Rak nerki – przyczyny, objawy, leczenie, rokowania

Rak nerki należy do nowotworów, które długo mogą nie powodować dolegliwości. Chociaż klasyczna triada objawów obejmuje krwiomocz, ból okolicy lędźwiowej oraz wyczuwalny guz lub opór w jamie brzusznej, zwykle pojawia się dopiero w bardziej zaawansowanym stadium. Sprawdź, jakie są przyczyny i objawy raka nerki, jak wygląda diagnostyka i od czego zależą możliwości leczenia oraz rokowanie.

Spis treści:

1. Rak nerki: co to za nowotwór?
   • Postacie raka nerki
2. Epidemiologia raka nerki
3. Przyczyny raka nerki (etiologia)
4. Rak nerki: objawy nowotworu złośliwego nerki
5. Nowotwór złośliwy nerki: diagnostyka
   • Badania laboratoryjne w diagnostyce raka nerki
6. Leczenie pacjentów z rakiem nerki
7. Nowotwór nerki: rokowania
8. Czy można zapobiec rozwojowi raka nerki? Profilaktyka zachorowań
9. Podsumowanie
10. FAQ: najczęstsze pytania o raka nerki

Rak nerki: co to za nowotwór?

Rak nerki (w klasyfikacji ICD-10 oznaczony kodem C64) to nowotwór złośliwy rozwijający się w tkankach nerki. U dorosłych zdecydowaną większość przypadków, około 80-85%, stanowi rak nerkowokomórkowy (RCC, ang. renal cell carcinoma), wywodzący się z miąższu nerki, a dokładniej z nabłonka kanalików nerkowych.

>> Sprawdź: Nerki – położenie, budowa, funkcje, najczęstsze choroby nerek

Postacie raka nerki

Nowotwory nerki klasyfikuje się przede wszystkim według typu histologicznego, ponieważ ma to znaczenie rokownicze i terapeutyczne. Do najważniejszych postaci raka nerkowokomórkowego należą:

• rak jasnokomórkowy (najczęstszy),
• rak brodawkowaty,
• rak chromofobowy.

Do rzadszych postaci należą rak z kanalików zbiorczych, rak rdzeniasty oraz nowotwory z cechami mięsakowatymi, które nie stanowią odrębnego typu histologicznego, ale wiążą się z agresywniejszym przebiegiem choroby.

Nie każdy guz na nerce ma charakter złośliwy, a samo stwierdzenie obecności guza nerki nie jest równoznaczne z rozpoznaniem raka. W nerce mogą występować również zmiany łagodne, m.in. onkocytoma, angiomyolipoma czy torbiele nerek. Typ histologiczny, wielkość guza oraz stopień zaawansowania mają kluczowe znaczenie dla oceny rokowania i wyboru leczenia.

>> Przeczytaj: Choroby nerek – objawy, przyczyny i diagnostyka chorób nerek

Epidemiologia raka nerki

Rak nerki stanowi około 2-3% wszystkich nowotworów u dorosłych. Częściej występuje u mężczyzn, a ryzyko zachorowania rośnie z wiekiem. Najwięcej przypadków rozpoznaje się między 50. a 70. rokiem życia. Według danych Europejskiego Towarzystwa Urologicznego najwyższą zapadalność obserwuje się w krajach rozwiniętych, zwłaszcza w Europie i Ameryce Północnej.

Również w Polsce rak nerki częściej dotyczy mężczyzn. Dane Krajowego Rejestru Nowotworów z lat 1999-2023 pokazują utrzymującą się wyższą zachorowalność i umieralność u płci męskiej.

Wieloletnie trendy wskazują, że rak nerki pozostaje istotnym problemem onkologicznym. W ostatnich dekadach coraz więcej nowotworów nerki rozpoznaje się podczas badań obrazowych wykonywanych z innych wskazań, jeszcze przed wystąpieniem typowych objawów.

Przyczyny raka nerki (etiologia)

Bezpośrednią przyczyną rozwoju raka nerki są zmiany genetyczne prowadzące do niekontrolowanego namnażania komórek nabłonka kanalików nerkowych. W praktyce klinicznej większe znaczenie mają jednak czynniki ryzyka, które zwiększają prawdopodobieństwo zachorowania. Do najlepiej udokumentowanych należą:

• palenie tytoniu,
• otyłość,
• nadciśnienie tętnicze.

Znaczenie mają także przewlekła choroba nerek, schyłkowa niewydolność nerek oraz dializoterapia. Ryzyko raka nerki mogą zwiększać również niektóre ekspozycje zawodowe i środowiskowe, m.in. na azbest, kadm, trójchloroetylen, wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne oraz długotrwałe stosowanie fenacetyny.

