Antybiotyki pomagają zwalczać zakażenia bakteryjne, ale jednocześnie mogą zaburzać naturalną równowagę mikroorganizmów zasiedlających jelita. Jednym z możliwych następstw takiego działania jest biegunka poantybiotykowa.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> biegunka poantybiotykowa może wystąpić w trakcie antybiotykoterapii lub po jej zakończeniu, >> jej najczęstszą przyczyną jest zaburzenie równowagi mikrobioty jelitowej, >> przedłużająca się lub nasilona biegunka może wymagać badań kału w kierunku Clostridioides difficile, >> w przypadku wystąpienia biegunki poantybiotykowej, szczególnej uwagi wymagają małe dzieci, osoby starsze i pacjenci z chorobami przewlekłymi. |
Spis treści:
- Czym jest biegunka poantybiotykowa?
- Co wywołuje biegunkę poantybiotykową?
- Objawy biegunki poantybiotykowej
- Ile trwa biegunka poantybiotykowa?
- Diagnostyka biegunki poantybiotykowej
- Biegunka poantybiotykowa – leczenie
- Biegunka poantybiotykowa u dzieci – dlaczego jest szczególnie groźna?
- Czy można zapobiec biegunce poantybiotykowej?
- Kiedy biegunka poantybiotykowa wymaga pilnej pomocy medycznej?
- FAQ – najczęstsze pytania o biegunkę poantybiotykową
- Biegunka poantybiotykowa – podsumowanie
Czym jest biegunka poantybiotykowa?
Biegunka poantybiotykowa to luźne lub wodniste stolce, które mogą pojawić się w trakcie stosowania antybiotyku aż do 6-8 tygodni od zakończenia terapii antybiotykowej. Może dotyczyć około 5-39% pacjentów.
O biegunce mówi się najczęściej, jeśli w ciągu doby występują ≥3 luźne, półpłynne lub wodniste stolce w ciągu 24h.
>> Przeczytaj także: Biegunka – przyczyny, diagnostyka, leczenie
Co wywołuje biegunkę poantybiotykową?
Antybiotyk działa nie tylko na bakterie odpowiedzialne za zakażenie, ale może również wpływać na korzystne mikroorganizmy naturalnie występujące w jelitach. W wyniku terapii antybiotykowej może rozwinąć się dysbioza jelitowa, czyli zaburzenie równowagi mikrobioty jelitowej. Może prowadzić to do uciążliwych dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.
Ryzyko wystąpienia biegunki poantybiotykowej zależy, m.in. od rodzaju zastosowanego leku, czasu terapii oraz indywidualnej podatności organizmu. Szczególne znaczenie ma stosowanie antybiotyków o szerokim zakresie działania oraz przedłużanie antybiotykoterapii.
Antybiotykami najczęściej wywołującymi biegunkę są klindamycyna, cefalosporyny, penicyliny o szerokim spektrum działania oraz makrolidy.
>> Dowiedz się więcej: Uczulenie na penicylinę – jakie daje objawy?
Ważną przyczyną ciężkiego przebiegu biegunki związanej z antybiotykoterapią może być zakażenie Clostridioides difficile. Dlatego nasilonych lub utrzymujących się objawów nie należy od razu uznawać za niegroźny skutek uboczny leczenia.
Do czynników ryzyka wystąpienia biegunki poantybiotykowej należą, m.in.:
- podeszły wiek pacjenta,
- przedłużony pobyt w szpitalu,
- immunosupresja,
- operacje jamy brzusznej,
- przebyte wcześniej zakażenie C. difficile,
- choroby przewlekłe, takie jak cukrzyca, nowotwory, choroby nerek.
Ryzyko rośnie szczególnie wtedy, gdy wymienione czynniki współistnieją.
Objawy biegunki poantybiotykowej
Podstawowymi objawami biegunki związanej ze stosowaniem antybiotyków są, m.in.:
- częstsze, luźne lub wodniste stolce,
- skurczowe bóle brzucha,
- wzdęcia,
- nudności,
- uczucie osłabienia.
Jeśli biegunce towarzyszą gorączka, silny ból brzucha, krew w stolcu lub wyraźne pogorszenie stanu ogólnego, potrzebna jest konsultacja lekarska.
