Ospa wietrzna – przyczyny, objawy, leczenie

Choć ospa wietrzna kojarzona jest głównie ze schorzeniami wieku dziecięcego, to może wystąpić również u pacjentów dorosłych, u których cechuje się zazwyczaj poważniejszym przebiegiem. Ospa wietrzna pozostawia po sobie trwałą odporność, jednak wirus wywołujący to schorzenie może się reaktywować i wywołać półpaśca, o czym więcej można przeczytać w poniższym artykule.

Spis treści:

1. Ospa wietrzna – co to za choroba?
2. Ile trwa ospa wietrzna?
3. Ospa prawdziwa a ospa wietrzna – czym się różnią?
4. Ospa wietrzna – przyczyny zakażenia
5. Ospa wietrzna – pierwsze objawy
6. Objawy ospy wietrznej
7. Ospa wietrzna u dzieci i dorosłych – różnice w przebiegu
8. Diagnostyka ospy wietrznej
9. Leczenie ospy wietrznej
10. Ospa wietrzna: często zadawane pytania (FAQ)

Ospa wietrzna – co to za choroba?

Ospa wietrzna to zakaźna choroba wirusowa, za której wystąpienie odpowiada pierwotne zakażenie wirusem ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Jest to jedna z klasycznych chorób zakaźnych wieku dziecięcego. Wirus ospy wietrznej i półpaśca wnika do organizmu poprzez drogi oddechowe, ale również przez spojówki, skąd dostaje się do okolicznych węzłów chłonnych, a następnie do wątroby i śledziony, gdzie namnaża się. W kolejnym etapie, wirus jest zdolny do zakażania komórek nabłonka skóry oraz błon śluzowych, co wywołuje klasyczne objawy chorobowe. Warto podkreślić, że wirus VZV dostaje się do układu nerwowego i w sposób utajony pozostaje w obrębie zwojów rdzenia i nerwów czaszkowych. Po latach od pierwotnego zakażenia może dojść do jego reaktywacji, co manifestuje się klinicznie wystąpieniem półpaśca. W klasyfikacji ICD-10 ospa wietrzna oznaczona jest kodem B01. 

Ile trwa ospa wietrzna?

Czas wylęgania, a więc okres od momentu zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów choroby wynosi typowo 10–21 dni (średnio jest to 14 dni). Objawy utrzymują się klasycznie 10-14 dni. Ospa wietrzna jest bardzo zakaźną jednostką chorobową i łatwo przenosi się w grupach ludzi. Największa zakaźność występuje na około dwie doby przed pojawieniem się zmian skórnych i utrzymuje się do momentu pokrycia strupem ostatnich pęcherzyków.

Ospa prawdziwa a ospa wietrzna – czym się różnią?

Są to dwie zupełnie odrębne jednostki chorobowe, wywoływane przez inne wirusy. Za wystąpienie ospy prawdziwej odpowiada wirus ospy prawdziwej (Variola virus), który nie jest spokrewniony z wirusem ospy wietrznej i półpaśca. Schorzenie to dzięki szczepieniom ochronnym zostało wyeradykowane w 1980 roku i aktualnie dzięki temu osiągnięciu zaprzestano realizowania szczepień przeciwko tej chorobie. Ospa prawdziwa była przyczyną licznych epidemii na całym świecie. Zmiany skórne w jej przebiegu pojawiały się w sposób nagły (w jednym rzucie) i wiązały się z bliznowaceniem skóry. Ospa prawdziwa cechowała się wysoką śmiertelnością i nasilonymi objawami klinicznymi.

>> Dowiedz się więcej: Czarna ospa (ospa prawdziwa) – jakie daje objawy i czym różni się od ospy wietrznej?

Ospa wietrzna – przyczyny zakażenia

Za wystąpienie choroby odpowiada pierwotne zakażenie wirusem ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Rezerwuarem tego wirusa są wyłącznie ludzie, co oznacza, że nie można zarazić się od zwierząt. Choroba typowo przenosi się drogą kropelkową i przez kontakt bezpośredni z chorym pacjentem, ale możliwe jest również przekazanie zakażenia w czasie ciąży przez łożysko. Co ważne, jest możliwe zakażenie ospą wietrzną (jeśli pacjent wcześniej nie chorował na ospę wietrzną) po kontakcie z chorym na półpaśca.

Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu ospy wietrznej i wystąpienia powikłań to przede wszystkim:

• zachorowanie w wieku dorosłym,
• przyjmowanie leków immunosupresyjnych (czyli wyciszających układ immunologiczny), w tym przewlekła sterydoterapia,
• niedobory odporności, w tym zakażenie wirusem HIV, czy stan po przeszczepie narządów,
• okres ciąży, szczególnie II i III trymestr,
• okres noworodkowy i narażenie na wirusa ospy wietrznej w czasie porodu (chora matka).

Ospa wietrzna – pierwsze objawy

W początkowym etapie ospa wietrzna manifestuje się tak zwanymi objawami prodromalnymi. Zalicza się do nich:

• gorączkę lub stan podgorączkowy,
• ból głowy,
• bóle mięśni i stawów,
• osłabienie,
• ból gardła,
• obniżenie apetytu,
• niekiedy ból brzucha i biegunka.

Wymienione powyżej objawy pojawiają się klasycznie 1–2 dni przed pojawieniem się zmian skórnych. Warto też wspomnieć, że ospa wietrzna rzadko cechuje się przebiegiem bezobjawowym, choć jest to możliwe.

Objawy ospy wietrznej

Po 1-2 dniach od wystąpienia objawów prodromalnych pojawia się osutka skórna, cechująca się charakterystyczną dla ospy wietrznej ewolucją. Ewolucja ta przedstawia się następująco:

• na początku pojawiają się rumieniowe plamy, są to zmiany płaskie,
• następnie obecne są grudki (rumieniowe zmiany wyniosłe ponad poziom skóry) wielkości 0,5-1 cm,
• grudki te przekształcają się w pęcherzyki wypełnione jasnym płynem, a następnie żółtawą, ropną treścią,
• pojawiają się krostki,
• krostki zasychają w strupki, które po kilku dniach odpadają, pozostawiając po sobie niewielkie przebarwienia.

Wykwity te pojawiają się na skórze pacjenta rzutami, co oznacza, że w dniu badania będziemy zazwyczaj widzieć zmiany skórne na różnych etapach ewolucji. Manifestacja zmian skórnych w przebiegu ospy wietrznej nazywany jest w dermatologii obrazem rozgwieżdżonego nieba. Zmiany skórne w niepowikłanych przypadkach nie wiążą się z pozostawieniem blizn, chyba że doszło do nadkażenia bakteryjnego wykwitów.

Wykwity chorobowe mogą zajmować nie tylko skórę gładką, ale również owłosioną skórę głowy i błony śluzowe, w tym błonę śluzową jamy ustnej, narządów płciowych. Niekiedy zmiany skórne lokalizują się również w obrębie oka, a dokładniej na spojówkach i rogówce.

Ospa wietrzna u dzieci i dorosłych – różnice w przebiegu

Ospa wietrzna cechuje się cięższym przebiegiem u pacjentów dorosłych. Częściej występuje gorączka, a objawy prodromalne mogą utrzymywać się dłużej, niż u dzieci. Co więcej, zmiany skórne występują w większej liczbie i mogą zajmować większe powierzchnie skóry i błon śluzowych. Pacjenci dorośli są również bardziej narażeni na wystąpienie powikłań choroby.

>> Przeczytaj także: Ospa wietrzna u dzieci. Objawy, diagnostyka i leczenie

Do powikłań ospy wietrznej i półpaśca zalicza się przede wszystkim:

• wtórne nadkażenia bakteryjne zmian skórnych – w tym czyrak, róża przyranna, czy martwicze zapalenie powięzi,
• zapalenie płuc,
• zapalenie mózgu,
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
• zespół Guillaina i Barrégo,
• porażenie nerwów czaszkowych,
• poprzeczne zapalenie rdzenia,
• zapalenie mięśnia sercowego,
• zapalenie wątroby,
• zespół Reye’a – występuje u pacjentów, głównie u dzieci, u których stosowano kwas acetylosalicylowy.

