Jak sprawdzić poziom testosteronu i zadbać o jego poziom?

Badanie poziomu testosteronu to jedno z częściej wykonywanych badań laboratoryjnych.  Warto jednak wiedzieć, że obecnie dysponujemy kilkoma rodzajami tagiego badania. Można zbadać jego poziom we krwi, w ślinie. Czym różnią się te badania i jak uzupełnić diagnostykę. Jak zadbać o poziom testosteronu w naturalny sposób. Zapraszamy do artykułu.

Dodaj alab.pl jako preferowane źródłoCzęściej pojawimy się w Twoich wynikach wyszukiwania Google

Z tego artykułu dowiesz się, że: >> poziom testosteronu może być oznaczony w laboratorium przy pomocy kilku badań; >> testosteron całkowity jest często wstępem do diagnostyki zaburzeń hormonalnych; >> testosteron wolny; >> testosteron wolny oznaczany we krwi to badanie niestabilne, dlatego jest wykonywane w punktach przy laboratoriach; >> wartościowym testem diagnostycznym jest badanie poziomu testosteronu w ślinie; >> badanie testosteronu często jest wykonywane z innymi badaniami, np. SHBG; >> prawidłowemu poziomowi testosteronu sprzyja zdrowy styl życia.

1. Badania testosteronu – rodzaje
   • Testosteron – badanie we krwi
   • Testosteron – badanie ze śliny
2. Jakie badania wykonać przy podejrzeniu niskiego testosteronu?
3. Poziom testosteronu a wiek – tabela
   • Poziom testosteronu a wiek mężczyzny
4. Jak zadbać o poziom testosteronu w naturalny sposób?
   • Odpowiednia dieta
   • Niski testosteron a masa ciała i BMI
   • Alkohol
   • Wysiłek fizyczny
   • Testosteron i sen
5. Najmocniejsze boostery testosteronu
   • Czy witamina D jest boosterem testosteronu?
6. FAQ – najczęściej zadawane pytania dotyczące sprawdzania poziomu testosteronu
7. Zakończenie

Badania testosteronu – rodzaje

Testosteron to najczęściej badany w laboratorium męski hormon płciowy. Coraz częściej zlecany jest również u kobiet. Dlatego warto wiedzieć czym różnią się badania testosteronu wykonywane z krwi, oraz, że można również zrobić badanie jego poziomu w ślinie.

Testy testosteronu we krwi

Testosteron we krwi występuje jako hormon nieaktywny, związany z białkami, oraz jako testosteron wolny, reprezentujący pulę aktywną. Każde z tych badań pokazuje trochę inną informację.

• Testosteron całkowity – to badanie oznaczające pulę hormonu związaną z białkiem SHBG – globuliną wiążącą hormony płciowe. Takie połączenie hormonu z białkiem jest konieczne, aby testosteron mógł być transportowany przez krew. Często jest to badanie wstępne w diagnostyce zaburzeń hormonalnych, związanych nie tylko z nieprawidłowym poziomem testosteronu.
• Testosteron wolny – odzwierciedla aktywną pulę testosteronu i jest informację o tym, jaka część hormonu rzeczywiście działa. Niestety jest to parametr wysoce niestabilny, może być oznaczany tylko w punktach przy laboratoriach, dlatego  jego dostępność jest ograniczona.

Rozgraniczenie tych dwóch badań jest istotne, ponieważ zdarza się, że poziom testosteronu całkowitego jest prawidłowy, a mimo to pacjent odczuwa objawy jego niedoboru. Wyjaśnieniem tego stanu rzeczy może być właśnie niedobór wolnej, aktywnej frakcji hormonu. Dlatego testosteron wolny jest badaniem wykonywanym w drugim etapie, gdy pula całkowita jest prawidłowa, a symptomy sugerują jednak zaburzenia poziomu tego hormonu.

