Wole tarczycy to termin odnoszący się do powiększenia gruczołu tarczowego. Może towarzyszyć różnym stanom – od łagodnego przerostu w odpowiedzi na niedobór jodu, przez choroby autoimmunologiczne, po procesy nowotworowe. Dlatego ważne jest przeprowadzenie szczegółowej diagnostyki i ustalenie przyczyny zmian. Dowiedz się, jak wygląda wole tarczycy, jakie są pierwsze objawy i czy można je skutecznie leczyć.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> wole tarczycy to powiększenie gruczołu tarczowego. >> może występować przy prawidłowej, obniżonej lub podwyższonej produkcji hormonów tarczycy. >> przyczyny wola tarczycy to m.in. niedobór jodu, choroby autoimmunologiczne, choroby zapalne tarczycy. >> wole tarczycy może przebiegać bezobjawowo lub powodować dolegliwości związane z uciskiem na okoliczne struktury (m.in. uczucie dyskomfortu, trudności z przełykaniem, chrypkę) lub zaburzeniem wydzielania hormonów tarczycy. >> w diagnostyce zastosowanie mają badania obrazowe, badania laboratoryjne z krwi, biopsja aspiracyjna cienkoigłowa. |
Spis treści:
- Wole tarczycy: czym są?
- Jak często występuje wole tarczycy?
- Jak wygląda wole tarczycy?
- Wole tarczycy: rodzaje
- Wole tarczycy: przyczyny powiększenia gruczołu
- Wole tarczycy: pierwsze objawy powiększenia tarczycy
- Wole tarczycy: diagnostyka i rozpoznanie
- Wole tarczycowe: leczenie
- Wole tarczycy – najczęstsze pytania (FAQ)
Wole tarczycy: czym są?
Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wolem tarczycy nazywa się powiększenie gruczołu tarczowego – niezależnie od jego przyczyny oraz stopnia zaburzeń hormonalnych.Za górną granicę prawidłowej objętości tarczycy u dorosłych przyjmuje się zazwyczaj 18-20 ml u kobiet i 25 ml u mężczyzn.
Należy podkreślić, że wole nie jest jednostką chorobową samą w sobie, ale objawem lub skutkiem różnorodnych procesów patologicznych.
Jak często występuje wole tarczycy?
Częstość występowania wola jest zmienna i w znacznym stopniu zależy od poziomu spożycia jodu w populacji. W regionach o niedostatecznej podaży tego pierwiastka problem może dotyczyć:
- 5-20% populacji przy łagodnym niedoborze,
- 20-30% populacji przy umiarkowanym niedoborze,
- ponad 30% populacji przy ciężkim niedoborze.
Do 1997 roku Polska była endemicznym obszarem występowania wola tarczycy. Dzięki obowiązkowi jodowania soli kuchennej zmniejszyła się liczba przypadków u dzieci i kobiet ciężarnych.
>> Zobacz: Choroby tarczycy u dzieci. Niedoczynność i nadczynność tarczycy
Czynniki ryzyka wystąpienia wola tarczycy
Ryzyko rozwoju wola zwiększa szereg czynników związanych zarówno ze stylem życia, jak i predyspozycjami organizmu. Najważniejszym z nich jest niedobór jodu, który zaburza prawidłową produkcję hormonów tarczycy i powoduje, że gruczoł tarczowy kompensacyjnie zwiększa swoją objętość.
Inne czynniki ryzyka wola tarczycy to:
- nadmiar jodu,
- niedobór selenu i żelaza,
- dym papierosowy,
- substancje chemiczne obecne m.in. nawozach,
- flawonoidy zawarte w soi,
- glikozynolany obecne w warzywach (m.in. brokułach, kapuście, rzepaku),
- glikozydy cyjanogenne obecne w pożywieniu (m.in. lnie, migdałach),
- przyjmowanie leków hamujących syntezę hormonów tarczycy,
- napromienianie okolicy głowy lub szyi,
- procesy autoimmunologiczne,
- czynniki genetyczne,
- płeć żeńska.
Wole tarczycy u kobiet występuje 2-10 razy częściej niż u mężczyzn. Może być to związane z działaniem estrogenów lub genów sprzężonych z płcią.
Jak wygląda wole tarczycy?