U części chorych znaczenie mają czynniki rodzinne i zespoły dziedziczne. Podejrzenie tła genetycznego jest większe, gdy zachorowania występują w młodszym wieku, dotyczą kilku osób w rodzinie albo pojawiają się obustronne lub mnogie zmiany w nerkach. Większość przypadków raka nerki ma jednak charakter sporadyczny.

>> Sprawdź: Guz Wilmsa (nephroblastoma) – objawy, przyczyny i leczenie

Rak nerki: objawy nowotworu złośliwego nerki

Rak nerki może przez długi czas rozwijać się bezobjawowo. Wiele przypadków rozpoznaje się dopiero w badaniach obrazowych wykonywanych z innych wskazań. Do objawów raka nerki należą:

• krwiomocz, ból w okolicy lędźwiowej, wyczuwalny opór lub guz w jamie brzusznej (klasyczna triada; w pełnej postaci występuje rzadko i zwykle wskazuje na bardziej zaawansowaną chorobę),
• osłabienie,
• niezamierzona utrata masy ciała,
• pogorszenie apetytu,
• stany podgorączkowe lub gorączka.

Nowotwór nerki może powodować także zespoły paranowotworowe, objawiające się między innymi:

• niedokrwistością,
• zwiększeniem liczby krwinek czerwonych lub płytek krwi,
• hiperkalcemią,
• zaburzeniami czynności wątroby,
• nadciśnieniem tętniczym.

W bardziej zaawansowanych stadiach objawy raka nerki mogą wynikać z obecności przerzutów, najczęściej do płuc, kości, węzłów chłonnych, wątroby, nadnerczy i mózgu.

Nowotwór złośliwy nerki: diagnostyka

Diagnostyka raka nerki opiera się na badaniach obrazowych. Wstępne podejrzenie guza nerki często stawia się w badaniu USG jamy brzusznej, ale podstawowym badaniem służącym do potwierdzenia rozpoznania i oceny zaawansowania choroby jest wielofazowa tomografia komputerowa jamy brzusznej z kontrastem. Umożliwia ona ocenę:

• wielkości i charakteru zmiany,
• zajęcia naczyń i okolicznych struktur,
• obecności przerzutów.

Zakres diagnostyki obrazowej obejmuje zwykle także ocenę klatki piersiowej. Rezonans magnetycznywykonuje się u części chorych m.in., gdy wynik TK jest niejednoznaczny, konieczna jest dokładniejsze obrazowanie lub istnieją przeciwwskazania do podania kontrastu.

Przy podejrzeniu przerzutów diagnostykę poszerza się zależnie od objawów. Biopsja guza nie jest badaniem rutynowym u każdego chorego. Wykonuje się ją w wybranych sytuacjach, m.in. przed leczeniem ablacyjnym lub przy rozważaniu aktywnego nadzoru.

Badania laboratoryjne w diagnostyce raka nerki

Badania laboratoryjne mają znaczenie uzupełniające. Pozwalają ocenić stan ogólny chorego, czynność nerek, ewentualne zespoły paranowotworowe oraz przygotować pacjenta do dalszego leczenia. Najczęściej wykonuje się:

• morfologię krwi,
• stężenie kreatyniny i ocenę eGFR,
• badanie ogólne moczu,
• CRP, OB,
• próby wątrobowe (ALT, AST, ALP, GGTP, bilirubina, albumina),
• LDH,
• badania układu krzepnięcia.

W praktyce klinicznej częstym zagadnieniem jest zależność między kreatyniną a rakiem nerki. Warto podkreślić, że badanie poziomu kreatyniny nie służy do wykrywania raka nerki. Prawidłowy wynik nie wyklucza choroby, a nieprawidłowy jej nie potwierdza. Kreatynina oraz eGFR są natomiast niezbędne do oceny czynności nerek i planowania bezpiecznej diagnostyki oraz leczenia.

>> Zobacz: Laboratoryjne badania nerek

Leczenie pacjentów z rakiem nerki

Leczenie raka nerki zależy od stopnia zaawansowania, wielkości i położenia guza, typu histologicznego, czynności nerek oraz stanu ogólnego chorego. Stosuje się:

• częściową nefrektomię: preferowana, gdy możliwe jest usunięcie guza z zachowaniem jak największej ilości miąższu nerki,
• nefrektomię radykalną: wykonywana, gdy guz jest duży, niekorzystnie położony lub bardziej zaawansowany,
• aktywny nadzór: rozważany u wybranych chorych z małymi guzami, zwłaszcza przy istotnych obciążeniach lub ograniczonej spodziewanej korzyści z leczenia zabiegowego,
• leczenie ablacyjne, np. krioablację,
• leczenie systemowe: stosowane głównie w chorobie przerzutowej; obejmuje immunoterapię i terapie celowane,
• leczenie uzupełniające: u części chorych z wyższym ryzykiem nawrotu po operacji,
• radioterapię paliatywną: wykorzystywaną m.in. przy przerzutach do kości lub zmianach w ośrodkowym układzie nerwowym.

