Witaminy są niezbędnymi składnikami odżywczymi, które uczestniczą w wielu procesach zachodzących w organizmie. Wpływają m.in. na prawidłową pracę układu odpornościowego, nerwowego, krwiotwórczego oraz kondycję skóry, kości i błon śluzowych. Choć organizm potrzebuje ich w niewielkich ilościach, zarówno niedobór, jak i nadmiar niektórych witamin może prowadzić do zaburzeń zdrowotnych.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> awitaminoza oznacza skrajny niedobór lub całkowity brak konkretnej witaminy w organizmie, natomiast w praktyce częściej występują częściowe niedobory, czyli hipowitaminoza, >> niedobory witamin mogą mieć różne przyczyny, m.in. nieprawidłową dietę, zaburzenia wchłaniania, choroby przewlekłe lub zwiększone zapotrzebowanie organizmu, >> objawy niedoboru witamin zależą od tego, której witaminy brakuje i mogą obejmować m.in. zmęczenie, zmiany skórne, zaburzenia odporności, objawy neurologiczne czy problemy w jamie ustnej, >> diagnostyka niedoborów witamin wymaga połączenia wywiadu, oceny objawów oraz odpowiednio dobranych badań laboratoryjnych, >> leczenie polega przede wszystkim na uzupełnieniu niedoboru oraz znalezieniu i usunięciu jego przyczyny. |
Spis treści:
- Awitaminoza – co to jest?
- Awitaminoza a hipowitaminoza – czym się różnią?
- Przyczyny awitaminozy
- Objawy awitaminozy
- Awitaminoza – objawy niedoboru witaminy A
- Awitaminoza – objawy niedoboru witaminy C
- Awitaminoza – objawy niedoboru witaminy D
- Awitaminoza – objawy niedoboru witaminy B12
- Diagnostyka awitaminozy – jakie badania wykonać?
- Leczenie awitaminozy
- Jak zapobiegać niedoborom witamin?
- Podsumowanie
Awitaminoza – co to jest?
Awitaminoza to stan całkowitego braku jednej lub kilku witamin w organizmie albo bardzo głębokiego niedoboru, który prowadzi do zaburzenia prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jest to skrajna postać niedoboru witamin, która obecnie występuje stosunkowo rzadko.
Witaminy pełnią różne funkcje biologiczne, np.:
- witamina A jest ważna dla prawidłowego widzenia, utrzymania zdrowej skóry i funkcjonowania układu odpornościowego,
- witamina C uczestniczy w produkcji kolagenu, gojeniu ran i prawidłowej pracy układu odpornościowego,
- witamina D odpowiada m.in. za regulację gospodarki wapniowo-fosforanowej oraz zdrowie kości i mięśni,
- witamina B12 jest niezbędna do prawidłowego tworzenia krwinek czerwonych i funkcjonowania układu nerwowego.
Do chorób, które mogą rozwinąć się na tle znacznego niedoboru witamin, należą m.in.:
- szkorbut, czyli choroba wynikająca z głębokiego niedoboru witaminy C,
- krzywica u dzieci, związana z głębokim niedoborem witaminy D,
- zaburzenia neurologiczne i niedokrwistość wynikające z ciężkiego niedoboru witaminy B12.
W praktyce klinicznej częściej diagnozuje się jednak łagodniejsze niedobory witamin, czyli hipowitaminozy.
Awitaminoza a hipowitaminoza – czym się różnią?
Terminy awitaminoza i hipowitaminoza opisują różne stopnie niedoboru witamin i nie powinny być stosowane zamiennie.
Awitaminoza oznacza całkowity brak danej witaminy lub bardzo głęboki niedobór prowadzący do charakterystycznych objawów klinicznych. Zwykle jest konsekwencją długotrwałego, znacznego ograniczenia podaży witaminy, zaburzeń jej wchłaniania lub określonych chorób.
Hipowitaminoza oznacza obniżony poziom witaminy, który nie musi jeszcze prowadzić do pełnoobjawowej choroby, ale może wpływać na funkcjonowanie organizmu. Ten rodzaj niedoboru występuje znacznie częściej.
Przykładem hipowitaminozy jest niedobór witaminy D, który jest częstym problemem w populacji europejskiej, szczególnie w okresach ograniczonej ekspozycji na światło słoneczne. Innym przykładem może być niedobór witaminy B12 u osób z zaburzeniami wchłaniania lub stosujących dietę wegańską.
