Mykotoksyny to toksyczne metabolity wtórne wytwarzane przez niektóre gatunki grzybów pleśniowych. Stanowią istotny problem zdrowia publicznego na całym świecie, przede wszystkim w kontekście bezpieczeństwa żywności, ale również narażenia środowiskowego i zawodowego. W przeciwieństwie do samej obecności pleśni, która może wywoływać reakcje alergiczne, mykotoksyny działają jak klasyczne toksyny chemiczne, wykazując udokumentowane działanie hepatotoksyczne, nefrotoksyczne, immunotoksyczne, a w przypadku niektórych związków także kancerogenne.
| Z tego artykułu dowiesz się: >> czym są mykotoksyny i dlaczego nie każda pleśń oznacza zatrucie, >> jak odróżnić mikotoksykozę od alergii na pleśń, >> jakie objawy mogą wystąpić przy ekspozycji na mykotoksyny, >> jakie badania są rekomendowane w Polsce w przypadku podejrzenia zatrucia, >> jak wygląda leczenie i czego unikać, >> jakie są skutki przewlekłego narażenia – nie tylko w zagrzybionym mieszkaniu. |
Spis treści:
- Mykotoksyny: czym są?
- Rodzaje mykotoksyn
- Jakie działanie wykazują mykotoksyny?
- Jak dochodzi do zatrucia pleśnią?
- Zatrucie pleśnią: objawy mikotoksykozy
- Badania na mykotoksyny w organizmie
- Jak leczyć zatrucie pleśnią organizmu?
- Skutki długotrwałego przebywania w zagrzybionym mieszkaniu i nie tylko
- Mykotoksyny i zatrucie pleśnią: podsumowanie
Mykotoksyny: czym są?
Mykotoksyny to niskocząsteczkowe związki chemiczne wytwarzane przez określone szczepy grzybów pleśniowych, przede wszystkim z rodzajów Aspergillus, Penicillium i Fusarium. Dla samych grzybów nie są one niezbędne do życia, jednak zwiększają ich zdolność konkurowania w środowisku. Działają jak swoista „broń chemiczna” wobec innych mikroorganizmów. Dla człowieka i zwierząt mogą natomiast stanowić istotne zagrożenie zdrowotne.
Istotną cechą mykotoksyn jest ich względna stabilność chemiczna. Wiele z nich wykazuje odporność na standardową obróbkę termiczną, dlatego gotowanie, pieczenie czy smażenie nie zawsze eliminuje zagrożenie. Oznacza to, że skażenie może utrzymywać się w gotowym produkcie, nawet jeśli widoczna pleśń została usunięta lub zniszczona podczas przygotowywania posiłku.
Zatrucie pleśnią a alergia: różnice
Termin „zatrucie pleśnią” bywa używany nieprecyzyjnie. Z medycznego punktu widzenia należy rozróżnić dwa odmienne mechanizmy:
- Reakcję alergiczną wynikającą z nadwrażliwości na antygeny grzybów pleśniowych. Objawy obejmują nieżyt nosa, kaszel, duszność, zaostrzenie astmy czy zapalenie spojówek. Mechanizm jest immunologiczny (najczęściej IgE-zależny).
- Mikotoksykozę – czyli efekt toksycznego działania związków chemicznych na tkanki. W tym przypadku nie jest konieczna nadwrażliwość immunologiczna, a objawy wynikają z uszkodzenia narządów.
>> Zobacz: Alergia na pleśń – jakie daje objawy? Diagnostyka i leczenie
Rodzaje mykotoksyn
Do najważniejszych klinicznie należą:
- Aflatoksyny – silnie hepatotoksyczne; aflatoksyna B1 wykazuje udowodnione działanie kancerogenne.
- Ochratoksyna A – działa przede wszystkim nefrotoksycznie.
- Trichoteceny (np. deoksyniwalenol, toksyna T-2) – mogą powodować objawy ze strony przewodu pokarmowego oraz wpływać na odporność.
- Zearalenon – działa podobnie do żeńskich hormonów płciowych. Może zaburzać równowagę hormonalną, wpływać na dojrzewanie narządów rozrodczych i funkcje rozrodcze, a przy długotrwałej ekspozycji teoretycznie oddziaływać na cykl menstruacyjny u kobiet.
- Fumonizyny – zaburzają metabolizm sfingolipidów.
W literaturze zwraca się także uwagę na tzw. mykotoksyny maskowane, czyli zmodyfikowane formy chemiczne, które mogą być trudniejsze do wykrycia w analizach laboratoryjnych.
