Zespół cieśni nadgarstka – czym jest i jak się go leczy?

Drętwienie dłoni budzi Cię w nocy, ale po poruszeniu palcami ustępuje? Zespół cieśni nadgarstka może jednak rozwijać się długo, zanim mrowieniu zaczną towarzyszyć osłabienie chwytu i problemy z precyzyjnymi ruchami. Przeczytaj, gdzie przebiega granica między dolegliwością, którą można opanować leczeniem zachowawczym, a zmianami wymagającymi operacji. Dowiedz się również, co zrobić, aby zespół cieśni nadgarstka nie doprowadził do trwałego osłabienia ręki.

Spis treści:

1. Co to jest zespół cieśni nadgarstka?
2. Zespół cieśni nadgarstka – przyczyny
3. Zespół cieśni nadgarstka – objawy
4. Zespół cieśni nadgarstka 3. stopnia – co oznacza zaawansowana choroba?
5. Diagnostyka zespołu cieśni nadgarstka – jakie badania wykonać?
6. Zespół cieśni nadgarstka – leczenie
   • Zespół cieśni nadgarstka – leczenie domowe i codzienne odciążanie ręki
   • Ćwiczenia na zespół cieśni nadgarstka – kiedy mogą pomóc?
   • Zespół cieśni nadgarstka – operacja i rekonwalescencja
7. Zespół cieśni nadgarstka – jak spać, żeby zmniejszyć dolegliwości?
8. Do czego może prowadzić nieleczony zespół cieśni nadgarstka?
9. Zakończenie

Co to jest zespół cieśni nadgarstka?

Zespół cieśni nadgarstka rozwija się wskutek ucisku nerwu pośrodkowego w wąskim, ograniczonym przez kości i więzadło poprzeczne kanale nadgarstka. Wraz ze wzrostem ciśnienia pogarszają się ukrwienie nerwu oraz przewodzenie impulsów. Dlatego pierwsze objawy często pojawiają się okresowo – początkowo głównie w nocy, a z czasem również podczas codziennych czynności.

>> Zobacz: Ból neuropatyczny, czym się charakteryzuje? Objawy, przyczyny i leczenie

Ponieważ mrowienie i drętwienie dłoni mogą mieć również inne przyczyny, szacowana częstość zespołu cieśni nadgarstka zależy od przyjętych kryteriów diagnostycznych. Metaanaliza opublikowana w 2024 roku objęła 30 badań i ponad 5,3 mln osób z 15 krajów. Łączną częstość występowania zespołu cieśni nadgarstka oszacowano na 14,4%. Wyniki poszczególnych badań jednak bardzo się różniły, ponieważ uwzględniano odmienne grupy osób oraz sposoby rozpoznawania choroby.

Zespół cieśni nadgarstka – przyczyny

Przyczyny zespołu cieśni nadgarstka nie są jednoznaczne. Najczęściej nie udaje się wskazać jednej choroby, urazu ani czynności, która samodzielnie doprowadziła do ucisku nerwu. Zwykle nakładają się predyspozycje anatomiczne, choroby ogólnoustrojowe oraz obciążenia zwiększające ciśnienie w kanale nadgarstka.

Do najważniejszych przyczyn i czynników sprzyjających zespołowi cieśni nadgarstka należą:

• predyspozycje anatomiczne i genetyczne – naturalnie mniejsza przestrzeń w kanale nadgarstka lub budowa tkanek otaczających nerw mogą zwiększać jego podatność na ucisk,
• obrzęk tkanek i zatrzymywanie płynów – wzrost objętości struktur przebiegających przez kanał nadgarstka może występować m.in. w ciąży oraz przy zaburzeniach hormonalnych,
• choroby metaboliczne i ogólnoustrojowe – przede wszystkim cukrzyca, niedoczynność tarczycy, otyłość, reumatoidalne zapalenie stawów i przewlekła choroba nerek; mogą one zwiększać podatność nerwu na uszkodzenie albo sprzyjać obrzękowi tkanek,
• powtarzalna praca wykonywana z użyciem siły – szczególne znaczenie mają czynności łączące częste ruchy dłoni z mocnym chwytaniem, naciskaniem lub obsługą narzędzi. Metaanaliza z 2022 roku wykazała, że przy dużej powtarzalności ruchów względne tempo występowania zespołu cieśni nadgarstka było 1,87 razy wyższe, a przy pracy wymagającej używania znacznej siły – 1,84 razy wyższe niż przy małym narażeniu na te czynniki,
• urazy i zmiany w obrębie nadgarstka – złamanie, zwichnięcie, krwiak, obrzęk pourazowy albo zmiany zwyrodnieniowe mogą zwężać kanał i bezpośrednio zwiększać ucisk na nerw,
• miejscowe zmiany zajmujące przestrzeń – rzadziej przyczyną są gangliony, guzy, przerost błony maziowej lub nieprawidłowous przebiegające struktury anatomiczne.