Przyczyny awitaminozy
Do rozwoju niedoborów witamin może prowadzić wiele różnych czynników, a najważniejsze z nich to m.in.:
- nieprawidłowa dieta – jedną z najczęstszych przyczyn niedoborów jest dieta uboga w produkty dostarczające witamin. Ryzyko zwiększają m.in. bardzo restrykcyjne diety eliminacyjne, długotrwałe ograniczanie określonych grup produktów oraz niezbilansowany sposób żywienia,
- zaburzenia wchłaniania – prawidłowa podaż witamin nie zawsze oznacza ich odpowiedni poziom w organizmie. Choroby przewodu pokarmowego, takie jak celiakia, choroba Crohna, przewlekłe zapalenia jelit czy zaburzenia funkcji trzustki, mogą ograniczać wchłanianie składników odżywczych,
- zwiększone zapotrzebowanie organizmu – w niektórych okresach życia zapotrzebowanie na witaminy może wzrastać. Dotyczy to m.in. ciąży, okresu intensywnego wzrostu i rekonwalescencji po chorobie, a także osób narażonych na intensywny wysiłek fizyczny,
- choroby przewlekłe i stosowanie leków – niektóre choroby oraz leki mogą wpływać na metabolizm witamin. Przykładem jest długotrwałe stosowanie metforminy, które może wiązać się ze zmniejszeniem stężenia witaminy B12 u niektórych pacjentów.
>> Sprawdź też: Niedobory żywieniowe w chorobie trzewnej (celiakii)
Objawy awitaminozy
Objawy niedoboru witamin zależą przede wszystkim od rodzaju brakującej witaminy, stopnia niedoboru oraz czasu jego trwania. Początkowo mogą być niespecyficzne i obejmować m.in.:
- przewlekłe zmęczenie,
- osłabienie,
- pogorszenie koncentracji,
- obniżoną odporność,
- problemy ze skórą i włosami,
- zaburzenia gojenia ran.
Przy większym nasileniu niedoboru mogą pojawić się bardziej charakterystyczne objawy dotyczące poszczególnych układów organizmu.
Objawy awitaminozy w jamie ustnej
Niedobory niektórych witamin mogą powodować również zmiany w obrębie jamy ustnej, które mogą obejmować np.:
- pękanie kącików ust i zajady,
- zapalenie języka,
- pieczenie lub bolesność błony śluzowej,
- krwawienie dziąseł,
- wolniejsze gojenie ran.
Zmiany te mogą pojawiać się szczególnie przy niedoborach witamin z grupy B oraz witaminy C. Należy jednak pamiętać, że podobne objawy mogą mieć również inne przyczyny, dlatego wymagają odpowiedniej diagnostyki.
Awitaminoza – objawy niedoboru witaminy A
Ciężki niedobór witaminy A może powodować zaburzenia widzenia, szczególnie trudności z przystosowaniem wzroku do ciemności. Może również prowadzić do suchości skóry, zaburzeń funkcji błon śluzowych oraz zwiększonej podatności na infekcje.
Awitaminoza – objawy niedoboru witaminy C
Znaczny niedobór witaminy C prowadzi do szkorbutu. Charakterystyczne objawy obejmują krwawienie i osłabienie dziąseł, łatwe powstawanie siniaków, zaburzenia gojenia ran, bóle mięśni i stawów oraz nasilone zmęczenie.
Awitaminoza – objawy niedoboru witaminy D
Niedobór witaminy D zaburza gospodarkę wapniowo-fosforanową i proces mineralizacji kości. U dzieci może prowadzić do krzywicy, natomiast u dorosłych do osteomalacji, osłabienia mięśni oraz dolegliwości bólowych układu kostnego.
Awitaminoza – objawy niedoboru witaminy B12
Niedobór witaminy B12 może prowadzić do niedokrwistości megaloblastycznej oraz zaburzeń neurologicznych. Objawy mogą obejmować przewlekłe zmęczenie, drętwienie kończyn, zaburzenia czucia, problemy z równowagą, pogorszenie pamięci oraz zmiany nastroju.
Diagnostyka awitaminozy – jakie badania wykonać?
Diagnostyka niedoborów witamin powinna być zawsze dopasowana do objawów pacjenta, sposobu żywienia oraz czynników ryzyka.
