Artykuł powstał 15.11.2023 r., ostatnia aktualizacja: 05.02.2026 r.
Zakażenie układu moczowego to częsty problem dzieci i młodzieży, jakże heterogenny pod względem objawów, w zależności od wieku małego pacjenta. Jak nie zagubić się w tak szerokim temacie? Zakażenie układu moczowego jest na tyle częste, że może kiedyś dotknąć każdego dziecka. Sprawdź, co warto wiedzieć, by czuć się bezpiecznie.
| Z artykułu dowiesz się: >> kiedy podejrzewać chorobę, >> jakie badania umożliwiają rozpoznanie, >> jak często ZUM występuje w populacji pediatrycznej, >> jakie bakterie najczęściej je wywołują, >> jakie czynniki zwiększają ryzyko zakażenia, >> jakie są metody leczenia. |
Spis treści:
- Zakażenie układu moczowego (ZUM) – co to za choroba?
- Zakażenie układu moczowego – jaka jest skala problemu?
- ZUM u dzieci i niemowląt – przyczyny zakażenia układu moczowego
- Objawy ZUM u dzieci i niemowląt
- ZUM u dzieci – kiedy zgłosić się do lekarza lub do szpitala?
- Diagnostyka zakażeń układu moczowego u dzieci
- ZUM u dzieci – leczenie
- Nieleczone i nawracające ZUM u dziecka – możliwe konsekwencje
- Profilaktyka ZUM u dzieci
- Zakończenie
- FAQ – sekcja pytań i odpowiedzi
Zakażenie układu moczowego (ZUM) – co to za choroba?
ZUM to infekcja obejmująca drogi moczowe, najczęściej spowodowana bakteriami pochodzącymi z przewodu pokarmowego. U dzieci zakażenie może dotyczyć dolnych dróg moczowych (zapalenie pęcherza) lub górnych dróg moczowych (odmiedniczkowe zapalenie nerek). Druga postać wiąże się z większym ryzykiem powikłań.
>> Warto przeczytać: Zapalenie pęcherza u dzieci i niemowląt. Objawy, diagnostyka i leczenie
Zakażenie układu moczowego – jaka jest skala problemu?
Zakażenia układu moczowego to jedne z najczęstszych infekcji bakteryjnych wieku dziecięcego – wśród niemowląt i dzieci młodszych z gorączką oraz dzieci starszych z objawami ze strony układu moczowego chorobę rozpoznaje się u 6-8%. Częstość jej występowania różni się w zależności od wieku, osiągając szczyt u małych niemowląt, małych dzieci i starszych nastolatków.
U ponad 30% dzieci dochodzi do tzw. zakażeń nawracających. Definiowane są one (zgodnie z aktualnymi zaleceniami Polskiego Towarzystwa Nefrologii Dziecięcej, PTNFD) jako 2 lub więcej epizodów w obrębie górnych dróg moczowych, 1 epizod w górnych drogach moczowych i 1 lub więcej w dolnych oraz 3 lub więcej zakażeń w dolnych drogach moczowych.
ZUM u dzieci i niemowląt – przyczyny zakażenia układu moczowego
Czynnikami ryzyka zachorowania są:
- wcześniejsze zakażenia w wywiadzie,
- obecność rozpoznanej wady wrodzonej układu moczowego (utrudniającej swobodny odpływ moczu),
- nieprawidłowe wyniki wykonanych badań ultrasonograficznych wskazujące na obecność wady odpływowej lub zaporowej,
- obecność zakażenia układu moczowego (ZUM) u rodziców i/lub rodzeństwa,
- cewnikowanie pęcherza,
- zaburzenia mikcji,
- zaparcia,
- nietrzymanie stolca,
- kamica układu moczowego.
