Artykuł powstał 11.06.2021 r., ostatnia aktualizacja: 24.04.2026 r.
Nużeniec, mikroskopijny pajęczak należący do roztoczy, powszechnie bytuje na skórze ludzi i zwierząt. Pasożyt zazwyczaj nie wywołuje objawów chorobowych, ale u niektórych osób może stać się przyczyną przewlekłych stanów zapalnych oczu i skóry. Niespecyficzność zmian w przebiegu nużycy i ich podobieństwo do innych schorzeń dermatologicznych i okulistycznych powoduje, że jest ona często mylona z innymi chorobami.
| Z tego artykułu dowiesz się: >> czym jest nużyca, >> w jaki sposób dochodzi do zarażenia nużeńcem, >> kiedy najbardziej jesteśmy narażeni na rozwój nużycy po kontakcie z pasożytem, >> jakie symptomy chorobowe mogą pojawiać się w przebiegu nużycy, >> na czym polega diagnostyka nużycy, >> czy nużyca jest wyleczalna. |
Spis treści:
- Co to jest nużeniec ludzki?
- Gdzie najczęściej bytuje pasożyt? Nużeniec na twarzy, w oku i na plecach
- Demodekoza – jak dochodzi do zarażenia nużeńcem?
- Nużeniec (Demodex) – kto jest najbardziej narażony na demodekozę?
- Nużeniec – objawy zakażenia
- Diagnostyka nużeńca (demodekozy) – jakie badania należy wykonać?
- Jak przygotować się do badania?
- Jak leczyć nużeńca? Metody leczenia demodekozy
- Czego nie lubi nużeniec?
- Zakończenie
- Nużeniec – sekcja FAQ
Co to jest nużeniec ludzki?
Nużeńce (łac. Demodex spp. – od gr. demos – skóra i dex – robak) są powszechnie bytującymi na skórze organizmami należącymi do roztoczy. Ich wielkość < 0,5 mm powoduje, że nużeńce nie są widoczne gołym okiem. U większości ludzi pasożyty nie wywołują zmian chorobowych, ale u niektórych osób mogą być przyczyną przewlekłej choroby zakaźnej – nużycy (demodekozy). Choroba ta dotyka zarówno ludzi, jak i zwierzęta. Zarażanie człowieka powiązane jest z dwoma gatunkami:
- nużeńcem ludzkim (Demodex folliculorum),
- nużeńcem krótkim (Demodex brevis).
Nużeniec ludzki żyje zazwyczaj w skupiskach, a jego wzmożona aktywność przypada na godziny nocne.
Fot. 1 – Jajo nużeńca
Fot. 2 – Nużeniec – dorosły osobnik
>> Warto przeczytać: Alergia na roztocza kurzu – objawy, diagnostyka, leczenie
Gdzie najczęściej bytuje pasożyt? Nużeniec na twarzy, w oku i na plecach
Nużeńce bytują głównie w obszarach skóry o zwiększonej produkcji łoju – w mieszkach włosowych i gruczołach łojowych, w szczególności w okolicy twarzy i owłosionej skóry głowy. Pasożyty najliczniej umiejscawiają się:
- w okolicy nosa,
- dookoła oczu,
- na czole,
- brodzie,
- bruździe nosowo-wargowej.
Rzadziej objawy zarażenia występują na dłoniach, stopach, sutkach, w przewodzie słuchowym zewnętrznym lub na plecach. Miejsce bytowania i liczebność osobników powoduje, że najczęstszymi postaciami nużycy są nużyca oczna (demodekoza powiek) oraz nużyca skórna zlokalizowana na twarzy.
>> Może Cię zainteresować: Infekcje pasożytnicze u dorosłych
Demodekoza – jak dochodzi do zarażenia nużeńcem?
Do zarażenia nużeńcem dochodzi poprzez bezpośredni kontakt z osobą zarażoną lub poprzez przedmioty codziennego użytku. Przenoszeniu pasożytów sprzyja przebywanie w dużych skupiskach ludzkich i współdzielenie z osobami zarażonymi odzieży, kosmetyków, przyborów do czesania, pościeli czy ręczników. Zwiększone ryzyko zarażenia nużeńcem występuje w trakcie zabiegów kosmetycznych i fryzjerskich.
Nużeniec (Demodex) – kto jest najbardziej narażony na demodekozę?
Mimo że nużeńce często zasiedlają skórę człowieka, u zdecydowanej większości osób (80-90%) zarażenie pasożytem przebiega pod postacią bezobjawowego nosicielstwa. Symptomy choroby występują zazwyczaj u ludzi z grup ryzyka.
Grupy ryzyka rozwoju nużycy:
- alergicy,
- ludzie starsi (po 70 r.ż.),
- osoby z obniżoną odpornością,
- pacjenci po kuracjach antybiotykowych,
- osoby narażone na ciągły stres,
- osoby ze stanami zapalnymi skóry,
- posiadacze cery łojotokowej,
- osoby z zaburzeniami gospodarki hormonalnej lub lipidowej.