Do oznaczeń wykonywanych w określonych sytuacjach klinicznych należą m.in.:
- 25(OH)D – podstawowy marker oceny zaopatrzenia organizmu w witaminę D,
- witamina B12 (kobalamina) – przy podejrzeniu niedoboru, szczególnie u osób z niedokrwistością, zaburzeniami neurologicznymi, chorobami przewodu pokarmowego lub stosujących niektóre leki; pomocniczo mogą być oznaczane homocysteina i kwas metylomalonowy,
- kwas foliowy (witamina B9) – przy podejrzeniu niedoboru, szczególnie w diagnostyce niedokrwistości megaloblastycznej, u kobiet planujących ciążę oraz w stanach zwiększonego zapotrzebowania,
- retinol (witamina A) – przy podejrzeniu niedoboru witaminy A, np. w zaburzeniach wchłaniania tłuszczów lub chorobach przewodu pokarmowego,
- witamina C (kwas askorbinowy) – w wybranych sytuacjach, np. przy podejrzeniu ciężkiego niedoboru lub u osób z czynnikami ryzyka,
- witamina E (α-tokoferol) – przy podejrzeniu niedoboru, szczególnie w zaburzeniach wchłaniania tłuszczów, chorobach wątroby lub trzustki,
- witamina K – oznaczana rzadziej; przy podejrzeniu zaburzeń gospodarki witaminą K częściej ocenia się jej wpływ na organizm poprzez parametry krzepnięcia (np. INR, czas protrombinowy) niż samo stężenie witaminy.
Pomocne mogą być również badania oceniające skutki niedoborów, np. morfologia krwi.
Leczenie awitaminozy
Leczenie awitaminozy zależy od rodzaju i nasilenia niedoboru. Podstawowym celem jest uzupełnienie brakującej witaminy oraz ustalenie przyczyny problemu.
W przypadku łagodnych niedoborów często wystarcza modyfikacja diety. Przy większych niedoborach konieczna może być suplementacja pod kontrolą lekarza. U osób z zaburzeniami wchłaniania niektóre witaminy mogą wymagać podawania w formie zastrzyków lub zastosowania specjalnego schematu leczenia.
Nie zaleca się przyjmowania wysokich dawek witamin bez potwierdzonego wskazania. Szczególnie witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E i K) mogą kumulować się w organizmie i w nadmiarze powodować działania niepożądane.
>> Przeczytaj też: Czy nadmiar witamin szkodzi? Bezpieczna suplementacja witamin i minerałów
Jak zapobiegać niedoborom witamin?
Najważniejszym elementem profilaktyki jest różnorodna i odpowiednio zbilansowana dieta, bogata w warzywa i owoce. Zaleca się również wybieranie produktów pełnoziarnistych zamiast produktów z oczyszczonej, białej mąki. Tłuszcze oraz produkty będące źródłem białka, np. jaja czy rośliny strączkowe, również dostarczają różnych witamin. Jeśli nie ma wskazań medycznych, należy unikać nieuzasadnionych diet eliminacyjnych. Diety wegetariańskie i wegańskie powinny być odpowiednio zbilansowane, a w przypadku wykluczenia wszystkich produktów pochodzenia zwierzęcego należy suplementować witaminę B12. Ponadto, niezależnie od stosowanej diety, zaleca się suplementację witaminy D ze względu na ograniczone możliwości syntezy skórnej w naszej szerokości geograficznej.
Podsumowanie
Awitaminoza jest skrajną postacią niedoboru witamin, która obecnie występuje stosunkowo rzadko. Znacznie częściej spotyka się hipowitaminozy, czyli częściowe niedobory witamin, które mogą przez długi czas przebiegać bezobjawowo.
Zmęczenie, problemy ze skórą, nawracające infekcje czy zaburzenia koncentracji mogą mieć wiele różnych przyczyn, dlatego ważna jest odpowiednia diagnostyka. Regularna ocena stanu zdrowia, dobrze zbilansowana dieta oraz wykonywanie badań w uzasadnionych sytuacjach pozwalają wykryć niedobory i skutecznie je uzupełnić.
Piśmiennictwo:
- Bailey R.L., West K.P. Jr., Black R.E. The Epidemiology of Global Micronutrient Deficiencies. Ann Nutr Metab, 2015, 66(Suppl 2), 22-33,
- Carr A.C., Maggini S. Vitamin C and Immune Function. Nutrients, 2017, 9(11), 1211.
- Demay M.B., Pittas A.G., Bikle D.D. i in. Vitamin D for the Prevention of Disease: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab, 2024, 109(8), 1907-1947,
- Gombart A.F., Pierre A., Maggini S. A Review of Micronutrients and the Immune System-Working in Harmony to Reduce the Risk of Infection. Nutrients, 2020, 12(1), 236,
- Green R., Allen L.H., Bjørke-Monsen A.L. i in. Vitamin B12 deficiency. Nat Rev Dis Primers, 2017, 3, 17040,
- Manson J.E., Bassuk S.S. Vitamin D Research and Clinical Practice: At a Crossroads. JAMA, 2024, 331(15), 1261-1262.