Ile trwa biegunka poantybiotykowa?
Łagodne objawy mogą ustąpić 2-3 dni po zakończeniu antybiotykoterapii lub wdrożenia odpowiedniego postępowania. Jednak czas ich utrzymywania zależy, m.in. od przyczyny i stanu pacjenta. Jeśli biegunka nie ustępuje, nasila się albo pojawia się ponownie po pewnym czasie, warto skonsultować się z lekarzem.
Diagnostyka biegunki poantybiotykowej
Diagnostyka biegunki poantybiotykowej rozpoczyna się od wywiadu lekarskiego i oceny objawów. Znaczenie mają, m.in. czas wystąpienia biegunki i innych symptomów, ich przebieg oraz przyjmowane antybiotyki. W przypadku podejrzenia zakażenia Clostridioides difficile badania powinny być wykonywane przede wszystkim u pacjentów z objawami sugerującymi to zakażenie.
W zależności od przyjętego algorytmu diagnostycznego lekarz może zlecić badanie kału wykorzystując metody takie jak, m.in.:
- oznaczenie GDH – wykrywa antygen enzymu C. difficile i może służyć jako element wstępnej oceny obecności bakterii,
- oznaczenie toksyny A i B C. difficile – pozwala wykryć toksyny odpowiedzialne za objawy zakażenia,
- badanie molekularne NAAT/PCR – wykrywają geny bakterii odpowiedzialne za produkcję toksyn i charakteryzują się wysoką czułością oraz swoistością.
Wynik pojedynczego testu nie zawsze wystarcza do rozpoznania zakażenia. Dodatni wynik PCR nie musi oznaczać aktywnej infekcji, ponieważ C. difficile może występować w jelicie także w postaci bezobjawowej kolonizacji. Dlatego wynik badania należy zawsze oceniać w połączeniu z objawami pacjenta i pozostałymi wynikami diagnostycznymi.
W wybranych przypadkach lekarz może zlecić również posiew kału, szczególnie gdy konieczne jest poszukiwanie innych przyczyn infekcyjnej biegunki.
Badania obrazowe i endoskopia nie są wykonywane rutynowo. Mogą być potrzebne w cięższych przypadkach, np. przy podejrzeniu rzekomobłoniastego zapalenia jelit. Dobór badań zależy od objawów i sytuacji klinicznej pacjenta, a wyniki powinien zawsze interpretować lekarz.
Biegunka poantybiotykowa – leczenie
Postępowanie zależy od przyczyny. Przy łagodnej biegunce najważniejsze jest uzupełnianie płynów i elektrolitów oraz obserwowanie objawów. Nie należy samodzielnie odstawiać przepisanego antybiotyku – decyzję o jego kontynuowaniu, zmianie lub zakończeniu terapii powinien podjąć lekarz.
Jeśli przyczyną jest zakażenie C. difficile, konieczne może być leczenie celowane. Aktualne zalecenia wskazują fidaksomycynę jako preferowaną opcję w początkowym epizodzie zakażenia u dorosłych, przy czym wankomycyna pozostaje akceptowaną alternatywą.
Biegunka poantybiotykowa u dzieci – dlaczego jest szczególnie groźna?
U dzieci biegunka może stosunkowo szybko prowadzić do odwodnienia i zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej. Szczególnej uwagi wymagają niemowlęta i małe dzieci, u których trudniej ocenić nasilenie odwodnienia.
W tej grupie wiekowej diagnostyka zakażenia Clostridioides difficile wymaga ostrożności, ponieważ bezobjawowa kolonizacja bakterią jest częsta. Oznacza to, że jej obecność w kale nie musi świadczyć o tym, że to właśnie C. difficile jest przyczyną biegunki. W przypadku nasilającej się lub przedłużającej się biegunki po antybiotykoterapii stan dziecka powinien ocenić pediatra.
Czy można zapobiec biegunce poantybiotykowej?
Nie zawsze można całkowicie zapobiec biegunce poantybiotykowej, ale można zmniejszyć ryzyko jej wystąpienia. Podstawą jest stosowanie antybiotyków wyłącznie wtedy, gdy są potrzebne, zgodnie z zaleceniami lekarza i w odpowiedniej dawce.
