Infekcyjne zapalenie wsierdzia – przyczyny, leczenie, profilaktyka

Infekcyjne zapalenie wsierdzia to poważna choroba, w której zakażenie obejmuje wewnętrzną warstwę serca, najczęściej jego zastawki. Początkowo może powodować mało charakterystyczne dolegliwości, jednak nieleczone grozi m.in. uszkodzeniem zastawek, niewydolnością serca i powikłaniami zatorowymi. Sprawdź, jakie są przyczyny i objawy infekcyjnego zapalenia wsierdzia, jak przebiega diagnostyka i leczenie oraz kto wymaga szczególnej profilaktyki.

Dodaj alab.pl jako preferowane źródłoCzęściej pojawimy się w Twoich wynikach wyszukiwania Google

Spis treści:

1. Infekcyjne zapalenie wsierdzia – co to za choroba?
2. Jakie są przyczyny infekcyjnego zapalenia wsierdzia?
3. Kto jest szczególnie narażony na infekcyjne zapalenie wsierdzia?
4. Jakie są objawy infekcyjnego zapalenia wsierdzia?
5. Jak rozpoznaje się infekcyjne zapalenie wsierdzia?
6. Leczenie infekcyjnego zapalenia wsierdzia
7. Jakie powikłania może powodować infekcyjne zapalenie wsierdzia?
8. Infekcyjne zapalenie wsierdzia u dzieci
9. Profilaktyka infekcyjnego zapalenia wsierdzia
10. Infekcyjne zapalenie wsierdzia – podsumowanie najważniejszych informacji

Infekcyjne zapalenie wsierdzia – co to za choroba?

Wsierdzie to cienka warstwa tkanki wyściełająca wnętrze serca. Infekcyjne zapalenie wsierdzia rozwija się, gdy drobnoustroje przedostają się do krwi i zakażają struktury serca, najczęściej zastawki aortalną lub mitralną. Zakażenie może również dotyczyć sztucznych zastawek, elektrod urządzeń wszczepionych do serca czy innych sztucznych materiałów.

Na zakażonych strukturach mogą powstawać tzw. wegetacje, czyli skupiska m.in. drobnoustrojów, płytek krwi i włóknika. Mogą one uszkadzać zastawki, a ich fragmenty mogą przedostawać się z krwią do innych narządów.

>> Zobacz również: Zastawki serca – budowa, rola i dysfunkcje zastawek

Jakie są przyczyny infekcyjnego zapalenia wsierdzia?

Bezpośrednią przyczyną infekcyjnego zapalenia wsierdzia (kod ICD-10: I33.0) jest zakażenie struktur serca przez drobnoustroje. Ponad 90% przypadków IZW ma etiologię bakteryjną. Najczęściej odpowiadają za nie gronkowce, w tym Staphylococcus aureus, paciorkowce oraz enterokoki. Znacznie rzadziej przyczyną są grzyby lub inne drobnoustroje.

Do rozwoju IZW dochodzi zwykle wtedy, gdy drobnoustroje przedostają się do krwi, czyli występuje bakteriemia, a następnie osiedlają się na wsierdziu – szczególnie na zmienionej zastawce lub sztucznym materiale znajdującym się w sercu. Źródłem bakteriemii mogą być m.in.:

• zakażenia skóry, jamy ustnej lub innych narządów, z których bakterie przedostają się do krwi;
• zabiegi medyczne lub stomatologiczne, podczas których może przejściowo dojść do bakteriemii;
• cewniki naczyniowe i inne procedury związane z przerwaniem ciągłości tkanek;
• dożylne przyjmowanie narkotyków, które zwiększa ryzyko wprowadzenia drobnoustrojów bezpośrednio do krwi.

Po osiedleniu się drobnoustrojów na wsierdziu mogą powstawać wegetacje złożone m.in. z bakterii, płytek krwi i włóknika. Powiększające się zmiany mogą uszkadzać zastawkę, a ich fragmenty mogą odrywać się i wraz z krwią docierać do innych narządów.

Kto jest szczególnie narażony na infekcyjne zapalenie wsierdzia?

Ryzyko infekcyjnego zapalenia wsierdzia nie jest jednakowe u wszystkich. Szczególnie duże występuje u osób:

• po przebytym wcześniej infekcyjnym zapaleniu wsierdzia;
• z protezą zastawkową lub po naprawie zastawki z wykorzystaniem sztucznego materiału;
• z wybranymi wrodzonymi wadami serca;
• ze wszczepionym urządzeniem wspomagającym pracę komory serca.