U części chorych z zaawansowaną chorobą nadal rozważa się leczenie operacyjne, ale decyzja zależy od indywidualnej sytuacji klinicznej. Celem terapii jest nie tylko wydłużenie życia, ale także zachowanie jak najlepszej funkcji nerek i jakości życia chorego.

Nowotwór nerki: rokowania

Rokowanie w raku nerki zależy od stopnia zaawansowania choroby w chwili rozpoznania. Najkorzystniejsze dotyczy nowotworów ograniczonych do nerki, które można radykalnie usunąć chirurgicznie. Gorsze rokowanie wiąże się z naciekaniem okolicznych tkanek, zajęciem węzłów chłonnych oraz obecnością przerzutów odległych. Znaczenie mają również:

• typ histologiczny,
• obecność martwicy,
• cechy mięsakowate,
• stan ogólny chorego i czynność nerek.

Dane Krajowego Rejestru Nowotworów pokazują, że umieralność z powodu raka nerki pozostaje wyższa u mężczyzn niż u kobiet, choć w wieloletniej obserwacji widoczny jest łagodny trend spadkowy. Po leczeniu radykalnym konieczna jest dalsza obserwacja, ponieważ największe ryzyko nawrotu występuje w pierwszych latach po terapii.

Czy można zapobiec rozwojowi raka nerki? Profilaktyka zachorowań

Nie wszystkim przypadkom raka nerki można zapobiec, ale część czynników ryzyka da się modyfikować. W profilaktyce raka nerki warto zwrócić uwagę na:

• unikanie palenia tytoniu,
• redukcję nadmiernej masy ciała,
• leczenie nadciśnienia tętniczego,
• regularną kontrolę stanu zdrowia u osób z przewlekłą chorobą nerek,
• ograniczanie narażenia zawodowego na wybrane substancje chemiczne.

Nie prowadzi się powszechnych badań przesiewowych w kierunku raka nerki w populacji ogólnej.  Inaczej może wyglądać sytuacja w grupach podwyższonego ryzyka, np. u osób z wybranymi zespołami dziedzicznymi lub ze schyłkową niewydolnością nerek.

Znaczenie ma również szybka reakcja na niepokojące objawy (np. krwiomocz, przewlekły ból okolicy lędźwiowej). Wczesna diagnostyka nie zapobiega zachorowaniu, ale zwiększa szansę na rozpoznanie choroby na etapie, gdy leczenie jest najbardziej skuteczne.

>> To ważne: Ból pleców pod łopatkami – jakie mogą być przyczyny?

Podsumowanie

Rak nerki często rozwija się skrycie i przez długi czas nie powoduje dolegliwości. Podstawą jego rozpoznania są badania obrazowe, a sposób leczenia zależy od stopnia zaawansowania choroby i stanu chorego. Najlepsze rokowanie dotyczy nowotworów wykrytych wcześnie, dlatego nie należy bagatelizować objawów takich jak krwiomocz czy utrzymujący się ból okolicy lędźwiowej. Jeśli zauważysz u siebie niepokojące dolegliwości, zgłoś się do lekarza i wykonaj zalecone badania. Wczesna diagnostyka zwiększa szansę na skuteczne leczenie i zachowanie jak najlepszej funkcji nerek.

FAQ: najczęstsze pytania o raka nerki

Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące nowotworu nerki.

Bibliografia

1. Atkins M.B. Clinical presentation, diagnosis, and staging of renal cell carcinoma. UpToDate.
2. Atkins M.B. Overview of the treatment of renal cell carcinoma. UpToDate.
3. Atkins M.B., El Bakouny Z., Choueiri T.K. Epidemiology, pathology, and pathogenesis of renal cell carcinoma. UpToDate.
4. Bex A., Abu-Ghanem Y., Bedke J., Breen D.J., Capitanio U., Dabestani S., Hora M., Klatte T., Kuusk T., Lund L., Marconi L., Pignot G., Powles T., Suárez C., Tran M., Zondervan P., Bonn S., Woodward R., Campi R., Palumbo C., Schouten N. EAU Guidelines on Renal Cell Carcinoma. European Association of Urology, 2026.
5. Choueiri T.K. Prognostic factors in patients with renal cell carcinoma. UpToDate.
6. Krajowy Rejestr Nowotworów. Nowotwór nerki.
7. National Cancer Institute. Renal cell cancer treatment: Health professional version.
8. Pierorazio P.M., Campbell S.C. Clinical diagnosis and management of a small renal mass. UpToDate.
9. Wyszukiwarka statystyk Krajowego Rejestru Nowotworów: dane dotyczące zachorowań i umieralności na nowotwór nerki w Polsce.
10. Załuska W., Książek A., Wysocki W.M. Rak nerkowokomórkowy. Medycyna Praktyczna Premium. Interna Szczeklika – duży podręcznik.