Martwicze zapalenie jelit to ciężka choroba przewodu pokarmowego, która rozwija się przede wszystkim u wcześniaków i noworodków z bardzo małą masą urodzeniową. Jej przebieg może być gwałtowny, dlatego duże znaczenie mają szybkie rozpoznanie pierwszych objawów i rozpoczęcie leczenia. Sprawdź, czym jest martwicze zapalenie jelit, jak się je rozpoznaje i leczy oraz od czego zależą rokowania dziecka.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> martwicze zapalenie jelit rozwija się przede wszystkim u wcześniaków, a ryzyko choroby zwiększa się wraz ze zmniejszaniem wieku ciążowego i masy urodzeniowej, >> martwicze zapalenie jelit ma wieloczynnikowe podłoże związane m.in. z niedojrzałością jelit, zaburzeniami mikrobioty i nadmierną reakcją zapalną, >> jednym z pierwszych objawów może być nagłe pogorszenie tolerancji karmienia, a także wzdęcie brzucha, wymioty i obecność krwi w stolcu, >> rozpoznanie opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym i badaniach obrazowych, a badania laboratoryjne pomagają ocenić ciężkość choroby i monitorować jej przebieg, >> część noworodków można leczyć zachowawczo, natomiast perforacja jelita lub dalsze pogarszanie się stanu dziecka mogą wymagać leczenia operacyjnego, >> przebycie martwiczego zapalenia jelit może wiązać się z późnymi powikłaniami, w tym zwężeniami jelit, zespołem krótkiego jelita i zwiększonym ryzykiem zaburzeń neurorozwojowych. |
Spis treści:
- Martwicze zapalenie jelit – co to za choroba?
- Martwicze zapalenie jelit u noworodków i wcześniaków – kto jest najbardziej narażony?
- Jakie są przyczyny martwiczego zapalenia jelit?
- Objawy martwiczego zapalenia jelit
- Jak rozpoznaje się martwicze zapalenie jelit?
- Martwicze zapalenie jelit – leczenie
- Jakie powikłania może powodować martwicze zapalenie jelit?
- Martwicze zapalenie jelit – rokowania
- Czy można zapobiegać martwiczemu zapaleniu jelit?
- Martwicze zapalenie jelit – podsumowanie najważniejszych informacji
Martwicze zapalenie jelit – co to za choroba?
Martwicze zapalenie jelit (w klasyfikacji ICD-10 kod P77), czyli NEC (necrotizing enterocolitis), jest ciężką chorobą przewodu pokarmowego noworodków. Dochodzi w niej do stanu zapalnego i uszkodzenia ściany jelita, które w ciężkich przypadkach może prowadzić do martwicy i perforacji.
NEC dotyczy przede wszystkim noworodków, zwłaszcza wcześniaków. Martwicze zapalenie jelit u starszych dzieci i dorosłych występuje bardzo rzadko, a martwica jelit w tych grupach ma zwykle inne przyczyny.
Martwicze zapalenie jelit u noworodków i wcześniaków – kto jest najbardziej narażony?
Najważniejszym czynnikiem ryzyka NEC jest wcześniactwo. Ponad 90% przypadków występuje u noworodków z bardzo małą masą urodzeniową, poniżej 1500 g, urodzonych przed 32. tygodniem ciąży. Ryzyko zwiększa się wraz ze zmniejszaniem wieku ciążowego i masy urodzeniowej. Szczególnie narażone są dzieci urodzone skrajnie przedwcześnie.
Martwicze zapalenie jelit u noworodka donoszonego występuje znacznie rzadziej. W takich przypadkach częściej stwierdza się dodatkowe czynniki predysponujące, np. wrodzoną wadę serca, sepsę, ograniczenie wzrastania płodu, niedotlenienie okołoporodowe lub zaburzenia przepływu krwi przez jelita.
Jakie są przyczyny martwiczego zapalenia jelit?
Nie ustalono jednej przyczyny NEC. U wcześniaków znaczenie mają przede wszystkim niedojrzałość bariery jelitowej i mechanizmów odpornościowych, zaburzenia mikrobioty oraz nadmierna reakcja zapalna, które zwiększają podatność jelita na uszkodzenie.
Ryzyko NEC jest wyższe u wcześniaków żywionych mieszanką niż u dzieci otrzymujących mleko kobiece. Wśród innych badanych czynników znajdują się zaburzenia ukrwienia jelit, ciężka niedokrwistość, długotrwała ekspozycja na antybiotyki oraz stosowanie niektórych leków zmniejszających kwaśność soku żołądkowego. Nie dla wszystkich tych zależności wykazano jednak bezpośredni związek przyczynowy.