Ryzyko zwiększają również niektóre choroby zastawek, kardiomiopatia przerostowa, obecność wszczepionych urządzeń kardiologicznych, hemodializoterapia, immunosupresja oraz dożylne przyjmowanie narkotyków.

Jakie są objawy infekcyjnego zapalenia wsierdzia?

Objawy infekcyjnego zapalenia wsierdzia mogą być bardzo zróżnicowane i często początkowo są mało charakterystyczne. Choroba może rozwijać się gwałtownie, z wysoką gorączką i szybkim pogorszeniem stanu ogólnego, albo bardziej podstępnie – przez kilka tygodni powodować stan podgorączkowy, osłabienie i stopniową utratę masy ciała.

Do najczęstszych objawów IZW należą:

• gorączka lub przedłużający się stan podgorączkowy, którym mogą towarzyszyć dreszcze i nasilone pocenie się;
• osłabienie, pogorszenie samopoczucia i brak apetytu;
• bóle mięśni i stawów, bóle głowy oraz utrata masy ciała;
• duszność, obrzęki i zmniejszona tolerancja wysiłku, jeśli zakażenie doprowadziło do uszkodzenia zastawki i niewydolności serca;
• objawy powikłań zatorowych, zależne od tego, do którego narządu dotrze materiał z zakażonych wegetacji – mogą wystąpić m.in. objawy udaru mózgu, ból brzucha, pleców lub kończyny, a w prawostronnym IZW także ból w klatce piersiowej, kaszel czy duszność związane z zatorami do płuc.

W przebiegu IZW mogą pojawić się także zmiany skórne i naczyniowe, choć obecnie występują stosunkowo rzadko. Należą do nich m.in. linijne wybroczyny pod paznokciami, bolesne guzki Oslera na palcach oraz niebolesne zmiany Janewaya na dłoniach i podeszwach.

Jak rozpoznaje się infekcyjne zapalenie wsierdzia?

Nie istnieje pojedyncze badanie laboratoryjne, które samo pozwala rozpoznać IZW. Diagnostyka łączy wyniki badań mikrobiologicznych, laboratoryjnych i obrazowych oraz obraz kliniczny pacjenta.

Najważniejsze badania obejmują:

• posiewy krwi – przed rozpoczęciem antybiotykoterapii pobiera się co najmniej trzy zestawy próbek; badanie pozwala zidentyfikować drobnoustrój i dobrać leczenie;
• morfologię krwi – może wykazać m.in. leukocytozę lub niedokrwistość;
• CRP i OB – są nieswoistymi wskaźnikami procesu zapalnego;
• kreatyninę, eGFR i badanie ogólne moczu – pomagają ocenić czynność nerek i możliwe powikłania;
• echokardiografię – przezklatkową (TTE), a w wielu przypadkach także dokładniejszą echokardiografię przezprzełykową (TEE).

W wybranych sytuacjach diagnostykę rozszerza się m.in. o TK serca, PET-TK, rezonans magnetyczny czy badania serologiczne. Rozpoznanie ocenia się na podstawie określonych kryteriów klinicznych, mikrobiologicznych i obrazowych.

Leczenie infekcyjnego zapalenia wsierdzia

Rozpoznanie infekcyjnego zapalenia wsierdzia jest wskazaniem do hospitalizacji. Leczenie dobiera się do rodzaju drobnoustroju, przebiegu choroby oraz obecności powikłań. Najczęściej obejmuje:

• długotrwałą antybiotykoterapię, początkowo zwykle dożylną;
• modyfikację leczenia po uzyskaniu wyników posiewów krwi i antybiogramu;
• terapię trwającą zazwyczaj kilka tygodni, a w przypadku IZW protezy zastawkowej zwykle co najmniej 6 tygodni;
• u wybranych, stabilnych chorych możliwość kontynuowania części leczenia poza szpitalem.

U części pacjentów konieczna jest również operacja kardiochirurgiczna. Najważniejsze wskazania to ciężka niewydolność serca związana z uszkodzeniem zastawki, niekontrolowane zakażenie oraz duże ryzyko lub występowanie zatorowości.