Sama praca przy komputerze nie jest uznawana za najczęstszą przyczynę zespołu cieśni nadgarstka. Większe znaczenie ma połączenie powtarzalności z używaniem siły, długotrwałym ustawieniem nadgarstka poza pozycją neutralną oraz indywidualną podatnością nerwu.

Zespół cieśni nadgarstka – objawy

Objawy zespołu cieśni nadgarstka zwykle rozwijają się stopniowo i początkowo pojawiają się tylko okresowo, zwłaszcza w nocy lub podczas dłuższego utrzymywania nadgarstka w jednej pozycji. Najczęściej obejmują:

• mrowienie, drętwienie lub pieczenie kciuka, palca wskazującego, środkowego i części palca serdecznego,
• ból dłoni i nadgarstka, który może promieniować w kierunku przedramienia,
• wybudzanie się w nocy z powodu drętwienia lub bólu ręki,
• przejściową poprawę po poruszeniu palcami albo zmianie ułożenia ręki,
• osłabienie chwytu i coraz częstsze wypuszczanie przedmiotów,
• trudności z wykonywaniem precyzyjnych czynności, np. zapinaniem guzików,
• osłabienie czucia, a w zaawansowanym stadium także zanik mięśni kłębu kciuka.

>> To może Cię zainteresować: Mrowienie i drętwienie lewej ręki – co oznacza i jak leczyć te objawy?

Zespół cieśni nadgarstka 3. stopnia – co oznacza zaawansowana choroba?

Stopień zaawansowania neuropatii nerwu pośrodkowego opisuje się na dwa sposoby. W skali klinicznej (3-stopniowej), opartej na objawach, zespół cieśni nadgarstka 3. stopnia oznacza postać najcięższą. W skali EMG (4- lub 5-stopniowej), opartej na wyniku badania przewodnictwa nerwowego, stopień 3. to stadium umiarkowane.

Zaawansowana postać zespołu cieśni nadgarstka oznacza drętwienie, które nie ustępuje po strzepnięciu ręką ani zmianie pozycji. Dochodzi do tego widoczny zanik mięśni kłębu kciuka, wyraźny spadek siły chwytu i utrata czucia dwupunktowego, przez co proste czynności – pisanie, zapinanie guzików, chwytanie drobnych przedmiotów – stają się bardzo dużym problemem.

Na tym etapie leczenie zachowawcze nie przynosi już efektów. Konieczna jest operacja – klasyczna lub endoskopowa – która odbarcza nerw i zatrzymuje dalsze uszkodzenia. Powrót do sprawności zajmuje zwykle kilka tygodni, ale pełna regeneracja nerwu może zająć nawet kilka miesięcy. Wymaga również rehabilitacji poprawiającej czucie, precyzję ruchów i siłę mięśni.

Diagnostyka zespołu cieśni nadgarstka – jakie badania wykonać?

Diagnostyka zespołu cieśni nadgarstka zaczyna się od rozmowy z pacjentem i badania ręki. Lekarz ocenia rozmieszczenie zaburzeń czucia, siłę mięśni kciuka oraz obecność zaniku mięśni kłębu. Może również wykonać test Phalena, test Tinela lub próbę uciskową kanału nadgarstka. Żaden z tych testów nie przesądza jednak samodzielnie o rozpoznaniu – liczy się łączny obraz objawów i wyników badania.

