Celiakia – czym jest, jak się objawia, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Artykuł powstał 03.04.2021 r., ostatnia aktualizacja: 23.04.2026 r.

Celiakia znana powszechnie jako choroba trzewna, to poważne schorzenie o podłożu autoimmunologicznym, które w przypadku braku diagnozy może prowadzić do nieodwracalnych zmian w organizmie. Przez lata postrzegano ją głównie przez pryzmat dolegliwości żołądkowo-jelitowych, jednak współczesna medycyna wskazuje na jej niezwykle różnorodny i często podstępny obraz kliniczny, obejmujący szeroki wachlarz objawów pozajelitowych.

Spis treści:

1. Celiakia – co to jest i na czym polega choroba?
2. Celiakia – przyczyny i czynniki ryzyka
3. Jakie są objawy celiakii?
4. Skórna postać celiakii – choroba Duhringa
5. Nieleczona celiakia – możliwe powikłania
6. Diagnostyka celiakii – jakie badania należy wykonać?
   • Badania serologiczne (pierwszy etap diagnostyki)
   • Biopsja jelita cienkiego (potwierdzenie rozpoznania)
   • Badania genetyczne (HLA-DQ2/DQ8)
   • Serologiczne badania przesiewowe – Test Polycheck®
7. Leczenie celiakii – na czym polega terapia?
8. Celiakia – dieta. Co jeść, a czego unikać?
   • Produkty dozwolone przy celiakii
   • Produkty niewskazane przy celiakii
9. Celiakia a ciąża – co trzeba wiedzieć?
10. Zakończenie
11. Celiakia – sekcja FAQ

Celiakia – co to jest i na czym polega choroba?

Celiakia (choroba trzewna) jest przewlekłą, wielonarządową chorobą o podłożu autoimmunologicznym, wywołaną spożywaniem glutenu u osób z predyspozycją genetyczną. Gluten to frakcja białka, które występuje w zbożach, takich jak:

• pszenica,
• żyto,
• jęczmień.

Pod wpływem tego białka u osób z celiakią dochodzi do wytwarzania swoistych przeciwciał, które atakują błonę śluzową jelita cienkiego. Dochodzi do rozwoju przewlekłego stanu zapalnego, który prowadzi do zaniku kosmków jelitowych czyli mikroskopijnych, palczastych wypustek odpowiedzialnych za wchłanianie składników odżywczych. Skutkiem tego procesu jest zespół złego wchłaniania, który rzutuje na funkcjonowanie całego organizmu – od układu kostnego po system nerwowy.

Celiakia – przyczyny i czynniki ryzyka

Rozwój celiakii jest wynikiem złożonej interakcji czynników genetycznych, ekspozycji środowiskowej oraz odpowiedzi immunologicznej organizmu. Choroba rozwija się wyłącznie u osób podatnych genetycznie, u których dochodzi do nieprawidłowej reakcji na gluten.

Najważniejszą rolę odgrywają geny układu HLA – przede wszystkim haplotypy HLA-DQ2 oraz HLA-DQ8, które warunkują prezentację peptydów glutenu limfocytom T. Obecność tych alleli jest niezbędna do rozwoju choroby, choć sama w sobie nie jest wystarczająca, co oznacza, że odpowiada jedynie za część ryzyka rozwoju celiakii. Jednocześnie brak tych markerów praktycznie wyklucza rozpoznanie choroby trzewnej ze względu na ich bardzo wysoką ujemną wartość predykcyjną.

Niezbędnym czynnikiem wyzwalającym proces chorobowy jest gluten – białko obecne w pszenicy, jęczmieniu i życie. Jego fragmenty, odporne na pełne trawienie, inicjują odpowiedź immunologiczną prowadzącą do stanu zapalnego błony śluzowej jelita cienkiego i zaniku kosmków jelitowych. Wskazuje się również na dodatkowe czynniki środowiskowe mogące modulować ryzyko, takie jak infekcje przewodu pokarmowego, niektóre leki czy interwencje chirurgiczne.