W profilaktyce biegunki poantybiotykowej analizowano również zastosowanie probiotyków. Badania wskazują, że niektóre szczepy Lactobacillus, w tym Lactobacillus rhamnosus GG (LGG), oraz drożdże Saccharomyces boulardii mogą zmniejszać ryzyko jej wystąpienia. W analizowanych badaniach redukcja ryzyka wynosiła około 60-70%, przy czym większość danych dotyczyła dzieci. Warto jednak pamiętać, że działanie probiotyków zależy od konkretnego szczepu, dlatego nie można odnosić tych wyników do wszystkich dostępnych preparatów.
Kiedy biegunka poantybiotykowa wymaga pilnej pomocy medycznej?
Pilnej konsultacji wymaga biegunka z krwią, silnym bólem brzucha, wysoką gorączką, objawami odwodnienia, znacznym osłabieniem lub szybkim pogorszeniem stanu zdrowia. Niepokój powinny wzbudzić także nasilone objawy występujące podczas antybiotykoterapii lub krótko po jej zakończeniu.
FAQ – najczęstsze pytania o biegunkę poantybiotykową
Poniżej odpowiadamy na inne częste wątpliwości dotyczące biegunki pojawiającej się po antybiotykoterapii.
Czas trwania jest różny i zależy od przyczyny oraz indywidualnej sytuacji pacjenta. Łagodna postać może ustąpić około 2-3 dni po zakończeniu antybiotykoterapii lub utrzymywać się nawet do 5 dni po odstawieniu antybiotyku. Dłuższe utrzymywanie się lub nasilanie objawów wymaga konsultacji medycznej.
Biegunka poantybiotykowa najczęściej wynika z zaburzenia równowagi mikrobioty jelitowej. Jednak jedną z możliwych przyczyn jest zakażenie C. difficile, które wymaga odpowiedniej diagnostyki i postępowania leczniczego.
Nie należy odstawiać antybiotyku samodzielnie – to lekarz powinien ocenić, czy antybiotyk powinien być kontynuowany, zmieniony czy odstawiony. W przypadku podejrzenia zakażenia C. difficile zaprzestanie przyjmowania antybiotyku wywołującego zakażenie, jeśli jest to możliwe, może być elementem postępowania leczniczego.
Biegunka poantybiotykowa – podsumowanie
- Biegunka poantybiotykowa jest częstym objawem niepożądanym antybiotykoterapii i może wynikać z zaburzenia naturalnej mikrobioty jelitowej.
- W cięższych przypadkach przyczyną może być zakażenie bakterią C. difficile, dlatego przy nasilonych lub utrzymujących się objawach konieczne mogą być badania kału.
- Leczenie zależy od przyczyny i nasilenia objawów. Ważne jest przede wszystkim odpowiednie nawodnienie oraz postępowanie ustalone z lekarzem.
- Niektóre probiotyki, szczególnie Lactobacillus rhamnosus GG i Saccharomyces boulardii, mogą zmniejszać ryzyko biegunki związanej ze stosowaniem antybiotyków.
- Szczególnej uwagi wymagają dzieci, osoby starsze i pacjenci z chorobami przewlekłymi, u których biegunka może szybciej prowadzić do odwodnienia i wymagać konsultacji lekarskiej.
Opieka merytoryczna: lek. Kacper Staniszewski
Bibliografia
- Beaugerie L., Petit J.C,Antibiotic-associateddiarrhoea, BestPract. Res. Clin. Gastroenterol, 2004, 18, 337-352.
- Kotowska M., Albrecht P., Biegunka poantybiotykowa, Forum Pediatrii, 2016, 2,13-20.
- Kądzielska J., Obuch-Woszczatyński P., Pituch H., Młynarczyk G., Clostridium perfringens jako czynnik etiologiczny biegunki poantybiotykowej, Postępy Mikrobiologii, 2012, 51(1), 17-25.
- Jones A.M., Kuijper E.J., Wilcox M.H, Clostridium difficile: A Europeanperspective, J Infect., 2013, 66, 115-128.
