Kortyzol w ślinie (profil dzienny, 5 pomiarów)

Kortyzol w ślinie (profil dzienny 5 pomiarów) - więcej informacji o badaniu

Badanie profilu dziennego kortyzolu w ślinie to nieinwazyjna metoda oceny jego rytmu dobowego. Polega na pobraniu pięciu próbek śliny o określonych porach w ciągu całego dnia.

Większość kortyzolu we krwi krąży w postaci związanej z białkami. Jedynie wolna frakcja (stanowiąca 5–10% puli osoczowej) jest aktywna biologicznie. To właśnie ta wolna, aktywna postać, przenika do śliny i jest oznaczana w badaniu. Dodatkowo pobranie materiału ze śliny eliminuje stres związany z wkłuciem igły.

Kortyzol jest hormonem, którego poziom podlega wahaniom w cyklu 24-godzinnym. W warunkach fizjologicznych szczyt stężenia przypada na godziny poranne (między 6:00 a 8:00), po czym poziom hormonu obniża się w ciągu dnia i osiąga minimum w godzinach późnowieczornych - około północy.

Prawidłowy rytm dobowy kortyzolu jest istotny z punktu widzenia fizjologii człowieka.

• Poranny wzrost stężenia hormonu mobilizuje organizm do podjęcia aktywności, podnosi poziom glukozy we krwi i wspiera rozpoczęcie dnia.
• Spadek stężenia w godzinach wieczornych umożliwia wydzielanie melatoniny, co sprzyja zasypianiu.

Rytmiczne wahania kortyzolu modulują odpowiedź immunologiczną organizmu, wpływają na metabolizm energetyczny oraz przyczyniają się do utrzymania stabilności emocjonalnej - rozregulowany rytm kortyzolu wiąże się z bezsennością, drażliwością i zaburzeniami nastroju.

Zaburzenie dobowego wzorca wydzielania kortyzolu - w postaci tzw. sztywnego rytmu wydzielania, charakteryzującego się utrzymywaniem podwyższonego stężenia kortyzolu przez całą dobę bez fizjologicznego spadku wieczornego - stanowi wczesny wskaźnik zaburzeń endokrynologicznych, w tym zespołu Cushinga. Zjawisko to może ujawnić się w profilu dobowym wcześniej niż objawy kliniczne. Z tego względu pojedyncze oznaczenie stężenia kortyzolu, wykonane w dowolnej porze dnia, może wykazać wartość mieszczącą się w zakresie referencyjnym, jednocześnie nie ujawniając zaburzenia rytmu. Profil dzienny złożony z pięciu pomiarów pozwala na ocenę kształtu krzywej wydzielania hormonu.

Analiza próbek śliny wykonywana jest metodą LC-MS/MS (spektrometria mas sprzężona z cieczową chromatografią), techniką analityczną cechującą się czułością i selektywnością.

Kortyzol w ślinie (profil dzienny 5 pomiarów) - jak wygląda badanie?

Badanie wykonuje się przy pomocy specjalnego zestawu do pobrań, który pacjent dostaje w wybranym Punkcie Pobrań i przeprowadza samodzielnie w domu.

Zestaw do badania profile dziennego kortyzolu w ślinie zawiera 5 probówek. W każdej z nich umieszczony jest niewielki chłonny wacik, który wkłada się do jamy ustnej na około 60 sekund. Po nasączeniu wacika śliną umieszcza się go z powrotem w probówce.

Badanie rozłożone jest na 12 godzin, według następującego schematu:

• pierwsze oznaczenie bezpośrednio po przebudzeniu, najlepiej między godziną 6:00 a 8:00,
• drugie oznaczenie - po 2 godzinach po przebudzeniu lub od pobrania pierwszej próbki,
• trzecie oznaczenie - po 5 godzinach,
• czwarte oznaczenie - po 8 godzinach,
• piąte oznaczenie - po 12 godzinach.

Jeśli istnieje potrzeba zbadania poziomu kortyzolu o innych godzinach, późnowieczornych, należy to uzgodnić z lekarzem. Również w przypadku nietypowego trybu pracy, pracy zmianowej lub zaburzeń snu godziny pobrania można ustalić indywidualnie.

Kortyzol w ślinie (profil dzienny 5 pomiarów) - normy i możliwe przyczyny odchyleń od normy

W przypadku badania profilu dobowego kortyzolu ważne są wartości poszczególnych oznaczeń, a także profil wydzielania.

Prawidłowy rytm dzienny układa się w profil:

• najwyższe stężenie występuje w próbce porannej,
• stężenie stopniowo obniża się w ciągu dnia,
• najniższe wartości obserwuje się wieczorem - stężenie wieczorne powinno być wyraźnie niższe od porannego, często poniżej 50% wartości porannej.