Większość zakażeń jest spowodowana przez Gram-ujemne bakterie Escherichia coli (E.coli), odpowiedzialne za około 80% przypadków. Inne powszechne patogeny układu moczowo-płciowego obejmują gatunki Klebsiella, Proteus, Enterobacter i Enterococcus, a ich identyfikacja obliguje do rozpoznania tzw. zakażenia o nietypowym przebiegu.
| Uwaga: Zgodnie z aktualnymi danymi naukowymi opublikowanymi na łamach jednego z najbardziej prestiżowych czasopism pediatrycznych na świecie (The JAMA Pediatrics), częstość występowania nieprawidłowości wykrytych w badaniu ultrasonograficznym nerek wynosi około 22%. Jednak klinicznie istotne nieprawidłowości – czyli takie, które faktycznie są czynnikiem ryzyka zakażenia – występują u 3,1% dzieci. |
>> Przeczytaj: Zaparcia u dziecka – praktyczne wskazówki dla rodziców
Objawy ZUM u dzieci i niemowląt
Objawy u niemowląt i małych dzieci
U młodszych dzieci obserwuje się apatię, drażliwość, niechęć do karmienia, wymioty, biegunkę i gorączkę (która może być jedynym objawem), a także nieprzyjemny zapach lub przebarwienie moczu.
>> Sprawdź też: Wymioty u dziecka – możliwe przyczyny. Co robić, gdy dziecko wymiotuje?
Objawy u dzieci starszych
Starsze dzieci, które potrafią zwerbalizować swoje dolegliwości, mogą zgłaszać ból przy oddawaniu moczu, ból brzucha (także w okolicy lędźwiowej), niekiedy także wymioty.
Należy pamiętać, że gorączka u dziecka bez uchwytnych innych objawów i/lub nieprawidłowości w badaniu przedmiotowym powinna skłaniać ku wykluczeniu zakażenia układu moczowego – dotyczy to dziecka w każdym wieku.
ZUM u dzieci – kiedy zgłosić się do lekarza lub do szpitala?
Każda gorączka bez uchwytnej przyczyny u niemowlęcia wymaga konsultacji lekarskiej. Pilna hospitalizacja jest wskazana u dzieci poniżej 3. miesiąca życia i/lub przy ciężkim stanie ogólnym i/lub wymiotach uniemożliwiających leczenie doustne lub podejrzeniu odmiedniczkowego zapalenia nerek.
Diagnostyka zakażeń układu moczowego u dzieci
U dzieci z podejrzeniem zakażenia układu moczowego Polskie Towarzystwo Nefrologii Dziecięcej (PTNFD) zaleca:
- wykonanie testów paskowych (jeśli są dostępne),
- badania ogólnego moczu i posiewu.
Leukocyturia, czyli obecność w moczu krwinek białych, wskazuje na zakażenie, ale nie jest jedynym kryterium rozpoznania (jej brak nie wyklucza choroby). Mocz do badania ogólnego może być pobrany dowolną metodą (łapanie do pojemnika, woreczek).
| Należy pamiętać, że takie sposoby jak np. pobieranie moczu na gaziki, ręczniki toaletowe, waciki są nieprawidłowe. |
Pomocny w identyfikacji patogenu, a także określeniu skutecznych opcji leczenia, jest posiew moczu, którego preferowaną metodą pobrania jest czyste pobranie ze środkowego strumienia przy kontrolowanej lub spontanicznej mikcji po dokładnym umyciu okolicy sromu/krocza. Pobranie do woreczka nie jest rekomendowane – stwarza wysokie ryzyko wyniku fałszywie dodatniego.
Za tzw. znamienną bakteriurię, czyli wiarygodnie wskazującą na obecność bakterii w układzie moczowym, uznaje się powyżej 10^5 CFU/ml w próbce pobranej ze środkowego strumienia moczu.
Co zrobić z pobraną próbką?
PTNFD wskazuje, że mocz pobrany do badania ogólnego powinien być dostarczony do laboratorium w ciągu godziny od pobrania lub maksymalnie do 4 godzin, jeśli był przechowywany w temperaturze 4 st. C.
Próbki na posiew są pobierane do jałowego pojemnika i wymagają jak najszybszego przekazania do pracowni mikrobiologicznej. Przy umieszczeniu próbki w lodówce (4 st. C) zaraz po pobraniu czas wydłuża się do 4 godzin, chyba że mocz został pobrany na specjalne podłoże transportowe.