Wole może przyjmować różny obraz kliniczny. Może być całkowicie niewidoczne i niewyczuwalne dla pacjenta, a jego obecność wykrywa się przypadkowo podczas badania USG szyi z innego powodu. W niektórych przypadkach jest wyczuwalne palpacyjnie, ale zdarza się też, że powiększenie tarczycy jest widoczne gołym okiem jako zniekształcenie lub poszerzenie obrysu szyi.
Wole tarczycy: rodzaje
Ze względu na budowę wyróżnia się:
- wole miąższowe – miąższ tarczycy pozostaje jednolity,
- wole guzkowe – zaburzenie budowy tarczycy spowodowane rozrostem, zwyrodnieniem lub zwłóknieniem tkanki gruczołowej.
Natomiast klasyfikacja uwzględniająca czynność wola wyróżnia:
- wole nietoksyczne (obojętne) – bez zaburzeń czynności tarczycy,
- wole toksyczne (nadczynne) – współwystępujące z nadczynnością tarczycy,
- wole niedoczynne – współwystępujące z niedoczynnością tarczycy.
Ze względu na częstotliwość występowania mówi się o wolu endemicznym – jeżeli występuje u więcej niż 5% dzieci między 6. a 14. rokiem życia – lub wolu sporadycznym, jeżeli ten odsetek jest niższy.
Wole tarczycy: przyczyny powiększenia gruczołu
Przyczyny powiększenia gruczołu tarczowego mogą być bardzo różne.
Wole tarczycy przy prawidłowej pracy gruczołu (eutyreoza)
Pojawia się, gdy tarczyca pracuje prawidłowo pod względem hormonalnym, ale mimo to dochodzi do jej powiększenia. Najczęstszą przyczyną tej postaci wola jest niedobór jodu. Do powiększenia tarczycy może dojść również na skutek diety zawierającej duże ilości glikozynolanów i glikozydów cyjanogennych.
Wole tarczycy czy niedoczynności gruczołu (hipotyreoza)
Wole w niedoczynności powstaje w wyniku przewlekłej stymulacji wysokim poziomem TSH, która jest odpowiedzią na obniżone stężenie hormonów tarczycy. Klasycznym przykładem jest przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy typu Hashimoto. W tej chorobie proces zapalny prowadzi do stopniowego niszczenia miąższu tarczycy, a kompensacyjny przerost (często nierównomierny, prowadzący do powstania guzków) nie jest w stanie wyrównać strat, co ostatecznie prowadzi do niedoczynności.
Wole tarczycy przy nadczynności gruczołu (hipertyreozie)
W nadczynności tarczycy wole miąższowe jest zwykle efektem nadmiernej aktywności komórek gruczołu tarczowego. Często występuje w przebiegu choroby Gravesa–Basedowa (nawet u około 70-80% przypadków).
Natomiast przy wolu guzkowym nadczynnym zmiana ogniskowa w gruczole tarczowym wydziela hormony tarczycy niezależnie od TSH, co prowadzi do rozwoju nadczynności tarczycy.
Inne przyczyny powiększenia tarczycy
Do innych przyczyn powiększenia tarczycy zalicza się m.in.:
- wrodzone błędy syntezy hormonów tarczycy,
- wrodzoną niedoczynność tarczycy,
- zapalne choroby tarczycy (np. poporodowe zapalenie tarczycy),
- naciekowe choroby tarczycy (np. sarkoidozę),
- gruczolaki przysadki,
- nowotwory tarczycy.
| Warto wiedzieć: Szczególnym rodzajem jest wole zamostkowe. To stan, w którym ⅓ powiększonej tarczycy znajduje się w śródpiersiu, za mostkiem. Ze względu na swoje umiejscowienie może powodować znaczący ucisk na struktury śródpiersia, prowadząc do duszności czy zaburzeń połykania. |
Wole tarczycy: pierwsze objawy powiększenia tarczycy
Początkowe objawy wola bywają bardzo subtelne i łatwe do przeoczenia. Dolegliwości zwykle pojawiają się dopiero, gdy gruczoł tarczowy osiągnie większe rozmiary. Najczęściej są to uczucie ucisku, pełności lub ciała obcego – zwłaszcza przy dopinaniu kołnierzyka koszuli, zakładaniu łańcuszka lub w czasie pochylania głowy. Z czasem mogą dołączyć trudności w połykaniu, chrypka, duszność. Wole związane z zaburzeniami hormonalnymi daje objawy niedoczynności lub nadczynności tarczycy.
