Odwodnienie – objawy, konsekwencje i diagnostyka

Woda jest istotnym składnikiem każdego żywego organizmu. W ludzkim ciele spełnia wiele różnych ważnych funkcji m. in. jako materiał budulcowy w tkankach i komórkach, regulator temperatury ciała, środowisko dla wielu procesów metabolicznych. Zbyt mała ilość wody  i elektrolitów powoduje szereg różnych zaburzeń w funkcjonowaniu naszego organizmu. Dlaczego tak istotne jest zapewnienie odpowiedniego nawodnienia?

Spis treści:

1. Czym jest odwodnienie organizmu?
2. Odwodnienie – przyczyny
3. Odwodnienie – objawy i pierwsze oznaki
4. Silne odwodnienie i nietypowe objawy – kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
5. Objawy odwodnienia u dzieci, niemowląt i osób starszych
6. Skutki odwodnienia organizmu – do czego może prowadzić?
7. Diagnostyka odwodnienia – jakie badania wykonać?
8. Co robić przy odwodnieniu? Nawadnianie i postępowanie
9. Jak zapobiegać odwodnieniu?
10. Odwodnienie – podsumowanie informacji

Czym jest odwodnienie organizmu?

Odwodnienie to sytuacja, w której dochodzi do zmniejszonej objętości płynu w organizmie spowodowanej nadmierną utratą płynów, a także ich nieodpowiednio przyjmowaną ilością. Stanowi istotny problem zdrowotny zarówno w populacji dziecięcej jak i u osób w wieku podeszłym. Jest stan zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej, spowodowany różnymi czynnikami, który w następstwie prowadzi do nieprawidłowych proporcji wody i elektrolitów w organizmie a tym samym do wystąpienia różnych objawów.

U osób w wieku podeszłym odwodnienie stanowi duży problem zdrowotny. Jest to jeden z najczęstszych powodów hospitalizacji. Sprzyja rozwojowi groźnych zaburzeń rytmu serca, zdarzeń zakrzepowo- zatorowych i  infekcji, może także prowadzić do zgonu.

>> Przeczytaj także: Nawadnianie u seniorów. Czy suplementacja elektrolitów jest u nich uzasadniona i bezpieczna?

Odwodnienie – przyczyny

Wyróżniamy 3 typy odwodnienia:

• hipertoniczne, w przebiegu którego dochodzi do przewagi utraty wody w porównaniu z elektrolitami,
• hipotoniczne charakteryzujące się zwiększoną utratą elektrolitów niż wody,
• izotoniczne – w tym przypadku na równi organizm traci i wodę i elektrolity.

Najczęściej do odwodnienia dochodzi w związku z nieodpowiednią, tj. zbyt małą podażą wody z powodu zmniejszonego pragnienia. Do innych przyczyn zaliczamy także:

• nadmierną utratę wody przez przewód pokarmowy (wymioty, biegunki),
• utratę wody przez skórę i płuca (w trakcie infekcji przebiegającej z gorączką),
• zwiększoną ucieczkę wody przez układ moczowy i nerki w związku z szeregiem schorzeń metabolicznych jak np. przewlekła niewydolność nerek, moczówka prosta, cukrzyca.
• unieruchomienie lub ograniczenie sprawności ruchowej chorego a także blokada przed częstym korzystaniem z toalety, która prowokuje do zmniejszonej ilości wypijanych płynów w ciągu doby.

Odwodnienie może być także skutkiem niewłaściwego doboru leków jak: leki moczopędne, inhibitory ACE, b- blokery stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego i niewydolności serca, a także inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, leki antycholinergiczne. Wśród innych przyczyn znajdują się także różne środki przeczyszczające kupowane bez recepty i konsultacji z lekarzem.

W przypadku dzieci, główne przyczyny odwodnienia obejmują czynniki:

• środowiskowe: błędy w karmieniu piersią niemowląt, niewłaściwa podaż płynów, wysokie temperatury otoczenia, zatrucia lekami, zaniedbania ze strony opiekunów;
• choroby ostre: moczówka prosta, niewydolność nerek, cukrzyca, choroba Addisona;
• choroby przewlekłe: wysoka gorączka przy chorobach infekcyjnych, nieżyt żołądkowo-jelitowy, ostra biegunka.