W zależności od sytuacji diagnostykę uzupełnia się o:

• badanie przewodnictwa nerwowego (ENG), które pozwala ocenić, czy impuls biegnie przez nerw pośrodkowy wolniej na wysokości nadgarstka, a także określić stopień jego uszkodzenia.
• elektromiografię (EMG), sprawdzające czynność mięśni unerwianych przez nerw pośrodkowy. Pomaga wykryć uszkodzenie włókien nerwowych i odróżnić zespół cieśni nadgarstka od m.in. radikulopatii szyjnej.
• USG nadgarstka, które umożliwia ocenę pogrubienia nerwu pośrodkowego oraz wykrycie zmian zwężających kanał, takich jak torbiel, guz czy nieprawidłowo przebiegające ścięgno.
• badania laboratoryjne w postaci oznaczenia glukozy lub HbA1c, TSH czy markerów stanu zapalnego.  Wykonuje się je przy podejrzeniu choroby sprzyjającej uciskowi nerwu, ale nie służą do bezpośredniego rozpoznawania zespołu cieśni nadgarstka.

>> Przeczytaj też: Mierzenie cukru (poziomu glukozy) bez kłucia – czy taki pomiar jest możliwy?

Przy typowych objawach rozpoznanie może zostać postawione na podstawie badania klinicznego bez rutynowego wykonywania USG lub ENG/EMG. Badania dodatkowe są szczególnie przydatne, gdy objawy są nietypowe, występują stałe zaburzenia czucia lub osłabienie mięśni, a także przed podjęciem decyzji o operacji. Prawidłowy wynik przewodnictwa nerwowego nie wyklucza przy tym łagodnej, wczesnej postaci choroby.

Zespół cieśni nadgarstka – leczenie

Celem leczenia zespołu cieśni nadgarstka jest nie tylko opanowanie nocnego drętwienia, ale przede wszystkim ochrona nerwu przed dalszym uszkodzeniem. Łagodna postać daje przestrzeń na leczenie zachowawcze, natomiast utrwalone zaburzenia czucia lub osłabienie dłoni nie powinny być miesiącami leczone kolejnymi domowymi metodami.

Zespół cieśni nadgarstka – leczenie domowe i codzienne odciążanie ręki

Leczenie domowe zespołu cieśni nadgarstka ma największe znaczenie w łagodnym i umiarkowanym stadium, zanim pojawią się stałe zaburzenia czucia lub osłabienie mięśni.

Podstawowym rozwiązaniem jest nocna orteza utrzymująca nadgarstek w neutralnej pozycji. Nie powinna ustawiać go w wyproście ani ciasno obejmować okolicy kanału nadgarstka. Jeżeli po założeniu ortezy drętwienie się nasila, palce puchną lub zmieniają kolor, wymaga ona ponownego dopasowania. Korzyści ze stosowania szyn nie są spektakularne u każdego pacjenta, jednak ze względu na niewielkie ryzyko jest to uzasadniona metoda pierwszego wyboru przy objawach nocnych.

W ciągu dnia warto:

• utrzymywać nadgarstek w przedłużeniu przedramienia podczas pisania, prowadzenia samochodu i korzystania z telefonu,
• unikać opierania okolicy kanału nadgarstka o twardą krawędź biurka,
• ograniczyć długotrwały mocny chwyt, pracę z narzędziami wibracyjnymi oraz wielokrotne ruchy wykonywane ze zgiętym nadgarstkiem,
• stosować grubsze uchwyty narzędzi i rozkładać większy ciężar na obie ręce,
• przeplatać obciążające zadania innymi czynnościami oraz wprowadzać krótkie przerwy, zanim pojawi się drętwienie.

W praktyce sama wymiana myszy na ergonomiczną lub zakup podkładki rzadko rozwiązuje problem. Jeśli nadgarstek nadal pozostaje zgięty, a ręka przez kilka godzin wykonuje ten sam ruch, zmienia się sprzęt, ale nie mechanizm przeciążenia. Więcej korzyści przynosi korekta ergonomii pracy: ustawienia przedramienia, sposobu chwytania przedmiotów, długości nieprzerwanych serii ruchów i tempa zwiększania obciążenia.