Jakie działanie wykazują mykotoksyny?
Z punktu widzenia medycznego mykotoksyny są przyczyną tzw. mikotoksykoz, czyli zatruć o ostrym lub przewlekłym przebiegu, których obraz kliniczny zależy od rodzaju toksyny, dawki, czasu narażenia oraz indywidualnej wrażliwości organizmu.
Spektrum działania zależy od rodzaju toksyny, dawki oraz czasu ekspozycji. Najczęściej obserwowane efekty obejmują:
- uszkodzenie komórek wątroby,
- zaburzenia funkcji nerek,
- hamowanie syntezy białek,
- stres oksydacyjny,
- modulację odpowiedzi immunologicznej.
W warunkach europejskich dominują ekspozycje przewlekłe, niskodawkowe, głównie pokarmowe. Ostre zatrucia są rzadkie.
Jak dochodzi do zatrucia pleśnią?
Najczęstszą drogą narażenia jest spożycie skażonej żywności. Ryzyko wzrasta przy niewłaściwym przechowywaniu produktów zwłaszcza zbóż i pasz.
Ekspozycja inhalacyjna ma znaczenie głównie w środowisku zawodowym (rolnictwo, magazyny zbożowe). W wilgotnych budynkach dominują raczej mechanizmy alergiczne niż toksyczne, choć przy dużym skażeniu nie można całkowicie wykluczyć udziału mykotoksyn.
>> Przeczytaj: Grzybica zatok – objawy, przyczyny i leczenie grzybiczego zapalenia zatok?
Zatrucie pleśnią: objawy mikotoksykozy
Objawy mikotoksykozy zależą od rodzaju mykotoksyny, dawki oraz czasu narażenia. Znaczenie ma również indywidualna wrażliwość organizmu. Dzieci, osoby starsze oraz pacjenci z chorobami przewlekłymi mogą reagować silniej.
W ostrym zatruciu najczęściej pojawiają się dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego:
- nudności i wymioty,
- biegunka,
- bóle brzucha,
- ogólne osłabienie i złe samopoczucie.
W ciężkich przypadkach możliwe jest rozwinięcie ostrej niewydolności wątroby. Obecnie w Polsce takie sytuacje należą do rzadkości dzięki systemowi nadzoru nad bezpieczeństwem żywności.
Znacznie trudniejsza diagnostycznie jest przewlekła ekspozycja na niewielkie dawki mykotoksyn. Objawy są wtedy nieswoiste i mogą obejmować przewlekłe zmęczenie, obniżenie tolerancji wysiłku, bóle głowy, zaburzenia koncentracji czy nawracające dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.
Zatrucie pleśnią: objawy neurologiczne
Niektóre mykotoksyny wykazują działanie neurotoksyczne, jednak należy pamiętać że te objawy są nieswoiste. W zależności od rodzaju toksyny oraz czasu ekspozycji mogą pojawiać się:
- bóle i zawroty głowy,
- zaburzenia koncentracji i pamięci,
- drażliwość, wahania nastroju,
- parestezje (uczucie mrowienia),
- zaburzenia snu.
>> To ważne: Zespół autobrowaru: objawy, przyczyny i leczenie zespołu fermentacji jelitowej
Badania na mykotoksyny w organizmie
W aktualnej praktyce klinicznej w Polsce nie zaleca się rutynowego oznaczania mykotoksyn w moczu czy krwi u pacjentów z nieswoistymi objawami. Tego typu testy, oferowane komercyjnie, nie są częścią standardów diagnostycznych i ich wyniki nie zawsze są wiarygodne.
Postępowanie diagnostyczne opiera się przede wszystkim na rzetelnym wywiadzie dotyczącym możliwej ekspozycji na pleśń i produkty spożywcze mogące zawierać mykotoksyny oraz ocenie stanu klinicznego pacjenta. W praktyce obejmuje to:
- Badania funkcji wątroby, takie jak: aminotransferazy (ALT, AST), fosfataza alkaliczna, bilirubina całkowita i bezpośrednia, gamma-glutamylotranspeptydaza (GGTP).
- Badania funkcji nerek, w tym: kreatynina, mocznik, ewentualnie wskaźniki filtracji kłębuszkowej (GFR) i badanie ogólne moczu.
- Morfologię krwi i biochemię, w celu oceny ogólnego stanu zdrowia i wykrycia potencjalnych zaburzeń metabolicznych.