ZUM u dzieci – badania dodatkowe
Bardzo pomocne przy ustaleniu nasilenia choroby, a także lokalizacji zakażenia i ewentualnych powikłań, mogą być:
- USG jamy brzusznej z oceną nerek,
- morfologia krwi obwodowej z rozmazem,
- białko C-reaktywne i prokalcytonina,
- w przypadku hospitalizacji: jonogram, kreatynina.
>> Warto przeczytać również: Badania u dzieci – co należy wiedzieć?
ZUM u dzieci – leczenie
Leczenie polega na antybiotykoterapii dobranej do wieku dziecka i wyniku posiewu.
Leczenie ambulatoryjne i domowe
Większość dzieci może być leczona doustnie w warunkach domowych przez 7-10 dni, przy jednoczesnym odpowiednim nawodnieniu. Wyjątek stanowi 1. epizod zakażenia z gorączką u dziecka poniżej 2. roku życia (w tej populacji każdy taki ZUM jest traktowany jak ostre odmiedniczkowe zapalenie nerek) oraz dzieci poniżej 5. miesiąca życia. U tych dzieci tzw. terapia sekwencyjna (początkowo dożylna, następnie doustna) nie są rekomendowane.
Kiedy konieczne jest leczenie szpitalne?
Hospitalizacji wymagają niemowlęta, dzieci z ciężkim przebiegiem zakażenia oraz pacjenci z powikłaniami lub wadami układu moczowego.
Nieleczone i nawracające ZUM u dziecka – możliwe konsekwencje
Nieleczone ZUM może prowadzić do bliznowacenia nerek, nadciśnienia tętniczego i przewlekłej choroby nerek. Nawracające infekcje wymagają pogłębionej diagnostyki.
Profilaktyka ZUM u dzieci
Profilaktyka obejmuje prawidłową higienę okolic intymnych, regularne oddawanie moczu, leczenie zaparć oraz odpowiednie nawodnienie.
Zakończenie
ZUM u dzieci to częsty, ale potencjalnie groźny problem zdrowotny. Świadomość objawów, szybka diagnostyka i właściwe leczenie pozwalają uniknąć długofalowych powikłań i zapewnić dziecku prawidłowy rozwój.
FAQ – sekcja pytań i odpowiedzi
Standardowe leczenie trwa od 7 do 10 dni, w zależności od lokalizacji zakażenia i wieku dziecka.
Do szpitala należy zgłosić się w przypadku niemowląt, ciężkiego stanu ogólnego, wymiotów lub podejrzenia zakażenia nerek.
CRP może być podwyższone, szczególnie w zakażeniach górnych dróg moczowych, ale nie jest badaniem rozstrzygającym i nie należy go traktować jako elementu kluczowego.
Źródła
- Zalecenia Polskiego Towarzystwa Nefrologii Dziecięcej (PTNFD) dotyczące postępowania z dzieckiem z zakażeniem układu moczowego, 2021, https://ptnfd.org/zalecenia (dostęp: 15.01.2026 r.).
- Urinary tract infection in under 16s: diagnosis and management, NICE guideline, https://www.nice.org.uk/guidance/ng224/chapter/Recommendations (dostęp: 15.01.2026 r.).
- Yang S, Gill PJ, Anwar MR, Nurse K, Mahood Q, Borkhoff CM, Bijelic V, Parkin PC, Mahant S; Canadian Paediatric Inpatient Research Network (PIRN). Kidney Ultrasonography After First Febrile Urinary Tract Infection in Children: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Pediatr. 2023 Aug 1;177(8):764-773. doi: 10.1001/jamapediatrics.2023.1387. PMID: 37252727; PMCID: PMC10230373., https://jamanetwork.com/journals/jamapediatrics/fullarticle/2805356 (dostęp: 15.01.2026 r.).
- Becknell B, Schober M, Korbel L, Spencer JD. The diagnosis, evaluation and treatment of acute and recurrent pediatric urinary tract infections. Expert Rev Anti Infect Ther. 2015 Jan;13(1):81-90. doi: 10.1586/14787210.2015.986097. Epub 2014 Nov 25. PMID: 25421102; PMCID: PMC4652790., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4652790/ (dostęp: 15.01.2026 r.).