Badając testosteron we krwi należy mieć świadomość, że jego poziom ulega znacznym wahaniom w ciągu dnia – poranny testosteron u młodych mężczyzn może być nawet o 50% wyższy niż po południu. Wartości referencyjne zostały ustalone dla próbek pobieranych rano, z tego powodu zaleca się aby na badanie poziomu testosteronu we krwi zgłaszać się pomiędzy 7-9.

Drugi warunek otrzymania wiarygodnych wyników jest pochodną faktu, że poziom testosteronu może zmieniać się z dnia na dzień. Dlatego nie można wyciągać wniosków z pojedynczego pomiaru, należy zrobić badanie 2-3 razy w różnych dniach.  Ponadto należy przypilnować, aby na pobranie zgłosić się dokładnie o tej samej godzinie. Jeśli pierwsze badanie zrobiono o godz. 7.00, następne także trzeba zrobić o godzinie 7.00.

WAŻNE!

Aby prawidłowo ocenić poziom testosteronu należy wykonać badanie 2-3 razy, w kilkudniowych odstępach, ale zawsze o tej samej godzinie w ciągu dnia.

Testosteron – badanie ze śliny

Poziom testosteronu można również zbadać we krwi. Z diagnostycznego punktu widzenia jest to wartościowy test, ponieważ pokazuje pulę aktywnej, niezwiązanej z białkami frakcji hormonu, wolny testosteron.

Można zrobić pomiar:

• testosteron w ślinie – profil poranny;
• panel testosteron i DHEA w ślinie – profil poranny – panel przeznaczony dla mężczyzn
• panel testosteron, DHEA, estradiol – profil poranny – panel hormonów dla mężczyzn
• panel DHEA, estradiol, progesteron, testosteron – profil poranny – panel dla kobiet

Badanie pokazuje poziom hormonów mierzonych w odstępach co 30 minut, dzięki czemu uzyskuje się jeszcze jedną cenną informację o tym, jaka jest dynamika zmian badanych w organizmie substancji.  Dodatkowo badanie jest stabilne, ponieważ materiał pobierany jest do probówek ze specjalnym stabilizatorem.

Warto wiedzieć: DHEA – czym jest „hormon młodości” i jak zbadać o jego poziom?

Jakie badania wykonać przy podejrzeniu niskiego testosteronu?

Aby uzyskać lepszy obraz gospodarki androgenowej, literatura medyczna wskazuje, że pomiary testosteronu powinny być uzupełnione innymi badaniami.

• SHGB – globulina wiążąca hormony płciowe, w połączeniu z testosteronem całkowitym pokazuje, ile jaka część hormonu jest nieaktywna, pozwalając pośrednio wywnioskować jaki jest poziom istotnego klinicznie testosteronu wolnego. Zrobienie badania testosteronu całkowitego razem z SHBG jest ważne w sytuacji, gdy nie ma możliwości oznaczenia testosteronu wolnego.
• Dihydrotestosteron (DHT) – najaktywniejszy biologicznie metabolit testosteronu. Szczególne znaczenie kliniczne ma przy podejrzeniu nadmiaru testosteronu , gdy jego poziom całkowity jest mimo wszystko prawidłowy. W sytuacji odwrotnej – gdy objawy sugerują nadmiar hormonu, a badanie testosteronu całkowitego pokazuje normę –  również może dostarczyć dodatkowych informacji.

Objawy niedoboru testosteronu są niespecyficzne i mogą być podobne jak w przypadku zaburzeń funkcji innych gruczołów dokrewnych, razem z testosteronem bywają również zlecane:

• Prolaktyna,
• LH,
• FSH.

Poziom testosteronu a wiek – tabela

Testosteron całkowity, w zależności od metody użytej przez laboratorium oraz jednostek, w których prezentowany jest wynik, może mieć różne wartości.  

Normy testosteronu w zależności od płci i wieku w laboratorium centralnym ALAB przedstawia tabela.

