Artykuł został zaktualizowany 25.12.2025 r.
Choroby wątroby w znacznej części przebiegają bez objawów lub jest ich niewiele. Dlatego badania, w tym badania laboratoryjne, są ważną częścią procesu diagnostycznego. Jak wygląda diagnostyka chorób wątroby? Jakie badania „na wątrobę” można zrobić w laboratorium diagnostycznym i jak intepretować wyniki? Zapraszamy do artykułu.
Spis treści:
- Badania wątroby – ścieżka diagnostyczna
- Objawy chorób wątroby
- Wątroba – biochemiczne badania z krwi
- Markery uszkodzenia miąższu wątroby
- Markery cholestazy – zastoju żółci i uszkodzenia dróg żółciowych
- Badania oceniające funkcje syntetyzujące miąższu wątroby
- Markery nowotworowe wątroby
- Podsumowanie
Badania wątroby – ścieżka diagnostyczna
Rozpoznanie choroby wątroby jest procesem wieloelementowym, w którym należy wziąć pod uwagę:
- wywiad chorobowy – potencjalne narażenie pacjenta na czynniki chorobotwórcze, np. wirusy, alkohol, dieta, zażywane leki i suplementy, choroby w rodzinie,
- objawy,
- badanie fizykalne przez lekarza,
- badania laboratoryjne – biochemiczne, serologiczne, molekularne,
- badania obrazowe – USG, Doppler, NMR (jądrowy rezonans magnetyczny), tomografia komputerowa,
- nieinwazyjne techniki oceny stopnia zwłóknienia miąższu wątroby – wskaźnik zwłóknienia wątroby – badanie FIB-4, elastografia FibroScan,
- badania histopatologiczne – biopsja wątroby.
Objawy chorób wątroby
Znaczna część chorób wątroby przebiega bezobjawowo lub skąpoobjawowo – czyli z objawami o niewielkim nasileniu. Należy mieć również świadomość, iż występujące objawy rzadko mają charakter swoisty dla wątroby, dodatkowo pojawiają się stopniowo, dlatego łatwo ich nie zauważyć.
Do tych objawów należą:
- męczliwość, zaburzenia koncentracji,
- brak apetytu, jadłowstręt, dyskomfort w jamie brzusznej, nudności, wymioty,
- odwrócenie rytmu snu,
- depresja,
- gorączka
- bole stawów,
- świąd skóry,
- suchość spojówek,
- zaburzenia libido.
>> Sprawdź: Objawy chorej wątroby. Na co zwrócić uwagę i jakie badania wykonać?
Wątroba – biochemiczne badania z krwi
Badania biochemiczne wątroby to testy z krwi, pozwalające ocenić funkcje tego narządu. Dzięki temu są pomocne w wykrywaniu uszkodzeń wątroby, chorób upośledzających jej prawidłowe funkcjonowanie (stłuszczenie, zapalenie, marskość), problemów z przepływem żółci.
Badania biochemiczne wątroby to:
- markery uszkodzenia miąższu wątroby,
- markery cholestazy,
- badania oceniające funkcje syntetyzujące miąższu wątroby,
- znaczniki nowotworzenia.
>> Warto przeczytać także: Marskość wątroby – przyczyny, objawy i diagnostyka
Markery uszkodzenia miąższu wątroby
Najczęściej stosowane markery uszkodzenia komórek wątroby to aminotransferaza alaninowa (ALT) i aminotransferaza asparaginowa (AST). Są to badania powszechnie zalecane w diagnostyce i traktowane jako badanie przesiewowe. Nasilenie aktywności tych enzymów zwykle odzwierciedla stopień uszkodzenia wątroby.
Aminotransferaza alaninowa (ALT) jest enzymem występującym przede wszystkim w cytoplazmie komórek wątrobowych – hepatocytów. W mniejszych ilościach jest obecny w mięśniach, sercu i nerkach. Zaburzenia aktywności ALT są bardziej swoiste dla chorób wątroby niż AST.
| To ważne: ALT jest czułym wskaźnikiem trwającego uszkodzenia miąższu wątroby. |
Aminotransferaza asparaginowa (AST) to enzym obecny w największych ilościach w sercu oraz w mitochondriach i cytoplazmie komórek wątrobowych. Mniejsze stężenia występują w mięśniach prążkowanych, trzustce, nerkach, mózgu, płucach i komórkach krwi (erytrocytach i leukocytach). Dlatego podwyższenie stężenia aminotransferazy asparaginowej (AST) jest uważane za mniej swoiste dla chorób wątroby.