- Konsultację toksykologiczną, jeśli istnieje podejrzenie ostrego lub przewlekłego zatrucia, szczególnie przy narażeniu zawodowym lub spożyciu żywności podejrzanej o wysokie stężenie mykotoksyn.
- Badania alergologiczne, takie jak oznaczanie specyficznych IgE lub testy skórne, jeśli podejrzewa się mechanizm nadwrażliwości na pleśń.
Jak leczyć zatrucie pleśnią organizmu?
Podstawą postępowania jest eliminacja źródła ekspozycji. Leczenie ma charakter objawowy. Nie istnieją rekomendowane w wytycznych „terapie detoksykacyjne” ani suplementy o udowodnionej skuteczności w przewlekłej, nieswoistej ekspozycji na pleśń.
Dieta przy zatruciu pleśnią
Nie ma specyficznej diety usuwającej mykotoksyny z organizmu. Zaleca się:
- unikanie produktów podejrzanych o skażenie,
- prawidłowe przechowywanie żywności,
- ograniczenie alkoholu przy zaburzeniach funkcji wątroby,
- zbilansowaną dietę wspierającą regenerację organizmu.
>> Zobacz: Dieta śródziemnomorska – zasady, produkty, przykładowy jadłospis i przepisy
Ile trwa zatrucie pleśnią?
Czas trwania objawów zależy od rodzaju i intensywności ekspozycji. Ostre dolegliwości pokarmowe zwykle ustępują w ciągu kilku dni. W przypadku uszkodzenia narządowego okres rekonwalescencji może być dłuższy i wymagać monitorowania.
Skutki długotrwałego przebywania w zagrzybionym mieszkaniu i nie tylko
Długotrwałe narażenie na pleśń może prowadzić do przewlekłych problemów zdrowotnych, takich jak kaszel, duszność, nieżyt nosa, osłabienie czy bóle głowy. Zagrożenie nie ogranicza się tylko do wilgotnych mieszkań – może wynikać także z pracy w magazynach zbożowych, fermach czy spożywania długo przechowywanej lub skażonej żywności. Dlatego kluczowa jest kontrola wilgotności, wentylacja i eliminacja źródeł pleśni.
>> Zobacz: Badania mykologiczne – czym są i kiedy się je wykonuje?
Mykotoksyny i zatrucie pleśnią: podsumowanie
Mykotoksyny to biologicznie czynne związki chemiczne o udokumentowanym działaniu toksycznym. W Polsce dzięki regulacjom i kontroli żywności ryzyko ciężkich ostrych zatruć jest niskie, jednak przewlekła ekspozycja, głównie pokarmowa pozostaje możliwa. Diagnostyka powinna opierać się na rzetelnym wywiadzie i ocenie funkcji narządów, a nie na niesprawdzonych testach komercyjnych. Podstawą postępowania jest eliminacja źródła narażenia i leczenie objawowe. Świadomość różnicy między alergią a mikotoksykozą pozwala uniknąć nadrozpoznawalności i niepotrzebnych terapii, a jednocześnie nie bagatelizować realnych zagrożeń związanych z bezpieczeństwem żywności i warunkami środowiskowymi.
Bibliografia
- Richard JL. Some major mycotoxins and their mycotoxicoses–an overview. Int J Food Microbiol. 2007 Oct 20;119(1-2):3-10.
- Agriopoulou S., Stamatelopoulou E., Varzakas T. Advances in Occurrence, Importance, and Mycotoxin Control Strategies: Prevention and Detoxification in Foods. Foods. 2020 Jan 28;9(2):137.
- Richard JL., Thurston JR., editors. Diagnosis of Mycotoxicoses. Dordrecht: Springer Science & Business Media; 2012. ISBN: 978-94-009-4235-6.
- Zahra N., Saeed MK., Sheikh A. et al. A Review of Mycotoxin Types, Occurrence, Toxicity, Detection Methods and Control: Review: Review of Mycotoxin Types. Pakistan Journal of Scientific & Industrial Research [Internet]. 2019 Dec. 2 [cited 2026 Feb. 13];62(3):206-18.
- Barabasz W., Pikulicka A. Mykotoksyny – zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt. Część 2. Mykotoksyny zamaskowane – powstawanie, występowanie w żywności i paszach, metody identyfikacji i eliminacji mykotoksyn, prawodawstwo dotyczące mykotoksyn [Internet]. Journal of Health Study and Medicine. 2017;3(7):109–132.