Wole tarczycy: diagnostyka i rozpoznanie
Diagnostyka wola obejmuje badanie fizykalne, ocenę poziomu hormonów tarczycy oraz ultrasonografię, która pozwala na szczegółową ocenę struktury i wielkości gruczołu tarczowego. W przypadku zmian ogniskowych stosuje się biopsję aspiracyjną cienkoigłową, dzięki której można określić charakter guzka.
Głównym badaniem laboratoryjnym w zaburzeniach pracy tarczycy jest ocena poziomu TSH. W zależności od wyniku może być konieczne dopełnienie diagnostyki o pomiar wolnych hormonów FT4 i FT3 oraz, w określonych sytuacjach, oznaczenie przeciwciał przeciwtarczycowych.
Wole tarczycowe: leczenie
Leczenie wola tarczycy zależy przede wszystkim od jego:
- przyczyny,
- wielkości,
- wpływu na czynność hormonalną gruczołu.
W przypadku wola obojętnego o niewielkich rozmiarach często wystarcza regularna obserwacja endokrynologiczna i kontrolne badania USG. W uzasadnionych przypadkach można zastosować leczenie małoinwazyjne lub chirurgiczne. Jeżeli wole wiąże się z niedoborem jodu, wdraża się suplementację tego pierwiastka w bezpiecznych, ustalonych przez lekarza dawkach.
W niedoczynności tarczycy podstawą terapii jest leczenie substytucyjne lewotyroksyną, które zmniejsza stymulację TSH. W nadczynności tarczycy stosuje się leki tyreostatyczne, leczenie jodem promieniotwórczym lub leczenie chirurgiczne.
Zabieg operacyjny rozważa się również przy dużym wolu powodującym ucisk na drogi oddechowe i przełyk, przy podejrzeniu nowotworu lub wolu zamoskowym.
>> Przeczytaj:
- Zapytaj eksperta – Tarczyca cz.1. Hormony tarczycy
- Zapytaj eksperta – Tarczyca cz.2. Przeciwciała i choroby autoimmunologiczne tarczycy
- Zapytaj eksperta – Tarczyca cz.3
Jak zmniejszyć wole tarczycy: domowe sposoby
Domowe metody nie zastąpią leczenia zaleconego przez lekarza, ale mogą wspierać prawidłową pracę tarczycy. Ważnym elementem profilaktyki jest odpowiednia podaż jodu w diecie. Pomocne może być ograniczenie spożycia produktów wolotwórczych, takich jak surowa kapusta, kalafior czy soja – zwłaszcza u osób z niedoborem jodu.
Wole tarczycy – najczęstsze pytania (FAQ)
Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące wola tarczycy.
W wielu przypadkach wole ma charakter łagodny. Konieczna jest jednak szczegółowa diagnostyka w celu wykluczenia przyczyn powiększenia tarczycy, które wymagają specjalistycznego leczenia.
Najczęstszą przyczyną wola jest niedobór jodu. Inne przyczyny to m.in. przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy typu Hashimoto, choroba Gravesa-Basedowa, zapalne lub naciekowe choroby tarczycy.
Wole zwykle nie zanika samoistnie i często wymaga leczenia farmakologicznego, operacyjnego lub terapii jodem promieniotwórczym.
Wole tarczycy nie jest nowotworem. Oznacza jedynie powiększenie gruczołu, które może mieć różne przyczyny. Jednak w obrębie powiększonej tarczycy mogą znajdować się guzki, które w niewielkim odsetku przypadków mogą mieć charakter nowotworowy.
Leczenie zależy od przyczyny wola. Lekarz może zlecić farmakoterapię, leczenie jodem promieniotwórczym, a w niektórych przypadkach zabieg chirurgiczny.
Opieka merytoryczna: lek. Sara Aszkiełowicz
Bibliografia
- https://podyplomie.pl/wiedza/wielka-interna/1299,wole-miazszowe-obojetne-i-zespol-zaburzen-z-niedoboru-jodu (dostęp 08.12.2025).
- https://podyplomie.pl/medycyna/17026,powiekszenie-tarczycy (dostęp 08.12.2025).
- A.S. Can, A. Rehman, Goiter, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562161/ (dostęp 08.12.2025).
- https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.9.4. (dostęp 08.12.2025).