Zgodnie z aktualnymi wytycznymi Europejskiego Towarzystwa ds. Badań nad Celiakią (ESSCD, European Society for the Study of Coeliac Disease) z 2025 roku, szczególną uwagę należy zwrócić na osoby z grup podwyższonego ryzyka, u których zaleca się aktywne poszukiwanie choroby. Należą do nich przede wszystkim krewni pierwszego stopnia osób z celiakią (ryzyko 5-10%), a także pacjenci z chorobami autoimmunologicznymi, zwłaszcza:

• cukrzycą typu 1,
• autoimmunologicznymi chorobami tarczycy.

Do grup ryzyka zalicza się również osoby z zespołami genetycznymi, takimi jak zespół Downa czy zespół Turnera, oraz pacjentów z selektywnym niedoborem IgA.

Jakie są objawy celiakii?

Obraz kliniczny celiakii w ostatnich latach uległ istotnej zmianie. Klasyczna postać choroby, przebiegająca z nasilonym zespołem złego wchłaniania i biegunką, obserwowana jest coraz rzadziej. Obecnie dominują postaci skąpoobjawowe oraz pozajelitowe, co znacząco utrudnia rozpoznanie, szczególnie u osób dorosłych.

U dorosłych celiakia często manifestuje się w sposób niespecyficzny i wielonarządowy. Objawy obejmują, m.in.:

• układ pokarmowy – wzdęcia, przewlekłe bóle brzucha, nawracające biegunki lub zaparcia oraz dolegliwości przypominające zespół jelita drażliwego (IBS, ang. irritable bowel syndrome),
• zaburzenia hematologiczne – przewlekła niedokrwistość z niedoboru żelaza, często oporna na standardowe leczenie doustne,
• objawy neurologiczne i psychiczne –przewlekłe zmęczenie, bóle głowy, trudności z koncentracją określane jako „mgła mózgowa”, zaburzenia koordynacji (ataksja) oraz obniżenie nastroju i objawy depresyjne,
• przedwczesną osteoporozę,
• problemy z płodnością,
• niewyjaśnione podwyższenie parametrów wątrobowych.

U dzieci obraz kliniczny zależy przede wszystkim od wieku oraz momentu wprowadzenia glutenu do diety. Pod kątem charakteru objawów celiakii, można podzielić dzieci na dwie grupy wiekowe, tj.:

• niemowlęta i małe dzieci – zahamowanie przyrostu masy ciała, niski wzrost, biegunki tłuszczowe, charakterystyczne powiększenie obwodu brzucha przy jednoczesnym wychudzeniu kończyn oraz nadmierna drażliwość.
• dzieci starsze – opóźnione dojrzewanie płciowe, defekty szkliwa zębów, obniżona masa kostna oraz trudności z koncentracją i nauką.

Zróżnicowany i często nietypowy przebieg choroby sprawia, że celiakia powinna być rozważana nie tylko w przypadku objawów jelitowych, ale również w diagnostyce wielu niespecyficznych dolegliwości ogólnoustrojowych.

Skórna postać celiakii – choroba Duhringa

Choroba Duhringa (zapalenie opryszczkowate skóry) nazywana jest skórną postacią celiakii. Objawia się występowaniem swędzących pęcherzyków i grudek, symetrycznie rozmieszczonych najczęściej na łokciach, kolanach i pośladkach. Co istotne, większość pacjentów z chorobą Duhringa posiada typowe dla celiakii uszkodzenia jelita cienkiego, nawet jeśli nie odczuwają oni żadnych dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Leczenie polega na ścisłej diecie bezglutenowej oraz farmakoterapii (doustne stosowanie dapsonu).