Ćwiczenia na zespół cieśni nadgarstka – kiedy mogą pomóc?

Ćwiczenia mogą być elementem leczenia łagodnego lub umiarkowanego zespołu cieśni nadgarstka, zwłaszcza gdy drętwienie pojawia się okresowo, a badanie nie wykazuje osłabienia mięśni ani stałej utraty czucia. Ich zadaniem jest podtrzymanie ruchomości ścięgien i nerwu pośrodkowego względem otaczających tkanek. Nie poszerzają jednak kanału nadgarstka i nie usuwają przyczyny znacznego ucisku, dlatego nie powinny opóźniać właściwego leczenia.

Najczęściej stosuje się dwa rodzaje ćwiczeń:

1. ślizgi ścięgien zginaczy – ćwiczenie rozpoczyna się od wyprostowania palców. Następnie zgina się ich środkowe i końcowe stawy, tworząc kształt haczyka, po czym układa dłoń w luźną pięść. Kolejna pozycja polega na zgięciu palców wyłącznie u nasady, tak aby tworzyły z dłonią kąt prosty. W ostatnim ustawieniu opuszki palców kieruje się w stronę ich nasady. Pomiędzy pozycjami palce należy ponownie wyprostować, utrzymując nadgarstek w przedłużeniu przedramienia.
2. ślizgi nerwu pośrodkowego – ćwiczenie wykonuje się przy łokciu zgiętym, przedramieniu odwróconym wnętrzem dłoni do góry i nadgarstku ustawionym neutralnie. Podczas powolnego prostowania łokcia dłoń lekko opada, a przy ponownym zgięciu łokcia delikatnie unosi się ku górze. Taki naprzemienny ruch umożliwia przesuwanie się nerwu względem otaczających tkanek bez jego silnego rozciągania. Nie powinien wywoływać narastającego drętwienia ani bólu.

Ślizgi ścięgien można wykonywać samodzielnie po potwierdzeniu rozpoznania, jeżeli objawy są łagodne i nie postępują. Neuromobilizację nerwu pośrodkowego lepiej rozpocząć po instruktażu fizjoterapeuty, ponieważ niewielka zmiana ustawienia barku, łokcia lub nadgarstka może zmienić łagodny ślizg w silne napięcie nerwu.

Zespół cieśni nadgarstka – operacja i rekonwalescencja

Do operacji w zespole cieśni nadgarstka kwalifikują się przede wszystkim osoby ze stałymi zaburzeniami czucia, osłabieniem mięśni kciuka, zanikiem kłębu lub cechami uszkodzenia nerwu w ENG/EMG. Zabieg rozważa się również wtedy, gdy dolegliwości utrzymują się mimo leczenia zachowawczego. Przy łagodnych, okresowych objawach bez ubytków neurologicznych zwykle najpierw stosuje się ortezę lub iniekcję glikokortykosteroidu. Operacja nie pomoże natomiast, jeśli przyczyną objawów jest np. radikulopatia szyjna albo polineuropatia, dlatego tak ważne jest prawidłowe rozpoznanie.

Operacja polega na przecięciu więzadła poprzecznego nadgarstka, które stanowi sklepienie kanału. Zwiększa to przestrzeń wokół nerwu pośrodkowego i zmniejsza wywierany na niego ucisk. Zabieg wykonuje się metodą otwartą, przez niewielkie nacięcie dłoni, albo endoskopowo. Najczęściej odbywa się w znieczuleniu miejscowym i nie wymaga pobytu w szpitalu. Obie techniki zapewniają podobne wyniki długoterminowe, choć po zabiegu endoskopowym powrót do sprawności może być początkowo nieco szybszy.

Po operacji istotne jest wczesne poruszanie palcami i stopniowe włączanie lekkich czynności, ale przez pierwsze tygodnie należy unikać mocnego chwytania i dźwigania. Szwy są usuwane zazwyczaj po 10-14 dniach. Do pracy biurowej można zwykle wrócić po 1-2 tygodniach, natomiast do ciężkiej pracy fizycznej zwykle po 4-8 tygodniach. Siła chwytu oraz tkliwość blizny poprawiają się przez kolejne miesiące, a regeneracja długo uciskanego nerwu może trwać nawet rok i nie zawsze jest pełna.