Kobiety i dziewczynki
do 6 miesiąca życia	20,00-80,00 ng/dl
od 6 m.ż. do 10 r.ż.	7,00-20,00 ng/dl
10-12 r.ż.	7,00-44,00 ng/dl
12-17 r.ż.	7,00-55,00 ng/dl
17-19 r.ż.	20,00-75,00 ng/dl
19-49 r.ż.	13,84-53,35 ng/dl
powyżej 49 r.ż.	12,40-35,76 ng/dl

Mężczyźni i chłopcy
do 6 miesiąca życia	75,00-400,00 ng/dl
od 6 m.ż. do 10 r.ż.	7,00-20,00 ng/dl
10-12 r.ż.	7,00-130,00 ng/dl
12-14 r.ż.	7,00-800,00 ng/dl
14-15 r.ż.	7,00-1200,00 ng/dl
15-17 r.ż.	100,00-1200,00 ng/dl
17-19 r.ż.	300,00-1200,00 ng/dl
19-49 r.ż.	240,24-870,68 ng/dl
powyżej 49 r.ż.	220,91-715,81 ng/dl

Przeczytaj także: Testosteron u kobiet – co oznacza nieprawidłowy wynik?

Poziom testosteronu a wiek mężczyzny

Pokazane powyżej wartości testosteronu w zależności od wieku obrazują tzw. normę, poniżej i powyżej której rozpoznaje się zaburzenia spowodowane procesami chorobowymi. W jednym z badań zaprezentowano ile wynosi tzw. środek normy normy (wartość środkowego tercyla), w zależności od wieku u mężczyzn.

• 409-558 ng/dl dla wieku 20-24 lat, próg niskiego stężenia określono < 409 ng/dl
• 413–575 ng/dl  dla 25–29 lat, próg niskiego stężenia < 413 ng/dl
• 359–498 ng/dl dla 30–34 lata, próg niskiego stężenia < 359 ng/dl
• 352–478 ng/dl dla 35–39 lat, próg niskiego stężenia < 352 ng/dl
• 350–473 ng/dl dla 40–44 lata, próg niskiego stężenia < 350. ng/dl

Wszystkie wyniki oznaczenia testosteronu całkowitego należy zawsze interpretować w odniesieniu do norm prezentowanych na otrzymanym wyniku, oraz w połączeniu z objawami i – ewentualnym – wynikiem SHBG.

Nawet wyniki wskazane w wyżej wymienionej pracy jako „środek normy”, przy występowaniu opisywanych zaburzeń gospodarki testosteronem, nie muszą oznaczać, że jest to wynik dobry. Ostateczna diagnoza to zawsze interpretacja kilku czynników, wynik badania laboratoryjnego jest częścią tego procesu.

WAŻNE!

Interpretacja wyników badania testosteronu całkowitego musi być powiązana z objawami i wiekiem pacjenta. Pojedynczy wynik – niezależnie od tego czy jest prawidłowy, czy poza normą – nie powinien być podstawą do diagnozy.

Jak zadbać o poziom testosteronu w naturalny sposób

Na poziom testosteronu wpływa tryb życia, dieta i aktywność fizyczna. Niski testosteron można – do pewnego stopnia – podnieść korygując styl życia, jednak nie należy się spodziewać spektakularnych efektów u osób po 50. r.ż. Korekta stylu życia nie przywróci poziomu hormonów z młodości, ale będzie zdecydowanie pomocna, nawet jeśli stosuje się terapię testosteronem. Natomiast niewłaściwy styl życia u osób młodszych jest czynnikiem wpływającym na obniżanie się poziomu testosteronu, dlatego powinny mieć świadomość jak sobie nie zaszkodzić.

Odpowiednia dieta

Badania pokazują, że dieta o wysokiej zawartości białka (> 3,4 g/kg masy ciała/dzień) (g/kg/dzień) zmniejsza całkowity testosteron u mężczyzn. Dieta o zawartości białka < 3,4 g/kg/dzień nie jest związana ze spadkiem testosteronu.