Nieleczona celiakia – możliwe powikłania

Brak rozpoznania celiakii lub nieprzestrzeganie diety bezglutenowej może prowadzić do poważnych, wielonarządowych powikłań. Długotrwała ekspozycja na gluten podtrzymuje stan zapalny jelita cienkiego, co zwiększa ryzyko zarówno zaburzeń ogólnoustrojowych, jak i chorób o ciężkim przebiegu. Na najważniejszych powikłań należą:

• nowotwory – najpoważniejszym powikłaniem jest chłoniak T-komórkowy związany z enteropatią (EATL, ang. enteropathy-type T-cell lymphoma). Zwiększone jest także ryzyko innych nowotworów przewodu pokarmowego, w tym raka jelita cienkiego oraz nowotworów gardła,
• choroby metaboliczne kości – przewlekłe zaburzenia wchłaniania prowadzą do niedoborów wapnia i witaminy D, skutkując osteoporozą i osteomalacją, a w konsekwencji zwiększoną podatnością na złamania,
• zaburzenia związane z płodnością – u kobiet mogą występować nawracające poronienia, przedwczesna menopauza oraz problemy z płodnością, natomiast u mężczyzn możliwy jest hipogonadyzm,
• celiakia oporna na leczenie (RCD, ang. refractory celiac disease) – rzadka, ale ciężka postać choroby, w której mimo stosowania diety bezglutenowej nie dochodzi do regeneracji kosmków jelitowych. Wymaga specjalistycznego leczenia, często z zastosowaniem terapii immunosupresyjnej.

Z uwagi na ryzyko powikłań kluczowe znaczenie ma wczesne rozpoznanie choroby oraz ścisłe przestrzeganie diety bezglutenowej przez całe życie.

>> Warto sprawdzić też: Dieta bezglutenowa u osób bez celiakii – czy ją stosować?

Diagnostyka celiakii – jakie badania należy wykonać?

Proces diagnostyczny celiakii powinien być prowadzony zgodnie z aktualnymi wytycznymi i zawsze w trakcie stosowania diety zawierającej gluten. Eliminacja glutenu przed wykonaniem badań może prowadzić do wyników fałszywie ujemnych i utrudnić postawienie rozpoznania.

>> Dowiedz się: Co musisz wiedzieć o badaniach w kierunku celiakii – przewodnik

Badania serologiczne (pierwszy etap diagnostyki)

Podstawą diagnostyki są testy serologiczne o wysokiej czułości i swoistości:

• przeciwciała IgA przeciw transglutaminazie tkankowej typu 2 (anty-TG2) – rekomendowane jako badanie pierwszego wyboru,
• całkowite stężenie IgA – powinno być oznaczane równolegle, aby wykluczyć selektywny niedobór IgA, który może prowadzić do wyników fałszywie ujemnych,
• przeciwciała IgG przeciw deamidowanym peptydom gliadyny (anty-DGP) – wykorzystywane szczególnie u małych dzieci oraz u osób z niedoborem IgA.

>> Przeczytaj też: Przeciwciała anty-tTG – kluczowy marker w diagnostyce celiakii

Biopsja jelita cienkiego (potwierdzenie rozpoznania)

Biopsja jelita cienkiego od wielu lat jest złotym standardem w diagnostyce celiakii. Aktualne wytyczne dopuszczają jednak możliwość odstąpienia od tego badania w wybranych sytuacjach, pod warunkiem spełnienia ściśle określonych kryteriów oraz prowadzenia diagnostyki u pacjenta pozostającego na diecie zawierającej gluten.

U dzieci i młodzieży, zgodnie z rekomendacjami Europejskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN, European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition), możliwe jest rozpoznanie celiakii bez konieczności wykonywania biopsji, jeśli stwierdza się bardzo wysokie stężenie przeciwciał przeciw transglutaminazie tkankowej typu 2 w klasie IgA (≥10-krotność górnej granicy normy), a wynik ten zostaje potwierdzony w drugiej, niezależnej próbce krwi. Takie podejście jest obecnie dobrze ugruntowane i szeroko stosowane w praktyce pediatrycznej.

W przypadku osób dorosłych podejście to jest bardziej zachowawcze. Zgodnie z najnowszymi wytycznymi ESSCD z 2025 roku, odstąpienie od biopsji może być rozważone jedynie w wybranych przypadkach. To jest u pacjentów z bardzo wysokim mianem przeciwciał (co najmniej 10-krotność górnej granicy normy), potwierdzonym w drugiej próbce krwi, przy jednoczesnym braku niepokojących objawów oraz w ramach opieki specjalistycznej. Należy podkreślić, że jest to jednak rekomendacja warunkowa, wymagająca indywidualnej oceny klinicznej i wspólnej decyzji lekarza oraz pacjenta.