Odwodnienie – objawy i pierwsze oznaki

Do najbardziej charakterystycznych objawów wiążących się ze zbyt małą ilością wody w organizmie zalicza się:

• zaburzenia widzenia;
• osłabienie;
• zaparcia;
• bóle i zawroty głowy;
• trudności z koncentracją, ograniczenie świadomości (splątanie, pobudzenie);
• mniejsza ilość oddawanego moczu;
• osłabienie elastyczności skóry, zapadnięcie oczu;
• suchość błon śluzowych i skóry;
• obniżenie ciśnienia tętniczego;
• przyspieszona czynność serca;
• większa skłonność do upadków (u seniorów).

Silne odwodnienie i nietypowe objawy – kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Nieprawidłowym proporcjom wody i elektrolitów w organizmie człowieka mogą towarzyszyć zarówno bardziej, jak i mniej klasyczne objawy, które często mogą być pominięte i uznane za mało uciążliwe, a tym samym opóźniać wdrożenie odpowiedniego postępowania.

 Często wraz z niedostateczną ilością płynów, mogą pojawić się takie niespecyficzne dolegliwości jak:

• nieświeży oddech;
• suchość w obrębie powiek;
• wzmożona potrzeba przyjęcia słodkiego posiłku;
• uczucie głodu;
• skurcze mięśni.

W sytuacjach, w których organizm nie radzi sobie z uzupełnianiem utraconej wody i elektrolitów lub stan odwodnienia przyjmuje postać zaawansowaną, może dojść do pojawienia się różnych dolegliwości, które wymagają niezwłocznej konsultacji lekarskiej i niejednokrotnie pobytu w szpitalu.

W przypadku najmłodszych, w tym niemowląt może to być:

• niechęć do przyjmowania jakichkolwiek płynów mimo wielu różnych prób nawadniania albo wystąpienie silnych wymiotów sprowokowanych nawet niewielką ilością przyjętego płynu;
• niewielka lub znikoma ilość oddanego moczu (przez wiele godzin sucha pieluszka);
• suche usta i śluzówki, płacz ze skąpą ilością łez, zapadnięte ciemię przednie;
• mała elastyczność fałdów skóry;
• zaburzenia zachowania: senność, apatia, ograniczenie dotychczasowego kontaktu z dzieckiem;
• znaczna utrata masy ciała powyżej 9% u dzieci  a 15% w przypadku niemowląt.

U osób dorosłych niepokojące mogą być takie dolegliwości jak:

• zawroty głowy nieustępujące mimo nawodnienia i upływu czasu;
• zaburzenia orientacji, senność, splątanie;
• brak mikcji w ciągu kilku lub kilkunastu godzin mimo prób nawadniania;
• tachykardia, kołatania serca, drżenia mięśniowe;
• wysoka gorączka wraz z suchością skóry i śluzówek;
• obecność wymiotów mimo prób stopniowego uzupełniania płynów.

Objawy odwodnienia u dzieci, niemowląt i osób starszych

W populacji pediatrycznej wraz z ilością traconych płynów w przebiegu odwodnienia mogą pojawiać się różne niepokojące opiekunów dolegliwości jak:

• rozdrażnienie, apatia;
• osłabienie apetytu, zwiększone pragnienie;
• senność; osłabienie ogólne;
• suchość śluzówek jamy ustnej, wiotkość skóry;
• zmniejszona niż dotychczas ilość oddawanego moczu, bardziej intensywna i ciemna barwa moczu.

Objawy odwodnienia u seniorów obejmują przede wszystkim:

• zawroty głowy, przy zmianie pozycji ciała;
• kołatania serca, zbyt niskie ciśnienie tętnicze krwi;
• uczucie pragnienia, suchość w jamie ustnej;
• bóle głowy;
• ciemniejsza barwa oddawanego moczu;
• zaparcia stolca;
• osłabienie siły mięśniowej;
• zaburzenia mowy, koncentracji i uwagi.

Skutki odwodnienia organizmu – do czego może prowadzić?

Odwodnienie może prowadzić do pogłębienia zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej, groźnych dla życia zaburzeń rytmu serca, powikłań zatorowo-zakrzepowych, zakażeń, zaburzeń świadomości i zaburzeń funkcji poznawczych,  uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. Odwodnienie, zwłaszcza w skrajnych grupach wiekowych (dzieci, seniorzy) może być stanem zagrażającym życiu, więc istotne jest odpowiednio wczesne rozpoznanie i wdrożenie właściwego leczenia.

Diagnostyka odwodnienia – jakie badania wykonać?

Podstawą diagnostyki jest ocena objawów u dziecka lub osoby dorosłej w związku z podejrzeniem nadmiernej utraty płynów. Zaliczamy tu przede wszystkim:

• ocenę świadomości;
• badanie tętna na obwodzie i jego zgodność z czynnością serca;
• pomiar liczby oddechów;
• pomiar ciśnienia tętniczego;
• ocenę powłok skórnych i śluzówek, w tym test fałdu skórnego.

