Szpik kostny każdego dnia wytwarza ogromną liczbę komórek, z których powstają krwinki czerwone, krwinki białe i płytki krwi. W ostrej białaczce szpikowej (AML) dochodzi do niekontrolowanego namnażania nieprawidłowych, zwykle niedojrzałych komórek wywodzących się z linii mieloidalnej. Gromadzą się one w szpiku i zaburzają prawidłowe wytwarzanie krwinek, co może w krótkim czasie prowadzić do niedokrwistości, zakażeń i krwawień. AML obejmuje grupę nowotworów różniących się podłożem genetycznym, przebiegiem i rokowaniem. Dokładne określenie typu choroby ma kluczowe znaczenie dla wyboru odpowiedniego leczenia. Warto więc wiedzieć, jakie objawy mogą wskazywać na AML, na czym polega jej diagnostyka i jakie są obecnie możliwości leczenia tej choroby.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> w ostrej białaczce szpikowej nieprawidłowe komórki linii mieloidalnej namnażają się w sposób niekontrolowany i zaburzają prawidłowe wytwarzanie krwinek w szpiku, >> w przebiegu AML liczba leukocytów może być zwiększona, prawidłowa lub zmniejszona, dlatego ich prawidłowa liczba nie wyklucza choroby, >> rozpoznanie AML nie opiera się wyłącznie na morfologii krwi – istotne są badanie szpiku, immunofenotypowanie oraz badania cytogenetyczne i molekularne, >> zmiany genetyczne w komórkach białaczkowych pomagają określić rokowanie, a niektóre z nich umożliwiają zastosowanie leczenia celowanego, >> AML nie jest jedną chorobą o jednakowym przebiegu – skuteczność leczenia i rokowanie zależą m.in. od biologii nowotworu, wieku i stanu pacjenta oraz odpowiedzi na zastosowaną terapię. |
Spis treści:
- Czym jest ostra białaczka szpikowa (AML)?
- Ostra białaczka szpikowa – przyczyny
- Ostra białaczka szpikowa – objawy
- Diagnostyka ostrej białaczki szpikowej
- Ostra białaczka szpikowa – leczenie
- Ostra białaczka szpikowa – rokowania
- FAQ – najczęściej zadawane pytania o ostrą białaczkę szpikową
Czym jest ostra białaczka szpikowa (AML)?
Ostra białaczka szpikowa (ang. acute myeloid leukemia, AML) stanowi niejednorodną grupę nowotworów wywodzących się z komórek prekursorowych układu mieloidalnego. W wyniku nabytych zmian genetycznych dochodzi do zaburzenia dojrzewania i nadmiernego namnażania komórek nowotworowych, nazywanych blastami. Ich gromadzenie w szpiku kostnym upośledza prawidłową hematopoezę, czyli wytwarzanie krwinek czerwonych, białych i płytek krwi.
AML występuje przede wszystkim u dorosłych, a częstość zachorowań zwiększa się wraz z wiekiem. Może jednak rozwinąć się również u dzieci.
Ostra białaczka szpikowa – przyczyny
Rozwój AML jest związany z nagromadzeniem zmian genetycznych w komórkach krwiotwórczych. Prowadzą one do zaburzenia mechanizmów kontrolujących ich proliferację, różnicowanie i przeżycie.
U większości pacjentów nie można wskazać jednej przyczyny zachorowania. Znane czynniki zwiększające ryzyko obejmują:
- wcześniejsze leczenie przeciwnowotworowe, szczególnie niektórymi cytostatykami,
- narażenie na promieniowanie jonizujące i benzen,
- zespoły mielodysplastyczne i inne nowotwory mieloidalne,
- wrodzone predyspozycje genetyczne, m.in. związane z wariantami genów RUNX1, GATA2 i DDX41.
Większość przypadków AML ma charakter sporadyczny. Obecność czynnika ryzyka nie oznacza, że choroba musi się rozwinąć.
Ostra białaczka szpikowa – objawy
Objawy AML mogą narastać w ciągu kilku tygodni. Wynikają przede wszystkim z niewydolności prawidłowej hematopoezy.
Do charakterystycznych objawów należą:
- niedokrwistość – osłabienie, bladość skóry, duszność wysiłkowa i kołatanie serca;
- małopłytkowość – wybroczyny, łatwe powstawanie siniaków oraz krwawienia z nosa i dziąseł;
- neutropenia – zwiększona podatność na zakażenia, niekiedy o ciężkim przebiegu.
Mogą również występować gorączka, bóle kostne, utrata apetytu i masy ciała. Rzadziej obserwuje się nacieki pozaszpikowe, np. przerost dziąseł lub zmiany skórne.
Diagnostyka ostrej białaczki szpikowej
Podejrzenie AML wymaga pilnej diagnostyki hematologicznej. Obejmuje ona badania krwi obwodowej oraz ocenę morfologii szpiku kostnego.
Podstawowe znaczenie mają badanie morfologiczne komórek, immunofenotypowanie metodą cytometrii przepływowej oraz badania cytogenetyczne i molekularne.
W większości przypadków rozpoznanie AML wymaga stwierdzenia co najmniej 20% blastów we krwi lub szpiku. W określonych podtypach definiowanych genetycznie rozpoznanie jest możliwe również przy niższym odsetku blastów, zgodnie z obowiązującą klasyfikacją.
Badania molekularne pozwalają wykryć m.in. zmiany w genach FLT3, NPM1, CEBPA czy IDH1/2. Ich identyfikacja ma znaczenie diagnostyczne, rokownicze i terapeutyczne.