- Podwyższona aktywność aminotransferaz
| Podwyższona aktywność AST | Podwyższona aktywność ALT |
| Choroby zapalne wątroby niezależnie od przyczyny | Choroby zapalne wątroby niezależnie od przyczyny |
| Alkoholowe uszkodzenie wątroby – stosunek AST/ALT > 1 | Alkoholowe uszkodzenie wątroby – w mniejszym stopniu niż AST |
| Uszkodzenie mięśnia sercowego | Uszkodzenie mięśnia sercowego |
| Uszkodzenie mięśni szkieletowych, np. urazy, zatrucia, leki – stopień znaczny | Uszkodzenie mięśnie szkieletowych – wzrost umiarkowany |
| Inne przyczyny: hemoliza, zawał nerki, zapalenie trzustki, nowotwory, nadczynność nadnerczy. |
Podwyższona aktywność aminotransferaz może być również wynikiem zażywania leków w przebiegu polekowego uszkodzenia wątroby (DILI). Jest to coraz częstszy problem, związany z nadużywaniem suplementów diety oraz stosowaniem produktów nieznanego pochodzenia. Obserwuje się również wzrost liczby pacjentów z wysokim wzrostem aktywności aminotransferaz po dużym obciążeniu fizycznym, np. maratonie.
- Obniżona aktywność transaminaz ALT i AST
Stany obserwowane dość rzadko. Jest to możliwe w stanach niedoboru witaminy B6, w schyłkowej fazie chorób wątroby, u pacjentów dializowanych.
Aminotransferazy – przydatność w chorobach wątroby
Wysoka aktywność tych enzymów nie zawsze jest oznaką poważnej choroby. Wydaje się, iż mniej niż 5% pacjentów z wysokimi wartościami aminotransferaz zmaga się z poważnym uszkodzeniem wątroby. Chociaż stopień aktywności AST i ALT w chwili rozpoznania zwykle odzwierciedla stopień uszkodzenia hepatocytów, to nie ma znaczenia prognostycznego.
Wartości wysokie to zwykle pierwsze zaburzenie w:
- ostrym wirusowym zapaleniu wątroby,
- polekowym uszkodzeniu wątroby,
- toksycznym uszkodzeniu wątroby,
- autoimmunologicznym zapaleniu wątroby.
| To ważne: Podwyższony poziom enzymów wątrobowych, takich jak AST (powyżej 35-40 IU/L) jest jednym z kluczowych wskazań do wykonania testu w kierunku WZW typu C – przeciwciał anty-HCV. |
Markery cholestazy – zastoju żółci i uszkodzenia dróg żółciowych
Znaczniki uszkodzenia dróg żółciowych i zastoju żółci to:
- gamma-glutamylotranspeptydaza – GGTP,
- fosfataza zasadowa – ALP.
Fosfataza zasadowa (ALP) to podstawowy parametr służący ocenie funkcji dróg żółciowych i stanów upośledzenia transportu lub wytwarzania żółci. Fosfataza zasadowa nie jest enzymem swoistym dla wątroby. Ponieważ występuje także w układzie kostnym jej aktywność bywa zwiększona w patologiach kości. Dlatego, jeśli objawy kliniczne nie są charakterystyczne, lub ALP bardzo znacznie przekracza zakres wartości referencyjnych, można oznaczyć frakcję kostną ALP, aby zróżnicować przyczyny choroby. Podwyższone wartości fosfatazy zasadowej obserwuje się w chorobach wątroby (nowotwory, chłoniaki, marskość), dróg żółciowych (kamica, guzy), kości (choroba Pageta, złamania, przerzuty nowotworowe). Fizjologicznie jest podwyższona w ciąży.
Gamma-glutamylotranspeptydaza (GGTP) to enzym aktywnyw drogach żółciowych i wątrobie, ale także w trzustce, jelicie cienkim, śledzionie, sercu, mózgu, nerkach i płucach. Nie jest to parametr swoisty dla wątroby, jednak może potwierdzać wątrobowe pochodzenia wzrostu aktywności ALP. Duży wpływ na podwyższenie jej poziomu mają leki oraz alkohol.
Badania oceniające funkcje syntetyzujące miąższu wątroby
Ważną funkcją wątroby jest wytwarzanie białek, produkuje ona aż 85% białek obecnych w osoczu, m.in. albuminy i wiele białek biorących udział w procesach krzepnięcia krwi. Dlatego głównymi badaniami oceniającymi funkcję syntetyzującą miąższu wątroby są:
- stężenie albuminy w surowicy,
- określenie czasu protrombinowego (INR) w osoczu,
- stężenie bilirubiny.
Do wskaźników oceniających zdolność syntetyzującą wątroby należy także cholesterol – ok. 80% cholesterolu obecnego w organizmie produkowane jest w wątrobie.
Zmiany stężenia tych parametrów, przy jednoczesnym wzroście aktywności aminotransferaz, są wskazówką do poszerzenia diagnostyki w kierunku chorób wątroby. Szczególnie jeśli towarzyszy im trombocytopenia, czyli stan obniżonej liczby płytek krwi, który jest czułym wskaźnikiem postępującego włóknienia miąższu wątroby.
Stężenie albuminy
Stężenie albuminy w surowicy ze względu na długi okres półtrwania (20 dni) w ostrych chorobach wątroby, często jest prawidłowe lub zmienia się powoli. Ponadto, dwie trzecie ilości albuminy w organizmie znajduje się w przestrzeni zewnątrznaczyniowej i pozakomórkowej, dlatego przesunięcie do przestrzeni wewnątrznaczyniowej może powodować podwyższenie jej stężenia w surowicy.