>> Przeczytaj również: Mikrobiota jelitowa – narząd bakteryjny do zadań specjalnych
Objawy martwiczego zapalenia jelit
Objawy martwiczego zapalenia jelit mogą początkowo być niespecyficzne. Jednym z najczęstszych pierwszych sygnałów jest nagłe pogorszenie tolerancji karmienia u dziecka, które wcześniej było żywione bez większych problemów.
Do objawów ze strony przewodu pokarmowego należą przede wszystkim:
- powiększenie i wzdęcie brzucha,
- zaleganie treści w żołądku,
- wymioty lub pojawienie się żółciowej treści żołądkowej,
- obecność świeżej lub utajonej krwi w stolcu,
- bolesność brzucha,
- zaczerwienienie lub stwardnienie powłok brzusznych.
Choroba może powodować także objawy ogólne, takie jak senność i osłabiona reakcja na bodźce, bezdechy, niewydolność oddechowa czy niestabilna temperatura ciała. W ciężkim NEC mogą pojawić się spadki ciśnienia tętniczego, zaburzenia krążenia, sepsa i wstrząs.
Jak rozpoznaje się martwicze zapalenie jelit?
Nie istnieje pojedyncze badanie, które pozwalałoby jednoznacznie potwierdzić albo wykluczyć NEC. Rozpoznanie ustala się na podstawie objawów klinicznych, badania dziecka, wyników badań obrazowych oraz badań laboratoryjnych.
Jednym z najbardziej charakterystycznych objawów radiologicznych jest obecność gazu w ścianie jelita (pneumatosis intestinalis). W ciężkich przypadkach w badaniach obrazowych można stwierdzić także wolne powietrze w jamie otrzewnej świadczące o perforacji jelita.
Badania stosowane w diagnostyce NEC
Podstawowym badaniem obrazowym jest RTG jamy brzusznej, które może wykazać m.in. rozdęcie pętli jelitowych, gaz w ścianie jelita oraz wolne powietrze po perforacji. Uzupełniająco wykonuje się USG jamy brzusznej, które pozwala ocenić m.in. ścianę jelita, jego ukrwienie, perystaltykę i obecność płynu w jamie brzusznej.
Badania laboratoryjne nie rozpoznają samego NEC, ale są bardzo ważne w ocenie stanu dziecka. Wykonuje się m.in.:
- morfologię krwi z rozmazem i liczbą płytek, ponieważ w NEC może występować m.in. małopłytkowość, niedokrwistość lub neutropenia,
- oznaczenie elektrolitów, kreatyniny i mocznika,
- gazometrię i ocenę równowagi kwasowo-zasadowej,
- oznaczenie mleczanów,
- badania układu krzepnięcia, szczególnie przy małopłytkowości lub krwawieniu,
- posiew krwi, ponieważ NEC może współistnieć z bakteriemią i sepsą.
| Ważne! Narastająca małopłytkowość, kwasica metaboliczna czy zaburzenia gospodarki elektrolitowej nie są charakterystyczne wyłącznie dla NEC. Ich wystąpienie może jednak wskazywać na cięższy przebieg choroby, a powtarzanie badań pomaga ocenić odpowiedź na leczenie. |
Martwicze zapalenie jelit – leczenie
Leczenie NEC odbywa się w szpitalu i powinno rozpocząć się już przy podejrzeniu choroby. Obejmuje wstrzymanie żywienia enteralnego, odbarczenie żołądka, płynoterapię, żywienie pozajelitowe oraz dożylną antybiotykoterapię o szerokim spektrum działania.
Stan dziecka jest regularnie monitorowany za pomocą badania klinicznego oraz badań laboratoryjnych i obrazowych. W ciężkich przypadkach konieczne może być także wsparcie oddychania i krążenia oraz wyrównywanie zaburzeń metabolicznych i hematologicznych.
Kiedy konieczne jest leczenie operacyjne?
Najbardziej jednoznacznym wskazaniem do leczenia operacyjnego jest perforacja jelita. O konieczności operacji może również świadczyć dalsze pogarszanie się stanu noworodka mimo intensywnego leczenia zachowawczego oraz cechy postępującej martwicy jelita.
Celem zabiegu jest usunięcie martwego lub przedziurawionego fragmentu jelita przy zachowaniu możliwie największej ilości zdrowej tkanki. Najczęściej wykonuje się laparotomię z usunięciem zmienionego odcinka jelita. U niektórych, szczególnie niestabilnych noworodków, możliwe jest początkowe zastosowanie drenażu jamy otrzewnej.
