Jelito grube – budowa, rola, najczęstsze choroby

Jelito grube jest ostatnim odcinkiem przewodu pokarmowego. Choć większość składników odżywczych zostaje wchłonięta wcześniej, w jelicie cienkim, na tym etapie nadal zachodzą ważne procesy. Organizm odzyskuje wodę i elektrolity, niestrawione resztki są stopniowo przekształcane w stolec, a mikrobiota jelitowa uczestniczy m.in. w fermentacji składników pokarmowych. Zaburzenia funkcjonowania jelita grubego mogą natomiast objawiać się bólem brzucha, zmianą rytmu wypróżnień czy obecnością krwi w stolcu.

Dodaj alab.pl jako preferowane źródłoCzęściej pojawimy się w Twoich wynikach wyszukiwania Google

Spis treści:

1. Jelito grube – czym jest i gdzie się znajduje?
2. Mikrobiota jelita grubego – dlaczego jest ważna?
3. Budowa jelita grubego
4. Jaką długość ma jelito grube?
5. Jakie funkcje pełni jelito grube?
6. Jelito grube – gdzie boli i jakie objawy mogą wskazywać na jego choroby?
7. Najczęstsze choroby jelita grubego
   • Zespół jelita drażliwego
   • Uchyłki jelita grubego
   • Wrzodziejące zapalenie jelita grubego
   • Polipy i rak jelita grubego
8. Jak diagnozuje się choroby jelita grubego?
9. Jak dbać o jelito grube?

Jelito grube – czym jest i gdzie się znajduje?

Jelito grube znajduje się między jelitem cienkim a odbytem i stanowi końcową część przewodu pokarmowego. Rozpoczyna się w prawej dolnej części jamy brzusznej, gdzie jelito cienkie łączy się z kątnicą poprzez zastawkę krętniczo-kątniczą. Następnie okrężnica biegnie ku górze, przechodzi poprzecznie przez jamę brzuszną i kieruje się w dół po lewej stronie, aby ostatecznie przejść w esicę i odbytnicę.

>> Sprawdź również: Budowa, funkcje i najczęstsze choroby układu pokarmowego człowieka

Mikrobiota jelita grubego – dlaczego jest ważna?

Jelito grube jest miejscem najliczniej zasiedlonym przez mikroorganizmy tworzące mikrobiotę jelitową, przede wszystkim bakterie. Pełnią one wiele ważnych funkcji – uczestniczą m.in. w fermentacji niestrawionych składników pokarmowych, wspierają prawidłowe funkcjonowanie bariery jelitowej i pozostają w ścisłej relacji z układem odpornościowym.

 W wyniku fermentacji części błonnika powstają również krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), w tym maślan, który stanowi ważne źródło energii dla komórek nabłonka jelita grubego. Zaburzenia składu i funkcji mikrobioty, określane jako dysbioza, obserwuje się w przebiegu różnych chorób przewodu pokarmowego, choć zależności te są złożone i nadal intensywnie badane.

Budowa jelita grubego

Pod względem anatomicznym jelito grube składa się z kilku następujących po sobie części:

• kątnicy (jelita ślepego) – pierwszego odcinka, z którym połączony jest wyrostek robaczkowy;
• okrężnicy – obejmującej część wstępującą, poprzeczną, zstępującą i esowatą;
• odbytnicy – końcowego odcinka, w którym gromadzi się stolec przed wypróżnieniem.

Ściana jelita grubego jest zbudowana m.in. z błony śluzowej, podśluzowej i mięśniowej oraz zewnętrznej warstwy surowiczej lub przydanki, zależnie od odcinka. Warstwa mięśniowa umożliwia ruchy przesuwające zawartość jelita w kierunku odbytnicy.

Jaką długość ma jelito grube?

Jelito grube ma przeciętnie około 1,3–1,5 m długości i jest znacznie krótsze od jelita cienkiego. Jednocześnie ma większą średnicę – zwykle około 5–8 cm. Najszerszym jego fragmentem jest początkowy odcinek, czyli kątnica, która znajduje się w prawej okolicy biodrowej.

Jakie funkcje pełni jelito grube?

Jelito grube odpowiada za kilka ważnych procesów kończących trawienie i przygotowujących treść pokarmową do wydalenia. Do jego głównych funkcji należą:

• wchłanianie wody i elektrolitów – dzięki temu treść jelitowa stopniowo się zagęszcza;
• formowanie stolca – niestrawione resztki pokarmowe są przekształcane w masy kałowe;
• udział mikrobioty w fermentacji – bakterie jelitowe rozkładają część niestrawionych składników pokarmowych i wytwarzają m.in. niektóre witaminy oraz krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe;
• ułatwianie przesuwania treści jelitowej – wydzielany w okrężnicy śluz wspomaga jej transport w kierunku odbytnicy;
• magazynowanie i wydalanie stolca – końcowy odcinek jelita grubego gromadzi masy kałowe przed wypróżnieniem.

Jelito grube – gdzie boli i jakie objawy mogą wskazywać na jego choroby?

Ból związany z chorobami jelita grubego może pojawiać się w różnych częściach brzucha, zależnie od lokalizacji zmian. Często odczuwany jest w podbrzuszu, ale sama lokalizacja bólu nie pozwala ustalić jego przyczyny. Do objawów, których nie należy ignorować, należą przede wszystkim:

• utrzymujące się biegunki lub zaparcia;
• zmiana dotychczasowego rytmu wypróżnień;
• krew lub śluz w stolcu;
• nawracające bóle brzucha i wzdęcia;
• bolesne parcie lub uczucie niepełnego wypróżnienia;
• niezamierzona utrata masy ciała i osłabienie.

