„Reumatyzm” nie jest pojęciem stricte medycznym, lecz potocznym określeniem wielu schorzeń dotyczących stawów, kości, mięśni i tkanek okołostawowych. Pod podobnymi objawami mogą kryć się choroby zwyrodnieniowe, autoimmunologiczne, metaboliczne lub infekcyjne. W artykule wyjaśniamy, jakie objawy powinny niepokoić, jakie badania wykonuje się w diagnostyce reumatologicznej i jak leczy się najczęstsze choroby reumatyczne.
Spis treści:
- Reumatyzm – co to jest?
- Choroby reumatyczne – rodzaje
- Epidemiologia chorób reumatycznych – kogo dotyczy reumatyzm?
- Reumatyzm – przyczyny i czynniki ryzyka
- Reumatyzm – objawy początkowe
- Artretyzm a reumatyzm – czym się różnią?
- Diagnostyka reumatyzmu – jakie badania na reumatyzm wykonać?
- Leczenie reumatyzmu – jak leczyć choroby reumatyczne?
- Kiedy zgłosić się do lekarza z objawami reumatyzmu?
- Zakończenie
Reumatyzm – co to jest?
Słowo „reumatyzm” jest nadal powszechnie używane, ale w medycynie nie oznacza konkretnego rozpoznania. Choroby reumatyczne mogą zajmować stawy, kręgosłup, mięśnie, ścięgna i kości, a w chorobach układowych również skórę, nerki, płuca, serce czy naczynia.
Podobny ból stawu może więc wynikać z choroby zwyrodnieniowej, zapalnej albo dny moczanowej. Ustalenie przyczyny jest najważniejsze, ponieważ każda z tych chorób wymaga innego postępowania.
>> Przeczytaj też: Choroby reumatyczne
Choroby reumatyczne – rodzaje
W terminologii medycznej wyróżnia się:
- zapalne choroby stawów; do tej grupy należą przede wszystkim reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) i łuszczycowe zapalenie stawów,
- spondyloartropatie,
- układowe choroby tkanki łącznej; należą tu m.in. toczeń, zespół Sjögrena, twardzina układowa i zapalne choroby mięśni,
- choroba zwyrodnieniowa stawów,
- dna moczanowa i inne artropatie kryształowe,
- zapalenia stawów związane z zakażeniem,
- choroby tkanek okołostawowych i zespoły bólowe; źródłem dolegliwości mogą być ścięgna, kaletki, więzadła i mięśnie. W reumatologii spotyka się też fibromialgię z przewlekłym, uogólnionym bólem.
Epidemiologia chorób reumatycznych – kogo dotyczy reumatyzm?
Choroby reumatyczne mogą wystąpić w każdym wieku. Choroba zwyrodnieniowa staje się częstsza wraz z wiekiem. RZS i toczeń częściej dotyczą kobiet, a dna przez znaczną część życia częściej występuje u mężczyzn. Spondyloartropatie często rozpoczynają się u młodych dorosłych.
Reumatyzm – przyczyny i czynniki ryzyka
Nie ma jednej przyczyny chorób reumatycznych. W chorobach autoimmunologicznych znaczenie ma nieprawidłowa odpowiedź odpornościowa u osoby podatnej genetycznie, a na ryzyko wpływa też środowisko – np. palenie tytoniu zwiększa ryzyko RZS.
W chorobie zwyrodnieniowej ważne są wiek, otyłość, urazy i przeciążenia. W dnie kluczowa jest hiperurykemia zależna m.in. od genetyki, funkcji nerek, leków, diety i alkoholu. Niektóre zapalenia stawów wiążą się z zakażeniami.
Czy reumatyzm jest dziedziczny?
Dziedziczona może być podatność na określoną chorobę, a nie „reumatyzm” jako jedna cecha. W RZS, spondyloartropatiach, łuszczycowym zapaleniu stawów i toczniu znane są warianty zwiększające ryzyko zachorowania, ale ich obecność nie oznacza, że choroba na pewno się rozwinie.