Jakie powikłania może powodować martwicze zapalenie jelit?
NEC może prowadzić do powikłań ostrych oraz następstw ujawniających się po zakończeniu leczenia. Do najważniejszych należą:
- perforacja jelita, zapalenie otrzewnej i sepsa – w ciężkim przebiegu mogą prowadzić do wstrząsu, niewydolności oddechowej i zaburzeń krzepnięcia;
- zwężenia jelita – mogą powstawać w okresie gojenia i powodować zaburzenia pasażu jelitowego;
- zespół krótkiego jelita i problemy żywieniowe – dotyczą przede wszystkim dzieci po rozległej resekcji jelita i mogą prowadzić do zaburzeń wchłaniania oraz wzrastania;
- zaburzenia neurorozwojowe – ich ryzyko jest większe szczególnie po ciężkim NEC wymagającym leczenia operacyjnego.
>> Zobacz także: Zespół krótkiego jelita – przyczyny, objawy, leczenie i dieta
Martwicze zapalenie jelit – rokowania
Rokowanie zależy przede wszystkim od stopnia wcześniactwa, masy urodzeniowej i ciężkości NEC. Jest gorsze u skrajnych wcześniaków oraz dzieci wymagających leczenia chirurgicznego. W ciężkich postaciach śmiertelność wynosi około 20–30%.
Metaanaliza opublikowana w 2024 roku, obejmująca ponad 60 tys. wcześniaków, wykazała również większe ryzyko zaburzeń neurorozwojowych po przebytym NEC, szczególnie u dzieci leczonych operacyjnie.
Czy można zapobiegać martwiczemu zapaleniu jelit?
Nie wszystkim przypadkom NEC można zapobiec, ale niektóre działania mogą zmniejszać ryzyko choroby. Należą do nich:
- żywienie mlekiem kobiecym – wiąże się z mniejszym ryzykiem NEC niż żywienie wyłącznie mieszanką; gdy mleko matki nie jest dostępne, można stosować mleko od dawczyń;
- ujednolicone protokoły żywienia – pomagają bezpiecznie wprowadzać i zwiększać żywienie enteralne;
- ograniczanie zbędnej ekspozycji na leki, w tym przedłużoną antybiotykoterapię i leki zmniejszające kwaśność soku żołądkowego;
- probiotyki – mogą zmniejszać ryzyko NEC, jednak ich stosowanie zależy od przyjętego protokołu i rodzaju preparatu.
Najlepiej udokumentowanym elementem profilaktyki pozostaje żywienie mlekiem kobiecym.
Martwicze zapalenie jelit – podsumowanie najważniejszych informacji
Martwicze zapalenie jelit jest ciężką chorobą dotyczącą przede wszystkim wcześniaków. Wczesne rozpoznanie objawów i szybkie wdrożenie leczenia mają kluczowe znaczenie dla ograniczenia ryzyka perforacji jelita, sepsy i innych powikłań. Dzieci po ciężkim NEC wymagają dalszej obserwacji ze względu na możliwość późnych następstw ze strony przewodu pokarmowego i rozwoju neurologicznego.
Bibliografia
- Bober-Olesińska K. Martwicze zapalenie jelit. Forum Pediatrii Praktycznej. https://forumpediatrii.pl/artykul/martwicze-zapalenie-jelit (dostęp: 10.09.2026).
- Kim J.H. Neonatal necrotizing enterocolitis: Clinical features and diagnosis. UpToDate (dostęp: 10.09.2026).
- Kim J.H. Neonatal necrotizing enterocolitis: Management and prognosis. UpToDate (dostęp: 10.09.2026).
- Kim J.H. Neonatal necrotizing enterocolitis: Pathology and pathogenesis. UpToDate (dostęp: 10.09.2026).
- Sharif S., Meader N., Oddie S.J., Rojas-Reyes M.X., McGuire W. Probiotics to prevent necrotising enterocolitis in very preterm or very low birth weight infants. Cochrane Database of Systematic Reviews 2023;7. DOI: 10.1002/14651858.CD005496.pub6.
- Wang Y., Liu S., Lu M., Huang T., Huang L. Neurodevelopmental outcomes of preterm with necrotizing enterocolitis: a systematic review and meta-analysis. European Journal of Pediatrics 2024;183:3147–3158. DOI: 10.1007/s00431-024-05569-5.