U niemowląt i dzieci wyróżnia się 3 stopnie odwodnienia:

• lekkie
• średnie
• ciężkie

W każdym z tych stopni ocenia się takie parametry jak:

• procentową utratę masy ciała;
• tętno;
• ciemiączko (w najmłodszej grupie wiekowej) ;
• pragnienie;
•  powrót włośniczkowy;
• ciśnienie tętnicze;
• śluzówki;
• ilość oddawanego moczu;
• ciężar właściwy moczu.

Badania laboratoryjne pomocne w diagnostyce i leczeniu zaburzeń wodno-elektrolitowych w przebiegu odwodnienia to przede wszystkim:

• morfologia krwi obwodowej;
• stężenie kreatyniny i eGFR (wskaźnika przesączania kłębuszkowego);
• stężenie glukozy;
• jonogram;
• poziom białka całkowitego;
• ocena równowagi kwasowo-zasadowej;
• badanie ogólne moczu.

Co robić przy odwodnieniu? Nawadnianie i postępowanie

Podstawą leczenia odwodnienia jest nawadnianie drogą doustną. Istnieje szereg różnych algorytmów pozwalających na precyzyjne dopasowanie ilości niezbędnych do nawadniania płynów.

Zapotrzebowanie na płyny u dzieci i młodzieży możemy oszacować na podstawie wzoru Hollidaya i Segara.

• W przypadku osób ważących do 10 kg jest to 100 ml/ kg masy ciała/ dobę
• Przy wadze 11-20 kg to 1000 ml+ 50 ml na każdy dodatkowy kg masy ciała powyżej 10 kg masy ciała.
• Przy wadze powyżej 20 kg jest to 1500 ml+20 ml na każdy kg powyżej 20 kg masy ciała.

Dobowe zapotrzebowanie na elektrolity obejmuje:

• sód 3 mmol na każde 100 ml płynu
• chlorki 2 mmol na każde 100 ml płynu
• potas 2 mmol na każde 100 ml przyjętego płynu.

U osób dorosłych średnie zapotrzebowanie na wodę uwzględnia 25-35ml/kg/dobę.

Jak zapobiegać odwodnieniu?

Podstawą profilaktyki odwodnienia jest zapewnienie stałego dostępu do płynów, regularne pojenie osób, które nie są w stanie samodzielnie ich przyjmować.

Należy zwiększać świadomość społeczną na temat odpowiedniego nawadniania organizmu w regularnych odstępach czasowych. Ważne, by pamiętać o wszystkich źródłach wody, także w innych produktach spożywczych jak owoce i warzywa, a także ograniczaniu spożycia napojów odwadniających jak kawa czy herbata. W przypadku osób wymagających stosowania leków o potencjalnym działaniu moczopędnym, istotne jest odpowiednie dobranie preparatu i dawki leku, a także monitorowanie stopnia nawodnienia organizmu przez regularną kontrolę m.in. parametrów elektrolitowych we krwi,  wartości ciśnienia tętniczego i tętna.

Odwodnienie – podsumowanie informacji

Woda stanowi około 60-70% składu ludzkiego ciała. Jest niezwykle ważnym składnikiem, dzięki któremu nie byłoby możliwe utrzymanie wielu procesów zachodzących w organizmie. Jej niedobór prowadzi do odwodnienia, a tym samym do zaburzenia pracy wielu narządów i układów. Jako czynniki chroniące przed jego wystąpieniem uznaje się zapewnienie odpowiedniego bilansu płynów, a także zdrową i zbilansowaną dietę.

Bibliografia

1. „Wpływ odwodnienia organizmu na funkcje poznawcze”. K. Wiśniewska, K. Okręglicka, Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu 2021, Tom 27, Nr 4, 372-378
2. „Algorytm postępowania z dzieckiem odwodnionym”, Pediatria po dyplomie, 2018/02
3. ”Odwodnienie osób w podeszłym wieku jako problem zdrowia publicznego”. J. Jośko- Ochojska, L. Spandel, R. Brus, Hygeia Public Health 2014, 49 (4): 712-717
4. „Odwodnienie u dzieci i jego parenteralne wyrównywanie”, P. Albrecht, Forum Pediatrii Praktycznej
5. dostęp online 11.07.2026 https://www.mp.pl/pacjent/objawy/344290,objawy-odwodnienia-u-dzieci-i-doroslych