Zespół cieśni nadgarstka – jak spać, żeby zmniejszyć dolegliwości?

Najważniejsze jest nie tyle ułożenie całego ciała, ile pozycja nadgarstka. Zgięcie dłoni w stronę przedramienia lub jej odchylenie ku górze zwiększa ciśnienie w kanale nadgarstka, dlatego ręka powinna pozostawać możliwie prosto, w przedłużeniu przedramienia.

Aby ograniczyć nocne drętwienie i mrowienie:

• nie należy wkładać ręki pod głowę, poduszkę ani tułów, ponieważ sprzyja to zgięciu i uciskowi nadgarstka,
• podczas spania na boku warto ułożyć przedramię na poduszce, nie przygniatając dłoni,
• można stosować nocną ortezę utrzymującą nadgarstek w pozycji neutralnej; nie powinna być ciasna ani ograniczać ruchów palców,
• należy unikać spania z mocno zgiętym nadgarstkiem lub zaciśniętą dłonią.

Do czego może prowadzić nieleczony zespół cieśni nadgarstka?

Nieleczony zespół cieśni nadgarstka może doprowadzić do trwałego uszkodzenia nerwu pośrodkowego, a w konsekwencji do:

• trwałych zaburzeń czucia – osłabienia odczuwania dotyku, temperatury i bólu w obrębie kciuka, palca wskazującego, środkowego oraz części palca serdecznego, co  zwiększa ryzyko niezauważonych skaleczeń i oparzeń,
• zaniku mięśni kłębu kciuka – osłabienie mięśni odpowiedzialnych za ruch kciuka utrudnia chwytanie długopisu, zapinanie guzików czy podnoszenie drobnych przedmiotów,
• spadku siły chwytu – przedmioty częściej wypadają z dłoni, a odkręcanie słoika, przekręcanie klucza lub przenoszenie zakupów staje się coraz trudniejsze,
• niepełnego powrotu sprawności po operacji – im dłużej nerw pozostaje uciskany, tym większe ryzyko, że po jego odbarczeniu czucie i siła mięśni nie odzyskają pełnej sprawności,
• utrzymywania się bólu i drętwienia – przy zaawansowanym uszkodzeniu nerwu część dolegliwości może pozostać mimo przeprowadzonego leczenia.

W neuropatiach uciskowych czas ma znaczenie. Im szybciej podejmiesz leczenie, tym istnieje większa szansa, że objawy uda się cofnąć bez interwencji chirurgicznej.

Zakończenie

Objawy zespołu cieśni nadgarstka obserwuj w czasie: zapisuj, jak często pojawiają się w nocy, czy utrzymują się również w ciągu dnia oraz czy wpływają na siłę i precyzję chwytu.

Badania laboratoryjne nie rozpoznają zespołu cieśni nadgarstka, mogą jednak pomóc wykryć choroby sprzyjające jego rozwojowi, m.in. cukrzycę, niedoczynność tarczycy lub schorzenia zapalne. Zakres oznaczeń powinien wynikać z objawów i wywiadu, dlatego warto omówić go z lekarzem, a następnie wykonać zalecone badania. Wczesna diagnostyka przyczyny oraz regularna obserwacja sprawności ręki zwiększają szansę na rozpoczęcie leczenia, zanim ucisk pozostawi trwałe następstwa.

Bibliografia

1. Gebrye T., Jeans E., Yeowell G. i in.,Global and Regional Prevalence of Carpal Tunnel Syndrome: A Meta-Analysis Based on a Systematic Review, Musculoskeletal Care. 2024, 22(4): e70024.
2. Gelberman R.H., Hergenroeder P.T., Hargens A.R. i in., The carpal tunnel syndrome. A study of carpal canal pressures, J Bone Joint Surg Am. 1981, 63(3): 380–383.
3. Hassan A., Beumer S., Kuijer P. i in., Work-relatedness of carpal tunnel syndrome: Systematic review including meta-analysis and GRADE, Health Sci Rep. 2022, 5(6): e888.