Możliwe profile kortyzolu dziennego

Prawidłowy poziom kortyzolu w godzinach porannych i:

• zmniejszający się w ciągu dnia oraz niski wieczorem - brak zaburzeń wydzielania kortyzolu, wynik prawidłowy. Jeśli jednak poziom kortyzolu spada zbyt wcześnie w ciągu dnia, lub do zbyt niskich wartości, może to być przyczyną wybudzania się w nocy i braku energii wieczorem;
• brak spadku stężenia w ciągu dnia lub jest niewielkie, wypłaszczony profil dobowy - możliwe subkliniczne zaburzenia funkcjonowania osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, przewlekły stres, początkowa faza hiperkotyzolemii. Pacjent może wymagać obserwacji;
• wysoki wieczorem, odwrócony profil dobowy - pomimo prawidłowego stężenia rano, obserwuje się zaburzenia wydzielania w ciągu dnia, co może być spowodowane aktywnością w nocy (praca zmianowa), bezsennością i zaburzeniami snu, może być również początkiem zespołu Cushinga (w początkowym okresie choroby poranne stężenie kortyzolu bywa prawidłowe).

Wysoki poziom kortyzolu w godzinach porannych i:

• znacznie niższy wieczorem, rytm dobowy jest zachowany - poranna hiperkortyzolemia może świadczyć o ostrym stresie, infekcji, znacznym wysiłku fizycznym. Pacjent może wymagać dalszej obserwacji i powtórnego badania kortyzolu porannego;
• wysoki wieczorem, utrata rytmu dobowego, tzw. sztywny rytm - najbardziej charakterystyczny wzorzec dla zespołu Cushinga (guz nadnerczy) lub choroby Cushinga (gruczolak przysadki wydzielający ACTH). Taki wzorzec może być również obserwowany w otyłości, cukrzycy t.2;
• jeszcze wyższy wieczorem, rytm dobowy jest odwrócony - hiperkortyzolemia, która może być spowodowana ciężkim, przewlekłym stresem, depresją, zaburzeniami snu i pracą zmianową.

Niski poziom kortyzolu w godzinach porannych i:

• znacznie niższy wieczorem, rytm dobowy zachowany - taki wynik może świadczyć o niedoborach kortyzoli, podejrzenie choroby Addisona;
• wysoki wieczorem, rytm dobowy odwrócony - obserwowany w ciężkiej depresji, pracy zmianowej, zaburzeniach snu;
• równie niski wieczorem, rytm dobowy wypłaszczony - niedobór kortyzolu z utratą rytmu dobowego, może świadczyć o niedoczynności przysadki. Może być również spowodowany nagłym odstawieniem leków sterydowych, a także anoreksją.

Kortyzol w ślinie (profil dzienny 5 pomiarów) - przygotowanie do badania. Co może wpływać na wyniki?

Na wynik mogą wpływać:

• nieprzestrzeganie wyznaczonych godzin pobrania,
• nieprzespana noc,
• silny stres,
• intensywny wysiłek,
• infekcja, gorączka, ból lub uraz,
• palenie tytoniu,
• alkohol spożywany w czasie badania.

W dniu badania pacjenci nie powinni jeść ani podejmować intensywnej aktywności fizycznej przez co najmniej 2 godziny przed pobraniem pierwszej próbki śliny. W czasie całego dnia należy zachować swoją zwyczajową aktywność, nie należy robić niczego co odbiega od rutyny.

Aby prawidłowo pobrać materiał, należy:

1. Umyć ręce.
2. Wyjąć wacik z probówki, nie dotykając go bezpośrednio palcami.
3. Umieścić wacik w jamie ustnej i delikatnie żuć lub trzymać przez około 60 sekund, aż nasiąknie śliną.
4. Włożyć wacik z powrotem do właściwej probówki i szczelnie ją zamknąć.
5. Zanotować dokładną godzinę pobrania.
6. W ten sam sposób pobrać pozostałe 4 próbki o wyznaczonych porach.

Przed każdą próbką należy:

• przez co najmniej 30 minut nie jeść i nie pić,
• nie palić papierosów ani e-papierosów,
• nie żuć gumy,
• nie myć zębów i nie używać nici dentystycznej bezpośrednio przed pobraniem,
• unikać intensywnego wysiłku fizycznego,
• ograniczyć stres i, w miarę możliwości, zachować typowy rytm dnia,
• 10 minut przed pobraniem przepłukać usta zimną wodą.

Przez cały dzień trwania badania nie wolno spożywać alkoholu.

Jeśli przed pobraniem doszło do mycia zębów, krwawienia dziąseł, urazu jamy ustnej lub innych zanieczyszczeń próbki, należy postępować zgodnie z instrukcją laboratorium. Krew w ślinie może wpływać na wiarygodność wyniku.

Pobierane w ciągu dnia próbki najlepiej przechowywać w lodówce. Próbki są stabilne do 5 dni w temperaturze od 2-8 °C, jednak należy oddać je do laboratorium następnego dnia po zakończeniu testu.