Reumatyzm – objawy początkowe
Niepokojące są przede wszystkim:
- utrzymujący się obrzęk stawu bez urazu,
- tzw. sztywność poranna – trudność z uruchomieniem stawu tuż po przebudzeniu,
- ból małych stawów dłoni lub stóp,
- ból kręgosłupa nasilający się w nocy i spoczynku,
- nawracające napady nagłego zaczerwienienia i obrzęku jednego stawu.
Chorobom układowym mogą towarzyszyć zmęczenie, stany podgorączkowe, zmiany skórne lub suchość oczu i ust. Ból mechaniczny częściej nasila się podczas wysiłku i obciążania.
Reumatyzm dłoni – jakie objawy powinny niepokoić?
W RZS często symetrycznie zajęte są stawy śródręczno-paliczkowe i międzypaliczkowe bliższe; choroba zwyrodnieniowa częściej obejmuje stawy dalsze i podstawę kciuka. Niepokojące są utrzymujący się obrzęk, spadek siły chwytu, trudność w zaciśnięciu dłoni, ograniczenie ruchomości i deformacje. W łuszczycowym zapaleniu stawów obrzękowi może ulec cały palec.
Artretyzm a reumatyzm – czym się różnią?
„Reumatyzm” jest szerokim, potocznym określeniem chorób reumatycznych. „Artretyzm” bywa natomiast historycznie używany jako określenie dny moczanowej, zwłaszcza jej klasycznej postaci zajmującej staw u podstawy palucha. Nie są to więc pojęcia równoważne.
Diagnostyka reumatyzmu – jakie badania na reumatyzm wykonać?
Nie istnieje pojedynczy test potwierdzający lub wykluczający wszystkie choroby reumatyczne. Diagnostykę rozpoczynają wywiad i badanie fizykalne, a badania dobiera się do objawów.
| UWAGA nr 1 Dodatnie przeciwciała (ANA, ANCA) nie zawsze oznaczają chorobę, a prawidłowe CRP nie wyklucza wszystkich schorzeń reumatologicznych. |
>> Sprawdź też: Przeciwciała przeciwjądrowe – wskazania do badania ANA. Co wykrywa badanie?
Badania krwi przy podejrzeniu choroby reumatycznej
Do podstawowych badań należą morfologia z rozmazem, OB, CRP, czynnik reumatoidalny, kreatynina, ALT, AST, kwas moczowy, badanie moczu. Przy podejrzeniu RZS wykorzystuje się anty-CCP/ACPA, a w chorobach układowych m.in. ANA oraz – zależnie od objawów – anty-dsDNA lub panel ENA.
| UWAGA nr 2 Kwas moczowy pomaga w ocenie ryzyka dny, ale sam nie potwierdza napadu. W niejasnym zapaleniu stawu ważne może być badanie płynu stawowego w kierunku kryształów i zakażenia. |
Badania obrazowe i konsultacja reumatologiczna
Stosuje się przede wszystkim RTG, USG i rezonans magnetyczny. USG może uwidocznić wysięk i zapalenie błony maziowej, a rezonans wczesne zmiany zapalne kręgosłupa i stawów krzyżowo-biodrowych. Utrzymujące się zapalenie stawów jest wskazaniem do konsultacji reumatologicznej.
Badanie krwi na reumatyzm – cena
Nie ma jednego „pakietu na reumatyzm” odpowiedniego dla każdego. Cena zależy od liczby i rodzaju oznaczeń; rozbudowana diagnostyka autoprzeciwciał kosztuje więcej niż podstawowe badania. Zakres badań najlepiej dobrać po konsultacji lekarskiej.
Leczenie reumatyzmu – jak leczyć choroby reumatyczne?
Nie istnieje uniwersalny “lek na reumatyzm”. W chorobach zapalnych celem jest wygaszenie aktywności choroby i ochrona stawów. W RZS stosuje się leki modyfikujące przebieg choroby, np. metotreksat, a w razie potrzeby leki biologiczne lub celowane syntetyczne.