Niektóre choroby przez długi czas mogą nie powodować charakterystycznych dolegliwości, dlatego utrzymujące się zmiany rytmu wypróżnień lub krew w stolcu wymagają konsultacji lekarskiej.

Najczęstsze choroby jelita grubego

Do najczęstszych chorób jelita grubego należą:

Zespół jelita drażliwego

Zespół jelita drażliwego (IBS) jest zaburzeniem czynnościowym przewodu pokarmowego. Typowe są nawracające bóle brzucha związane z wypróżnianiem oraz zmiana częstotliwości lub konsystencji stolca. U części osób dominują biegunki, u innych zaparcia, możliwa jest również postać mieszana.

Uchyłki jelita grubego

Uchyłki jelita grubego to niewielkie uwypuklenia ściany jelita, występujące szczególnie często u osób starszych. Mogą przez lata nie powodować żadnych objawów. Dolegliwości pojawiają się m.in. w przypadku zapalenia uchyłków – może wówczas wystąpić ból brzucha, najczęściej po lewej stronie, gorączka oraz zmiana rytmu wypróżnień.

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego należy do nieswoistych chorób zapalnych jelit. Proces zapalny obejmuje błonę śluzową jelita grubego, a choroba zwykle przebiega z okresami zaostrzeń i remisji. Charakterystyczne mogą być częste biegunki, krew w stolcu, bóle brzucha, parcie na stolec, zmęczenie i utrata masy ciała.

>> Sprawdź także: Rak jelita grubego – objawy, badania przesiewowe, leczenie i profilaktyka

Polipy i rak jelita grubego

Polipy w jelicie grubym są zmianami uwypuklającymi się do światła jelita. Większość nie jest nowotworem złośliwym, jednak niektóre typy polipów mogą z czasem przekształcić się w raka. Niepokojącymi objawami są m.in. krew w stolcu, nawracające krwawienia z odbytnicy, zmiana rytmu wypróżnień, niedokrwistość czy niezamierzona utrata masy ciała.

>> Zobacz też: Diagnostyka wrzodziejącego zapalenia jelita grubego

Jak diagnozuje się choroby jelita grubego?

Zakres diagnostyki zależy od rodzaju dolegliwości, czasu ich trwania, wieku pacjenta oraz obecności objawów alarmowych. Lekarz może zlecić badania krwi, m.in. morfologię, która pozwala wykryć np. niedokrwistość, oraz oznaczenie CRP pomocne w ocenie obecności i nasilenia stanu zapalnego. Istotnych informacji mogą dostarczyć również badania kału.

W diagnostyce dolegliwości ze strony jelit wykorzystuje się m.in.:

• badania mikrobiologiczne kału – w zależności od objawów mogą być wykonywane w celu wykrycia zakażeń przewodu pokarmowego, zwłaszcza u osób z ostrą lub przedłużającą się biegunką; zakres badań dobiera się do obrazu klinicznego i może obejmować m.in. wykrywanie bakterii, pasożytów lub toksyn patogenów jelitowych;
• test na krew utajoną w kale metodą immunochemiczną – umożliwia wykrycie niewidocznych gołym okiem śladów krwi. Jest wykorzystywany m.in. w badaniach przesiewowych w kierunku raka jelita grubego, choć dodatni wynik może mieć również inne przyczyny i wymaga dalszej diagnostyki;
• kalprotektynę w kale – marker wykorzystywany w ocenie stanu zapalnego jelit. Podwyższone stężenie może występować m.in. w nieswoistych chorobach zapalnych jelit. Oznaczenie pomaga także różnicować dolegliwości o podłożu zapalnym od zaburzeń czynnościowych, takich jak zespół jelita drażliwego.

W zależności od objawów i wyników badań laboratoryjnych diagnostyka może zostać rozszerzona o badania obrazowe, np. USG jamy brzusznej, tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny. Szczególne znaczenie ma kolonoskopia, która pozwala bezpośrednio obejrzeć błonę śluzową jelita grubego, pobrać wycinki do badania histopatologicznego, a podczas tego samego badania również usunąć niektóre polipy. O tym, jakie badania są potrzebne i czy istnieją wskazania do kolonoskopii, decyduje lekarz na podstawie całego obrazu klinicznego.

>> Przeczytaj także: Jak przygotować się do kolonoskopii?

Jak dbać o jelito grube?

Profilaktyka chorób jelita grubego opiera się przede wszystkim na codziennych nawykach oraz odpowiednich badaniach. Warto zadbać o dietę dostarczającą błonnika, odpowiednie nawodnienie i regularną aktywność fizyczną. Znaczenie ma również ograniczenie palenia tytoniu i nadmiernego spożycia alkoholu.

Nie należy przy tym czekać na pojawienie się dolegliwości. Część chorób jelita grubego może długo rozwijać się bez charakterystycznych objawów, dlatego ważnym elementem profilaktyki raka jelita grubego są badania przesiewowe wykonywane zgodnie z aktualnymi zaleceniami. Z kolei pojawienie się krwi w stolcu, niewyjaśnionej utraty masy ciała czy utrzymującej się zmiany rytmu wypróżnień powinno skłonić do konsultacji z lekarzem.

Opieka merytoryczna: lek. Katarzyna Ciepłucha

Bibliografia

1. Cyprian, M. (2023, March 8). Stres a mikrobiota – o tym, jak otoczenie może wpływać na Twoje wnętrze! – Instytut Mikroekologii. Instytut Mikroekologii.
2. Azzouz LL, Sharma S. Physiology, Large Intestine. [Updated 2023 Jul 31]. In: StatPearls [Internet].
3. Omole AE, Mandiga P, Kahai P, et al. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Large Intestine. [Updated 2025 Apr 6]. In: StatPearls [Internet].
4. https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/mikrobiota-jelitowa/ [dostęp: 09.09.2026]