Jak wygląda morfologia przy ostrej białaczce szpikowej?
Morfologia krwi w AML często wykazuje niedokrwistość i małopłytkowość. Liczba leukocytów może być zwiększona, prawidłowa lub zmniejszona.
W rozmazie krwi obwodowej mogą być obecne blasty, jednak ich niewykrycie nie wyklucza choroby.
Nie istnieje jeden charakterystyczny wynik morfologii pozwalający rozpoznać AML. Nieprawidłowości wymagają interpretacji w połączeniu z obrazem klinicznym i dalszymi badaniami.
Ostra białaczka szpikowa – leczenie
Leczenie AML zależy od podtypu genetycznego nowotworu, wieku, stanu ogólnego i chorób współistniejących.
U pacjentów kwalifikujących się do intensywnej terapii stosuje się chemioterapię indukującą remisję, a następnie leczenie konsolidujące, którego celem jest ograniczenie ryzyka nawrotu.
W określonych sytuacjach wykorzystuje się również:
- leczenie celowane, np. np. inhibitorami FLT3 (midostauryna, quizartynib, gilterytynib) lub IDH1 (iwosydenib) – w zależności od wykrytych zmian molekularnych
- schematy o mniejszej intensywności, często łączące azacytydynę z wenetoklaksem;
- allogeniczne przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych, szczególnie u wybranych pacjentów z podwyższonym ryzykiem nawrotu.
Odrębnego postępowania wymaga ostra białaczka promielocytowa (APL), w której stosuje się leczenie oparte na kwasie all-trans-retinowym i trójtlenku arsenu.
Istotną częścią terapii pozostaje leczenie wspomagające, obejmujące m.in. profilaktykę i leczenie zakażeń oraz przetaczanie składników krwi.
Ostra białaczka szpikowa – rokowania
Rokowanie w AML zależy przede wszystkim od profilu genetycznego nowotworu, wieku i stanu pacjenta oraz odpowiedzi na leczenie.
Współczesna stratyfikacja ryzyka uwzględnia określone nieprawidłowości cytogenetyczne i molekularne. Istotne znaczenie ma również ocena mierzalnej choroby resztkowej (MRD), pozwalająca wykrywać niewielkie populacje komórek białaczkowych pozostających po leczeniu.
Nie można zatem podać jednej wartości przeżycia reprezentatywnej dla wszystkich pacjentów z AML.
Ostra białaczka szpikowa – rokowania u dzieci
U dzieci rokowanie jest na ogół korzystniejsze niż u dorosłych. Według danych amerykańskiego National Cancer Institute pięcioletnie przeżycie wynosi około 70%.
Wyniki leczenia zależą jednak od podtypu genetycznego AML, odpowiedzi na terapię i ryzyka nawrotu.
Ostra białaczka szpikowa – rokowania u osób starszych
U osób starszych rokowanie jest przeciętnie mniej korzystne. Wynika to m.in. z częstszego występowania niekorzystnych zmian genetycznych, chorób współistniejących i ograniczonej tolerancji intensywnego leczenia.
Wiek metrykalny nie powinien jednak samodzielnie przesądzać o wyborze terapii. Nowoczesne schematy o mniejszej intensywności umożliwiają leczenie również części pacjentów niekwalifikujących się do intensywnej chemioterapii.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o ostrą białaczkę szpikową
Poniżej odpowiadamy na inne częste pytania dotyczące diagnostyki i leczenia ostrej białaczki szpikowej.
Nie. Szpik do badań diagnostycznych najczęściej pobiera się z talerza kości biodrowej, zwykle z okolicy tylnego kolca biodrowego górnego. Zabieg wykonuje się w znieczuleniu miejscowym, niekiedy z dodatkową sedacją. Nie jest to nakłucie kanału kręgowego ani rdzenia kręgowego.
Tak. Niektóre schematy chemioterapii, szczególnie intensywne leczenie przygotowujące do przeszczepienia komórek krwiotwórczych, mogą prowadzić do przejściowego lub trwałego upośledzenia płodności.
Jeżeli stan kliniczny i pilność leczenia na to pozwalają, przed rozpoczęciem terapii warto omówić możliwości zabezpieczenia płodności, np. kriokonserwację nasienia, komórek jajowych lub zarodków.
Ostra białaczka szpikowa jest nowotworem wymagającym szybkiego rozpoznania i specjalistycznego leczenia. Wczesnym sygnałem choroby mogą być nieprawidłowości w morfologii krwi, szczególnie współistniejące z osłabieniem, zakażeniami lub krwawieniami. W przypadku takich objawów należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem. Odpowiednio ukierunkowana diagnostyka, w tym badania genetyczne, ma kluczowe znaczenie dla wyboru leczenia i oceny rokowania.
Bibliografia
- B16.II.15.2.
- https://www.mp.pl/pacjent/hematologia/choroby/170548,ostra-bialaczka-szpikowa-ang-acute-myeloid-leukemia-aml-przyczyny-objawy-rokowania
- Wachter F., Pikman Y. Pathophysiology of Acute Myeloid Leukemia. Acta Haematol. 2024;147(2):229-246.
- Kantarjian H., Kadia T., DiNardo C. et al. Acute myeloid leukemia: current progress and future directions. Blood Cancer J. 2021 Feb 22;11(2):41.
- Kantarjian H., Borthakur G., Daver N. et al. Current status and research directions in acute myeloid leukemia. Blood Cancer J. 2024 Sep 19;14(1):163.