Niesteroidowe leki przeciwzapalne łagodzą ból i zapalenie, ale nie zawsze hamują postęp choroby. W dnie osobno leczy się napad i hiperurykemię. W chorobie zwyrodnieniowej podstawą są ruch, fizjoterapia i redukcja masy ciała przy nadwadze; czasem potrzebna jest operacja.
Maść na reumatyzm i leki na reumatyzm – czy wystarczą?
Maści i żele z niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi mogą zmniejszać miejscowy ból, szczególnie w chorobie zwyrodnieniowej. Nie leczą jednak przyczyny RZS ani innych chorób autoimmunologicznych. W chorobach grożących uszkodzeniem stawów najważniejsze jest odpowiednio wcześnie rozpoczęte leczenie modyfikujące przebieg choroby.
Domowe sposoby i zioła na reumatyzm – co może wspierać leczenie?
Pomocne są regularny ruch, fizjoterapia, prawidłowa masa ciała, odpowiednia ilość snu i niepalenie tytoniu. Doraźnie ulgę może dawać chłodzenie ostrego zapalenia lub ciepło przy przewlekłej sztywności.
| UWAGA nr 3 Zioła i suplementy nie zastępują leczenia reumatologicznego, a dowody na skuteczność wielu preparatów „na stawy” są ograniczone. Mogą też wchodzić w interakcje z lekami o udowodnionym działaniu! |
Kiedy zgłosić się do lekarza z objawami reumatyzmu?
Konsultacji wymaga ból stawów utrzymujący się przez kilka tygodni, zwłaszcza z obrzękiem, długą sztywnością poranną lub ograniczeniem sprawności. Warto zgłosić się także przy przewlekłym bólu kręgosłupa rozpoczynającym się w młodym wieku i poprawiającym po ruchu, nawracających napadach ostrego zapalenia stawu lub objawach pozastawowych.
Zakończenie
„Reumatyzm” obejmuje wiele chorób o różnych przyczynach i sposobach leczenia. Sam ból stawów nie pozwala ustalić rozpoznania, podobnie jak pojedynczy wynik RF, ANA, CRP czy kwasu moczowego. Najważniejsze jest połączenie objawów, badania lekarskiego oraz celowo dobranych badań laboratoryjnych i obrazowych.
Bibliografia
- Leszczyński P, Lisiński P, Kwiatkowska B, Blicharski T, Drobnik J, Pawlak-Buś K. Clinical expert statement on osteoarthritis: diagnosis and therapeutic choices. Reumatologia. 2025 Apr 1;63(2):104-115. doi: 10.5114/reum/199980. PMID: 40485946; PMCID: PMC12138995.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12138995/ - Lin YJ, Anzaghe M, Schülke S. Update on the Pathomechanism, Diagnosis, and Treatment Options for Rheumatoid Arthritis. Cells. 2020 Apr 3;9(4):880. doi: 10.3390/cells9040880. PMID: 32260219; PMCID: PMC7226834.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7226834/ - Sparks JA, Costenbader KH. Genetics, environment, and gene-environment interactions in the development of systemic rheumatic diseases. Rheum Dis Clin North Am. 2014 Nov;40(4):637-57. doi: 10.1016/j.rdc.2014.07.005. Epub 2014 Sep 2. PMID: 25437282; PMCID: PMC4250576.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4250576/ - Conley B, Bunzli S, Bullen J, O’Brien P, Persaud J, Gunatillake T, Dowsey MM, Choong PF, Nikpour M, Grainger R, Lin I. What are the core recommendations for gout management in first line and specialist care? Systematic review of clinical practice guidelines. BMC Rheumatol. 2023 Jun 15;7(1):15. doi: 10.1186/s41927-023-00335-w. PMID: 37316871; PMCID: PMC10268528.https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10268528/