Również dieta niskotłuszczowa wiąże się z niższym poziomem testosteronu w surowicy, Różnice obserwowane w badaniach były umiarkowane, ale jednak istotne statystycznie. W jednym z badań:

• mężczyźni na diecie niskotłuszczowej mieli średni poziom testosteronu całkowitego ok. 410,8 ng/dl,
• mężczyźni na diecie nierestrykcyjnej mieli średni poziom testosteronu ok.443,5 ng/dl.

WAŻNE!

U szczupłych, zdrowych mężczyzn, z niskim lub nisko-prawidłowym testosteronem, sugeruje się unikanie restrykcyjnego ograniczania tłuszczu.

Niski testosteron a masa ciała i BMI

Niski poziom testosteronu ma również związek z nieodpowiednią masą ciała i BMI. Co ciekawe, zarówno zbyt niskie, jak i zbyt wysokie BMI prowadzi do obniżenia stężenia testosteronu całkowitego.

• Zbyt niskie BMI

W jednym z badań u pacjentów z BMI 15,9 – co oznacza niedowagę – poziom testosteronu całkowitego wynosił zaledwie 87 ng/dl. Po podniesieniu masy ciała do wartości prawidłowych stężenie hormonu wzrosło do 412 ng/dl.

• Zbyt wysokie BMI

U osób z otyłością, czyli BMI powyżej 30, testosteron całkowity oraz poziom SHBG są również obniżone, w porównaniu do mężczyzn z prawidłową masą ciała. Powrót do optymalnego BMI skutkuje podniesieniem stężenia testosteronu. Badania pokazują, że na każdy kilogram utraconej masy ciała, przypada wzrost poziomu testosteronu o 0,6%.

Dowiedz się więcej: Jak zwiększyć poziom testosteronu w naturalny sposób? Jak zmienia się on wraz z wiekiem?

Alkohol

Wpływ alkoholu na poziom testosteronu jest ciekawy, ponieważ zależy nie tylko do ilości spożywanych trunków, ale również od możliwości organizmu do metabolizowania alkoholu (np. poziomu dehydrigenazy alkoholowej 2).

CIEKAWOSTKA

Dehydrogenaza aldehydowa 2 (ALDH2) to enzym odpowiadający za detoksykację organizmu. Przekształca toksyczny aldehyd octowy (produkt metabolizmu alkoholu) w nieszkodliwy kwas octowy. Niedobór ALDH2 częsty w Azji Wschodniej, powoduje nietolerancję alkoholu, objawiającą się zaczerwienieniem twarzy. Jedni z badań przeprowadzonych w Korei wykazało, że ryzyko niedoboru testosteronu było istotnie wyższe u mężczyzn pijących więcej niż 8 standardowych drinków tygodniowo oraz reagujących na alkohol zaczerwienieniem twarzy. Taka reakcja świadczy nietolerancji alkoholu, która zwiększa jego szkodliwe oddziaływanie na organizm. U mężczyzn bez zaczerwienienia twarzy po alkoholu nie stwierdzono aż tak istotnego ryzyka niedoborów testosteronu, podobnie jak u osób pijących do 8 drinków tygodniowo. Jednak osoby pijące umiarkowanie, lub nie maj ące problemów z metabolizowaniem alkoholu, nie są całkowicie wolne od takiego ryzyka. Bezpieczna dawka alkoholu nie istnieje.

Wysiłek fizyczny

Wpływ wysiłku fizycznego na poziom testosteronu zależy od rodzaju, intensywności i charakterystyki treningu.

Trening oporowy wywołuje krótkotrwały wzrost testosteronu – szczyt pojawia się około 15–30 minut po wysiłku. Największą odpowiedź hormonalną generują treningi:

• o dużej łącznej liczbie powtórzeń, serii lub ćwiczeń
• o umiarkowanej do wysokiej intensywności
• z krótkimi przerwami
• angażujące dużą masę mięśniową.

Treningi z niską liczbą powtórzeń, o bardzo wysokiej intensywności i długich przerwach dają słabszą odpowiedź hormonalną.