>> Przeczytaj też: Posiew krwi – co wykrywa i kiedy się go wykonuje?

Jakie powikłania może powodować infekcyjne zapalenie wsierdzia?

IZW może prowadzić do poważnych powikłań zarówno w obrębie serca, jak i innych narządów. Należą do nich m.in.:

• uszkodzenie zastawki i niewydolność serca;
• udar mózgu i inne powikłania zatorowe;
• ropnie oraz inne ogniska zakażenia;
• zaburzenia rytmu i przewodzenia w sercu;
• ostra niewydolność nerek.

Powikłania mogą być pierwszą manifestacją nierozpoznanego wcześniej IZW, dlatego gorączka współistniejąca np. z niewyjaśnionym epizodem zatorowym wymaga uwzględnienia tej choroby w diagnostyce.

Infekcyjne zapalenie wsierdzia u dzieci

Infekcyjne zapalenie wsierdzia u dzieci występuje rzadko. Szczególnie narażone są dzieci z wrodzonymi wadami serca, zwłaszcza po zabiegach kardiochirurgicznych lub przezcewnikowych z wykorzystaniem sztucznego materiału. Ryzyko zwiększa także obecność długotrwale utrzymywanych dostępów naczyniowych.

Objawy mogą być mało charakterystyczne, dlatego niewyjaśniona gorączka u dziecka z czynnikami ryzyka wymaga szczególnej uwagi. Podobnie jak u dorosłych diagnostyka opiera się przede wszystkim na posiewach krwi i echokardiografii.

Profilaktyka infekcyjnego zapalenia wsierdzia

Podstawą profilaktyki infekcyjnego zapalenia wsierdzia jest ograniczanie ryzyka przedostawania się drobnoustrojów do krwi. Duże znaczenie mają właściwa higiena jamy ustnej, regularne kontrole stomatologiczne, higiena skóry, odkażanie ran oraz odpowiednie leczenie zakażeń. Osobom z dużym ryzykiem IZW odradza się wykonywanie piercingu i tatuaży.

Profilaktyka antybiotykowa nie jest potrzebna każdemu pacjentowi z chorobą serca. Zaleca się ją przede wszystkim osobom z dużym ryzykiem IZW, np. po przebytym zapaleniu wsierdzia lub z protezą zastawkową, przed zabiegami stomatologicznymi obejmującymi manipulacje w obrębie dziąseł, okolicy korzenia zęba lub naruszającymi ciągłość błony śluzowej. Decyzję o zastosowaniu antybiotyku podejmuje lekarz na podstawie rodzaju wady lub zabiegu i indywidualnego ryzyka pacjenta.

Infekcyjne zapalenie wsierdzia – podsumowanie najważniejszych informacji

Infekcyjne zapalenie wsierdzia to poważna choroba, która wymaga szybkiego rozpoznania i odpowiednio dobranego leczenia. W diagnostyce najważniejsze znaczenie mają posiewy krwi i echokardiografia, natomiast terapia opiera się głównie na długotrwałej antybiotykoterapii. U osób szczególnie narażonych istotną rolę odgrywa również właściwa profilaktyka IZW.

Bibliografia

1. Aldrich J.B. i wsp. Evaluation and treatment of infective endocarditis in children and adolescents with underlying CHD: a Paediatric Acute Care Cardiology Collaborative Clinical Practice Guideline. Cardiology in the Young 2025;35:2422–2440.
2. Delgado V. i wsp. 2023 ESC Guidelines for the management of endocarditis. European Heart Journal 2023;44:3948–4042.
3. Referowska M., Leśniak W. Postępowanie w infekcyjnym zapaleniu wsierdzia. Podsumowanie wytycznych European Society of Cardiology 2023. Medycyna Praktyczna 2024;3:12–34.
4. Stępińska J. Infekcyjne zapalenie wsierdzia. Interna – mały podręcznik. Medycyna Praktyczna, aktualizacja 15.07.2024.
5. Wiercińska M. Infekcyjne zapalenie wsierdzia – przyczyny, objawy, leczenie, zapobieganie. Medycyna Praktyczna dla Pacjentów. https://www.mp.pl/pacjent/choroby-ukladu-krazenia/choroby/354403,infekcyjne-zapalenie-wsierdzia-przyczyny-objawy-leczenie-zapobieganie (dostęp: 12.08.2026).