Diagnostyka ospy wietrznej

W większości przypadków rozpoznanie można postawić na podstawie obrazu klinicznego i przeprowadzonego wywiadu chorobowego. Niezwykle ważna jest informacja o kontakcie z pacjentem chorym na ospę wietrzną. W szczególnych przypadkach lekarz może zadecydować o konieczności wykonania badań dodatkowych takich jak:

• badania serologiczne, w tym oznaczenie swoistych przeciwciał w klasie IgG – procedura ta wykorzystywana jest do potwierdzenia przebytego zakażenia i uzyskania odporności, warto jednak zaznaczyć, że nie zaleca wykonywania tych badań w celu oceny reakcji immunologicznej po dokonaniu szczepienia,
• identyfikacja antygenów wirusa ospy wietrznej z wykorzystaniem immunofluorescencji bezpośredniej – materiałem w tej sytuacji są zeskrobiny z dna pęcherzyka,
• hodowla komórkowa lub identyfikacji DNA wirusa ospy wietrznej z wykorzystaniem metody PCR – w tym celu konieczne jest pobranie płynu z pęcherzyka.

Badanie te mogą okazać się niezwykle przydatne u pacjentek ciężarnych i chorych z obniżoną odponością celem dobrania jak najlepszej ścieżki terapeutycznej. Pozostałe badania i procedury, które mogą okazać się przydatne w celu oceny stanu ogólnego pacjenta to między innymi:

• morfologia krwi obwodowej,
• stężenia białka CRP – przy podejrzeniu nadkażenia bakteryjnego,
• stężenie kreatyniny – pomocne w celu dobrania odpowiedniej dawki leków przeciwwirusowych,
• jonogram,
• stężenie enzymów wątrobowych.

W niektórych sytuacjach konieczne może być wykonanie badań obrazowych, w tym RTG klatki piersiowej i echokardiografii (ECHO serca).

Leczenie ospy wietrznej

W terapii ospy wietrznej możliwe jest zastosowanie leczenia przyczynowego (przeciwwirusowego) i objawowego. U pacjentów z łagodnym przebiegiem choroby, z małym ryzykiem powikłań i w wieku ≤ 12 lat terapią z wyboru jest postępowanie objawowe, które polega na włączeniu:

• preparatów przeciwgorączkowych i przeciwbólowych – z wyboru paracetamol, należy unikać stosowania kwasu acetylosalicylowego),
• preparatów przeciwświądowych – w tym leków antyhistaminowych, ograniczają one chęć drapania zmian, a tym samym zmniejszają ryzyko nadkażenia bakteryjnego wykwitów,
• w leczeniu miejscowym – warto wybierać lekkie substancje odkażające, należy unikać stosowania popularnych niegdyś pudrów, ponieważ zwiększają one ryzyko nadkażenia bakteryjnego, a tym samym bliznowacenia.

U pozostałych chorych, w tym w przypadku wystąpienia powikłań konieczne jest leczenie przeciwwirusowe z wykorzystaniem acyklowiru. Lek ten można stosować u kobiet ciężarnych. W przypadku powikłań, a także u chorych z upośledzeniem odporności komórkowej konieczne może okazać się stosowanie leku w postaci dożylnej. Co więcej, w trakcie leczenia acyklowirem należy pamiętać o odpowiednim nawadnianiu i dopasowaniu dawki leku do kondycji nerek. U pacjentów z niewydolnością nerek konieczne jest obniżenie dawki leku przeciwwirusowego. Takie leczenie należy prowadzić pod opieką lekarza.

Ospa wietrzna: często zadawane pytania (FAQ)

Ospa wietrzna to często występujące schorzenie wirusowe. Nic więc dziwnego, że rodzi wśród pacjentów liczne pytania. Poniżej odpowiedzi na najczęstsze z nich.

Ospa wietrzna to schorzenie wirusowe, które może wystąpić także u pacjentów dorosłych. Przechorowanie ospy wietrznej daje trwałą odporność, jednak wirus wywołujący to schorzenie może się reaktywować pod postacią półpaśca. Warto mieć świadomość, że istnieje szczepionka przeciwko ospie wietrznej, która zmniejsza nasilenie objawów i ryzyko wystąpienia powikłań choroby. Leczenie ospy wietrznej jest zazwyczaj objawowe, jednak w pewnych grupach ryzyka konieczne jest podanie leków przeciwwirusowych.

Bibliografia

1. L. Rudnicka i inni, Współczesna Dermatologia, PZWL, Warszawa 2022,
2. Szczeklik, Piotr Gajewski, Interna Szczeklika, Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2020/2021,
3. A. Dembińska-Kieć i inni, Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Urban & Partner, Wrocław 2005 (dodruk), s. 654–659.