Co istotne, regularny trening oporowy nie musi zmieniać całkowitego poziomu testosteronu – siła i masa mięśniowa mogą rosnąć mimo braku przewlekłych zmian hormonalnych. Sugeruje to, że właśnie ostre, powysiłkowe skoki testosteronu mogą odgrywać ważniejszą rolę w przebudowie tkanek niż długoterminowe zmiany jego stężenia.

Z drugiej strony, nadmierny wysiłek (przetrenowanie) może obniżać poziom testosteronu, co stanowi istotne ryzyko przy bardzo dużych obciążeniach treningowych.

WAŻNE! Trening oporowy podnosi testosteron głównie przejściowo, krótko po wysiłku. Takie powysiłkowe skoki testosteronu odgrywają ważną rolę w budowie masy mięśniowej, nawet jeśli poziom testosteronu nie wzrasta na trwałe. 

Testosteron i sen

Odpowiednia ilość snu jest bardzo ważna dla zapobiegania niedoborom testosteronu i utrzymania jego optymalnych stężeń. Nawet krótkotrwałe ograniczenie snu prowadzi do istotnego, klinicznie znaczącego, spadku testosteronu.

W jednym z badań, młodym i zdrowym mężczyznom, ograniczono sen do 5 godzin na dobę przez jeden tydzień. Już po tak krótkim czasie poziom testosteronu całkowitego obniżył się u nich o 10-15%, co było równoważne z tym, że ich organizm postarzał się o 10-15 lat.

Zmniejszenie testosteronu było najbardziej widoczne w godzinach popołudniowo-wieczornych (pomiędzy godziną 14. a 22.), co było odczuwane jako pogorszenie się nastroju i brak energii.

WAŻNE!

Nawet krótkotrwały brak snu drastycznie obniża testosteron.

Najmocniejsze boostery testosteronu

Najmocniejsze boostery testosteronu

Producenci suplementów diety prześcigają się w reklamowaniu wielu preparatów jako „boosterów testosteronu”. Niestety wiele z nich, opisywanych jako „boostery testosteronu” nie ma mocnych dowodów naukowych, a niektóre nie mają ich wcale.

Spośród licznych preparatów najlepsze dane dotyczą ashwagandhy oraz kozieradki.

Withania somnifera (ashwagandha) i Trigonella foenum-graecum (fenugreek, kozieradka) mają najlepiej udokumentowane pozytywne efekty oraz najsilniejsze dowody na zwiększanie testosteronu u mężczyzn..

WAŻNE!

Dwa ekstrakty roślinne: ashwaganda i kozieradka, są najsilniejszymi boosterami testosteronu u mężczyzn.

Czy witamina D jest boosterem testosteronu

Wiele reklam mówi, że witamina D podnosi poziom testosteronu, jednak mamy tutaj istotne ograniczenie. Otóż witamina D wspomaga podniesienie poziomu tego hormonu, ale tylko w sytuacji, gdy stwierdzono jej niedobór. Badania pokazały, że mężczyźni z niewystarczającym poziomem witaminy D wykazywali znacznie niższe stężenie testosteronu w porównaniu z mężczyznami z prawidłowym jej stężeniem. Uzupełnienie witaminy D dało efekt podniesienia poziomu hormonu.

Natomiast w pozostałych przypadkach brak jest dowodów na zwiększanie testosteronu, dlatego witamina D nie jest uznawana za skuteczny booster. W sytuacji gdy chcemy spróbować tego środka, należy najpierw zrobić oznaczenie jej poziomu we krwi. Jeśli nie ma niedoborów witaminy D, ten sposób nie zadziała. 

WAŻNE!

Witamina D jest boosterem testosteronu, tylko jeśli stwierdza się jej niedobór we krwi.

FAQ – najczęściej zadawane pytania dotyczące sprawdzania poziomu testosterunu

Zakończenie

Badanie poziomu testosteronu to badanie ważne i coraz częściej wykonywane. Współczesne laboratorium dysponuje całą gamą badań, w których można oznaczyć poziom tego hormonu. Warto wiedzieć jakie informacje można wyczytać z każdego badania, jak je intepretować i jakie badania dodatkowe można zrobić.