>> Sprawdź: Jak wzmocnić układ immunologiczny u dorosłych i dzieci?
| Warto wiedzieć: Częstość występowania nużeńców u ludzi wzrasta wraz z wiekiem. Jest niska u dzieci, natomiast u osób powyżej 70 r.ż. obecność tych pasożytów jest obserwowana u ponad 90% populacji. |
Nużeniec – objawy zakażenia
Bezobjawowe nosicielstwo nużeńca może przejść w chorobę (nużycę, demodekozę). Dzieje się tak na skutek blokowania przez pasożyta ujść gruczołów łojowych oraz powstawania miejscowej reakcji zapalnej. Rozwojowi zmian sprzyja masywność zarażenia oraz obniżona odporność organizmu.
Najczęstsze objawy nużycy, na które skarżą się pacjenci to:
- swędzenie i zaczerwienie powiek,
- uczucie ciała obcego w oku,
- zespół suchego oka (ZSO),
- nadmierne łzawienie,
- nierówny wzrost rzęs oraz ich wypadanie,
- zaostrzenie trądziku różowatego nie poddające się leczeniu.
| Ważne: U chorych na nużycę oczną występuje zwiększone ryzyko zakażeń bakteryjnych, co może prowadzić do nawracających jęczmieni i gradówek. |
Nużeniec na twarzy – objawy skórne
Objawami nużycy zlokalizowanej na skórze twarzy są:
- zmiany skórne o charakterze grudek i krostek zlokalizowane w obrębie nosa, policzków, czoła, brody,
- wykwity rumieniowe na policzkach i nosie,
- pieczenie i świąd,
- łojotokowe zapalenie skóry,
- zapalenia okołoustne,
- łuszczenie naskórka,
- błyszcząca skóra (od nadmiaru łoju).
Objawy wywołane przez nużeńca na skórze twarzy mogą być mylone z trądzikiem różowatym, łojotokowym zapaleniem skóry, alergią.
Nużeniec w oku – objawy oczne
Najczęstszą postacią nużycy ocznej jest przewlekłe zapalenie brzegów powiek. Zmiany dotyczą obu oczu. Objawy z czasem mogą zmieniać się i nawracać.
Symptomy nużycy ocznej:
- swędzenie i pieczenie powiek,
- zaczerwienienie i obrzęk powiek,
- sklejanie rzęs (widoczne szczególnie rano, po nocy),
- wypadanie rzęs,
- uczucie „piasku” pod powiekami,
- łuszczenie skóry powiek,
- zamglone widzenie,
- nadwrażliwość na światło.
Zespół suchego oka pojawia się u 25-40 % pacjentów z przewlekłym zapaleniem powiek, nużyca oczna może również rozszerzyć się na skórę twarzy.
Nużeniec na plecach – objawy skórne
Zmiany na skórze pleców wywołane przez nużeńca występują znacznie rzadziej niż na skórze twarzy. Nużyca zlokalizowana na plecach powoduje świąd, pieczenie i łaskotanie skóry, co odczuwalne jest szczególnie w porze nocnej. Skóra staje się szorstka i łuszcząca, pojawiają się na niej grudki, krostki oraz czerwone plam przypominające trądzik. Choroba ma charakter przewlekły.
Diagnostyka nużeńca (demodekozy) – jakie badania należy wykonać?
Objawy, które pojawiają się u osób dotkniętych demodekozą, mogą być mylone z chorobami o innym podłożu np. z alergiami czy trądzikiem. Niejednokrotnie wiąże się to z długotrwałym procesem poszukiwania przyczyny dolegliwości oraz koniecznością konsultacji z wieloma specjalistami. Potwierdzenie nużycy jest możliwe dzięki diagnostyce laboratoryjnej.
Diagnostyka zarażenia nużeńcem polega na mikroskopowej ocenie materiału pobranego od pacjenta z miejsc, w których podejrzewamy obecność pasożyta. W preparacie poszukuje się postaci dorosłych, larwalnych i/lub jaj nużeńca. Materiał do badania pobierany jest przez przeszkolony personel medyczny.
Badanie w kierunku nużycy ocznej
Próbką do badania są rzęsy pobrane za pomocą pincety z górnej i dolnej powieki obu oczu.
Badanie w kierunku nużycy skórnej
Próbką do badania są zeskrobiny ze skóry z miejsc zmienionych.