W praktyce klinicznej biopsja jelita cienkiego nadal pozostaje podstawową metodą potwierdzenia rozpoznania u osób dorosłych, szczególnie w przypadkach niejednoznacznych wyników serologicznych, obecności objawów lub wcześniejszego wprowadzenia diety bezglutenowej.

>> Zobacz również: Badania serologiczne – co to jest serologia, na czym polegają badania i kiedy się je wykonuje?

Badania genetyczne (HLA-DQ2/DQ8)

Analiza haplotypów HLA-DQ2 i/lub HLA-DQ8 ma wysoką wartość w wykluczaniu choroby. Badanie to znajduje zastosowanie głównie w sytuacjach diagnostycznie niejednoznacznych, np. gdy pacjent wcześniej wyeliminował gluten z diety lub w ocenie osób z grup podwyższonego ryzyka.

Serologiczne badania przesiewowe – Test Polycheck®

W praktyce diagnostycznej wykorzystywane są również panele wieloparametrowe, np. Polycheck®, umożliwiające jednoczesne oznaczenie kilku markerów serologicznych (m.in. przeciwciał anty-TG2, anty-DGP) oraz całkowitego poziomu IgA z jednej próbki krwi. Takie rozwiązanie zwiększa efektywność diagnostyki i ogranicza ryzyko przeoczenia choroby, zwłaszcza u pacjentów z zaburzeniami odporności.

W ALAB laboratoria są dostępne dwa poniższe panele badań:

Panel celiakia IgA – metodą Polycheck

W skład panelu wchodzą następujące badania:

• przeciwciała swoiste dla pochodnej gliadyny – deamidowany peptyd gliadyny (DGP IgA),
• przeciwciała swoiste dla transglutaminazy tkankowej (tTG IgA) oraz
• dodatkowo całkowite IgA.

Panel celiakia IgG – metodą Polycheck

W skład panelu wchodzą następujące badania:

• przeciwciała swoiste dla pochodnej gliadyny – deamidowany peptyd gliadyny (DGP IgG),
• przeciwciała swoiste dla transglutaminazy tkankowej (tTG IgG) oraz
• przeciwciała przeciw czynnikowi wewnętrznemu Castle’a. – istotnego dla diagnostyki niedokrwistości związanej z celiakią.

Prawidłowo przeprowadzony, wieloetapowy proces diagnostyczny pozwala na wiarygodne rozpoznanie celiakii i wdrożenie odpowiedniego leczenia.

Leczenie celiakii – na czym polega terapia?

Podstawą leczenia celiakii jest ścisłe i dożywotnie stosowanie diety bezglutenowej (GFD, ang. gluten-free diet), polegającej na całkowitym wyeliminowaniu glutenu z diety. Obecnie jest to jedyna skuteczna metoda terapii, która pozwala kontrolować przebieg choroby i zapobiegać jej powikłaniom.

Celem leczenia jest nie tylko ustąpienie objawów klinicznych, ale również osiągnięcie pełnej remisji choroby na poziomie biochemicznym i histologicznym. Obejmuje to normalizację markerów serologicznych (zanik swoistych przeciwciał) oraz regenerację błony śluzowej jelita cienkiego.

Zgodnie z aktualnymi wytycznymi ESSCD, kluczową rolę w terapii odgrywa odpowiednia edukacja pacjenta, prowadzona przez doświadczonego dietetyka. Równie istotne jest regularne monitorowanie stanu zdrowia, obejmujące m.in. okresowe badania laboratoryjne wykonywane co 6-12 miesięcy, które pozwalają ocenić skuteczność leczenia oraz wykryć ewentualne niedobory lub powikłania.

>> Może Ci się przydać: Konsultacja dietetyczna – jak wygląda i jak się do niej przygotować? Badania przed wizytą u dietetyka

Celiakia – dieta. Co jeść, a czego unikać?