---

Bibliografia

1. Koh K et al. Relationship between Alcohol Consumption and Testosterone Deficiency according to Facial Flushes among Middle-Aged and Older Korean Men. Korean J Fam Med. 2022 Nov;43(6):381-387. doi: 10.4082/kjfm.21.0173. Epub 2022 Nov 20. PMID: 36444123; PMCID: PMC9708857.

2. Leproult R, Van Cauter E. Effect of 1 week of sleep restriction on testosterone levels in young healthy men. JAMA. 2011 Jun 1;305(21):2173-4. doi: 10.1001/jama.2011.710. PMID: 21632481; PMCID: PMC4445839.

3. Osuna JA et al. Relationship between BMI, total testosterone, sex hormone-binding-globulin, leptin, insulin and insulin resistance in obese men. Arch Androl. 2006 Sep-Oct;52(5):355-61. doi: 10.1080/01485010600692017. PMID: 16873135.

4.Zamir A et al.  Manipulation of Dietary Intake on Changes in Circulating Testosterone Concentrations. Nutrients. 2021;13(10):3375. doi:10.3390/nu13103375

5. Te L, Liu J, Ma J, Wang S. Correlation between serum zinc and testosterone: A systematic review. J Trace Elem Med Biol. 2023 Mar;76:127124. doi: 10.1016/j.jtemb.2022.127124. Epub 2022 Dec 23. PMID: 36577241.

6. https://www.mayocliniclabs.com/test-catalog/overview/83686#Clinical-and-Interpretive

7. Pilz S et al. Effect of vitamin D supplementation on testosterone levels in men. Horm Metab Res. 2011 Mar;43(3):223-5. doi: 10.1055/s-0030-1269854. Epub 2010 Dec 10. PMID: 21154195.

8. Wrzosek M, Włodarek D, Woźniak J. Wpływ cynku, magnezu i witaminy D na produkcję testosteronu u mężczyzn. Polish Journal of Sports Medicine. (2018);34(3):123-134. https://doi.org/10.5604/01.3001.0012.7102.

9. Morgado A et al. Do „testosterone boosters” really increase serum total testosterone? A systematic review. Int J Impot Res. 2024 Jun;36(4):348-364. doi: 10.1038/s41443-023-00763-9. Epub 2023 Sep 11. PMID: 37697053.

10. Skrzypiec-Spring M et al. Withania somnifera and Trigonella foenum-graecum as ingredients of testosterone-boosting supplements: Possible clinical implications. Adv Clin Exp Med. 2025 Feb;34(2):295-303. doi: 10.17219/acem/185743. PMID: 38628109.

11. Zhu A, et al., What Is a Normal Testosterone Level for Young Men? Rethinking the 300 ng/dL Cutoff for Testosterone Deficiency in Men 20-44 Years Old. J Urol. 2022 Dec;208(6):1295-1302. doi: 10.1097/JU.0000000000002928. PMID: 36282060.

12. Fantus RJ et al. The Association between Popular Diets and Serum Testosterone among Men in the US . Journal of Urology [Internet]. 2020 Feb,203(2):398–404. doi: 10.1097/JU.0000000000000482.

13. Whittaker J. High-protein diets and testosterone. Nutr Health. 2023 Jun;29(2):185-191. doi: 10.1177/02601060221132922. Epub 2022 Oct 20. PMID: 36266956

14. Mennitti C et al., How Does Physical Activity Modulate Hormone Responses? Biomolecules. 2024 Nov 7;14(11):1418. doi: 10.3390/biom14111418. PMID: 39595594; PMCID: PMC11591795.

15. Kraemer WJ, Ratamess NA. Hormonal responses and adaptations to resistance exercise and training. Sports Med. 2005;35(4):339-61. doi: 10.2165/00007256-200535040-00004. PMID: 15831061.