Badanie może być wykonywane:
- bez skierowania od lekarza,
- wielokrotnie,
- bez uprzedniego wykonywania dodatkowych badań,
- u kobiet i mężczyzn w różnym wieku,
- także u dzieci, w szczególności w przypadkach przewlekłego zapalenia spojówek i brzegów powiek oraz nawracających gradówek,
- u pacjentów z podejrzeniem trądziku różowatego.
| UWAGA: Dodatni wynik badania (obecność postaci dorosłych, larwalnych i/lub jaj nużeńca) musi być powiązany z obrazem klinicznym. |
Zapraszamy też do obejrzenia krótkiego filmu na temat diagnostyki nużycy:
Jak przygotować się do badania?
Wykonanie badania w kierunku nużeńca musi być poprzedzone odpowiednim przygotowaniem pacjenta:
- w dniu badania nie należy nakładać makijażu – skóra musi być czysta, bez kremu, pudru, fluidu i tuszu do rzęs,
- na 7 dni przed badaniem nie należy stosować leków miejscowych (dopuszczalne mycie twarzy letnią wodą z niewielką ilością mydła),
- badanie można wykonać po upływie co najmniej 14 dni od odstawienia leków doustnych stosowanych przeciwko trądzikowi różowatemu (np. doksycyklina, tetracyklina, metronidazol).
Ścisłe stosowanie się do zaleceń personelu medycznego, związanych z przygotowaniem do pobrania materiału, zwiększa prawdopodobieństwo uzyskania wiarygodnego wyniku badania.
Jak leczyć nużeńca? Metody leczenia demodekozy
Demodekoza jest chorobą przewlekłą, wymagającą długotrwałej terapii. Leczenie odbywa się pod kontrolą lekarza dermatologa lub okulisty i obejmuje wyłącznie osoby z objawami klinicznymi. Terapia nie dotyczy nosicieli. Zazwyczaj stosowane są leki miejscowe w postaci maści lub żeli, ale w uzasadnionych przypadkach (np. pacjentów z zaburzeniami odporności) włączane są leki doustne.
W zwalczaniu zarażenia nużeńcem stosowane są:
- permetryna,
- krotamiton,
- metronidazol,
- iwermektyna.
Leczenie może być wspomagane preparatami z naturalnymi substancjami odstraszającymi pasożyty i preparatami wzmacniającymi odporność . Ważna jest również odpowiednia higiena i pielęgnacja – przestrzeganie zasad higieny osobistej, codzienne usuwanie wydzieliny z powiek i rzęs, stosowanie sztucznych łez i ciepłych okładów na powieki, częsta wymiana ręczników oraz pościeli i ich pranie w wysokiej temperaturze.
Czego nie lubi nużeniec?
Nużeniec jest pasożytem, który nie lubi wysokich temperatur (ginie w temp powyżej 54°C), światła słonecznego, przestrzegania higieny osobistej przez gospodarza, na którym bytuje oraz czystości w otoczeniu. Odstraszająco działają na nużeńca niektóre substancje i zioła, takie jak olejek z drzewa herbacianego, siarka, tlenek rtęci, mięta, szałwia, piołun, tatarak.
Zakończenie
Zarażenia nużeńcem są bardzo częste, lecz nużyca jest chorobą rzadko i z reguły z opóźnieniem rozpoznawaną. Wynika to z podobieństwa jej objawów do innych, powszechnych chorób oczu i skóry oraz z ograniczonych możliwości diagnostycznych.
Warto pamiętać o możliwości wykonania badań laboratoryjnych w kierunku nużycy przy przewlekłych stanach zapalnych skóry i powiek. Jest to szczególnie zasadne, gdy ciągnąca się terapia, zakładająca inną przyczynę zmian, nie przynosi efektów.
Nużeniec – sekcja FAQ
Tak, dziecko może zarazić się nużeńcem, ale jest to bardzo rzadkie. Na objawową nużycę narażeni są głównie seniorzy, osoby z niedoborami odporności i osoby z problemami skórnymi.
Zwalczaniu nużycy sprzyja rygorystyczne przestrzegania higieny osobistej, częsta wymiana ręczników i pościeli oraz ich pranie w wysokiej temperaturze, częste wietrzenie i doświetlanie mieszkania światłem słonecznym, stosowanie olejku z drzewa herbacianego, mydła siarkowego, przemywanie skóry naparem z ziół, ciepłe okłady oraz stosowanie preparatów wzmacniających odporność.
Tak, nużeńce mogą przetrwać do kilku dni poza organizmem gospodarza np. na pościeli. Poduszka może być więc źródłem zarażenia innych osób. Najbardziej skuteczną metodą pozbycia się nużeńców z pościeli jest jej częste zmienianie i pranie w wysokich temperaturach.
Bibliografia
- lek. Magdalena Wiercińska „Nużeniec ludzki i nużyca: przyczyny, objawy i leczenie” https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/chorobyoczu/chorobypowiekiukladulzowego/319778,nuzeniec-ludzki-i-nuzyca-przyczyny-objawy-i-leczenie (dostęp: 13.04.2026 r.)