Podstawą leczenia celiakii jest całkowita eliminacja glutenu z codziennej diety. Oznacza to konieczność wykluczenia produktów zawierających pszenicę, żyto i jęczmień oraz uważne sprawdzanie składu żywności. Pomocnym oznaczeniem dla pacjentów jest symbol przekreślonego kłosa, który wskazuje na produkty bezpieczne i certyfikowane.

Produkty dozwolone przy celiakii

W diecie bezglutenowej można bezpiecznie uwzględniać naturalnie bezglutenowe produkty, taki jak:

• zboża bezglutenowe i ich zamienniki – ryż, kukurydza, gryka, proso, amarantus, komosa ryżowa (quinoa), sorgo, tapioka,
• produkty nieprzetworzone – mięso, ryby, jaja, warzywa i owoce,
• nabiał i tłuszcze – mleko, sery podpuszczkowe, jogurty naturalne oraz tłuszcze roślinne.

Szczególną uwagę należy zwrócić na owies, który może być spożywany wyłącznie w formie certyfikowanej jako bezglutenowa, ze względu na ryzyko zanieczyszczenia glutenem w procesie produkcji.

Produkty niewskazane przy celiakii

Z diety należy całkowicie wyeliminować produkty spożywcze, taki jak:

• zboża zawierające gluten – pszenicę (w tym jej odmiany, takie jak orkisz, płaskurka czy samopsza), żyto oraz jęczmień,
• produkty przetworzone o potencjalnym ryzyku obecności glutenu – wędliny (np. parówki, pasztety), sosy, gotowe dania, a także niektóre leki i suplementy diety, w których gluten może być stosowany jako substancja pomocnicza.

Ze względu na częste ryzyko zanieczyszczenia glutenem bardzo duże znaczenie ma dokładne czytanie etykiet oraz wybieranie produktów sprawdzonych i certyfikowanych.

Celiakia a ciąża – co trzeba wiedzieć?

Kobiety z celiakią mogą mieć zdrowe dzieci, pod warunkiem pełnej kontroli choroby. Nieleczona celiakia zwiększa ryzyko anemii u matki, co może prowadzić do wewnątrzmacicznego zahamowania wzrostu płodu (IUGR, ang. intrauterine growth restriction) lub przedwczesnego porodu. Ważne jest wyrównanie niedoborów kwasu foliowego, żelaza i witaminy D jeszcze przed poczęciem.

Zakończenie

Celiakia nie jest jedynie „dietetyczną modą”, lecz poważnym schorzeniem autoimmunologicznym, które nierozpoznane niszczy organizm latami. Kluczem do zdrowia jest szybka diagnostyka oparta na badaniach przeciwciał i biopsji oraz rygorystyczna dieta bezglutenowa. Dzięki nowoczesnym testom serologicznym i jasnym wytycznym specjalistów, życie z celiakią może być pełnowartościowe i wolne od dolegliwości.

Celiakia – sekcja FAQ

Piśmiennictwo

1. Al-TomaA.,  Branchi F., ZingoneF., i in. European Society for the Study of Coeliac Disease 2025 Updated Guidelines on the Diagnosis and Management of Coeliac Disease in Adults. Part 2:  Management, Follow‐Up, and Complex Disease Courses. United European Gastroenterol J, 2026, 14(2), e70195,
2. Al-TomaA., ZingoneF., Branchi F. i in. European Society for the Study of Coeliac Disease 2025 Updated Guidelines on the Diagnosis and Management of Coeliac Disease in Adults. Part 1: Diagnostic Approach. United European Gastroenterol J, 2025, 13(10), 1855-1886,
3. KowalskiM.K, Domżał-MagrowskaD., Małecka-Wojciesko E. Celiac Disease-Narrative Review on Progress in Celiac Disease. Foods, 2025, 14(6), 959,
4. MajsiakE., CukrowskaB., Choina M. i in. Evaluation of the Usefulness of a Serological Test for Diagnosis of Celiac Disease Simultaneously Detecting Specific Antibodies and Total IgA. Nutrients, 2022, 15(1), 202.