W praktyce niskie stężenie albumin we krwi, bez innych nieprawidłowości w testach czynnościowych wątroby, prawdopodobnie odzwierciedla słabe spożycie białka (niedożywienie, złe wchłanianie), jego nadmierną utratę (zespół nerczycowy, enteropatię z utratą białka) lub stan zapalny.
Czas protrombinowy
Protrombina ma znacznie krótszy od albuminy okres półtrwania w osoczu, dlatego czas protrombinowy jest pomocny w ocenie rokowania przebiegu piorunującej niewydolności wątroby.
Czas protrombinowy (PT) odzwierciedla również zdolność wytwarzania skrzepu przez czynniki krzepnięcia: I- fibrynogen, II – protrombinę, V, VII i X. Wszystkie te substancje wytwarzane są w wątrobie, dlatego w przypadku ciężkiego uszkodzenia hepatocytów dochodzi do upośledzania ich syntezy, efektem czego jest wydłużenie czasu protrombinowego.
Stężenie bilirubiny
Bilirubina jest najczęściej stosowanym i znakomitym wskaźnikiem funkcji syntetyzującej wątroby.
Bilirubina, uwalniana podczas rozpadu starych erytrocytów usuniętych z krążenia, jest w głównej mierze produktem degradacji grupy hemowej hemoglobiny.
Około 20% jej dziennej produkcji pochodzi z innych białek hemowych takich jak: izoenzymy cytochromu P 450, mioglobina, katalazy i niesprawnej erytropoezy.
Metabolizm bilirubiny zachodzi głównie w wątrobie w trzech etapach:
- wychwytywania bilirubiny przez komórki miąższowe wątroby,
- sprzęganie bilirubiny z kwasem glukuronowym,
- wydzielania sprzężonej bilirubiny do żółci.
Bilirubina sprzężona z kwasem glukuronowym i wydalona z żółcią ulega dalszym przemianom w okrężnicy, gdzie jest przetwarzana przez bakterie do – wydalanego z moczem i kałem – urobilinogenu. Produkt przekształcenia urubilinogenu to sterkobilina, która powoduje, iż stolec ma charakterystyczny brązowy kolor. Odbarwiony, bardzo jasny kał wskazuje na problemy z wydzielaniem żółci.
Wydalanie bilirubiny jest upośledzone tylko w przypadku rozległej niedrożności dróg żółciowych lub rozlanego uszkodzenia komórek wątroby. Dlatego podwyższone wartości ALP (fosfatazy alkalicznej) i GGTP (gamma-glutamylotranspeptydazy) w stosunku do bilirubiny w surowicy stanowią wczesny wskaźnik stanów związanych z niedrożnością. Uszkodzenia komórek wątrobowych objawiają się hiperbilirubinemią i wyraźnym zwiększeniem w surowicy enzymów miąższowych – aminotransferaz (AST i ALT).
Hiperbilirubinemia – stan podwyższonego poziomu bilirubiny
Stan podwyższonego stężenia bilirubiny we krwi nazywa się hiperbilirubinemią. Pierwszym krokiem w ocenie hiperbilirubinemii jest oznaczenie bilirubiny sprzężonej (bezpośredniej) i niezwiązanej (pośredniej).
- Hiperbilirubinemia wolna (pośrednia)
Hiperbilirubinemia niezwiązana, wolna (pośrednia) – niesprzężona z kwasem glukuronowym jest spowodowana nadprodukcją bilirubiny, upośledzonym jej wychwytem przez wątrobę (głodzenie, posocznica) lub upośledzeniem sprzęgania (najczęstszą przyczyną jest zespół Gilberta ale również np. zespoły polekowe]).
- Hiperbilirubinemia sprzężona (bezpośrednia)
Hiperbilirubinemia sprzężona (bezpośrednia) zwykle oznacza uszkodzenie miąższu wątroby lub niedrożność dróg żółciowych.
Prawidłowy poziom bilirubiny całkowitej we krwi nie powinien przekraczać 1 mg/dl. Gdy jej stężenie wynosi 2-2,5 mg/dl, zaczyna ona dyfundować do tkanek powodując ich żółte zabarwianie. Pojawia się żółtaczka, charakteryzująca się zmianą koloru skóry, białkówek i śluzówek.
Zmiany stężenia bilirubiny wraz ze wzrostem aktywności AST i ALT są również istotnym wskazaniem do poszerzenia diagnostyki hepatologicznej.
>> Może Cię zainteresować: Przyczyny, rodzaje i diagnostyka żółtaczek
Markery nowotworowe wątroby
Głównym markerem nowotworzenia wątroby jest alfa-fetoproteina (AFP), która podwyższa się u wielu pacjentów, choć ma ograniczoną czułość i swoistość, ponieważ wzrost jej poziomu obserwuje się także w innych chorobach wątroby.
>> Warto przeczytać również: Markery nowotworowe – czym są i jakich informacji dostarczają?
Podsumowanie
- Choroby wątroby przebiegają bezobjawowo lub skąpoobjawowo, dlatego badania z krwi stanowią ważną części ich diagnozowania.
- Zwiększenie aktywności AST i ALT nieproporcjonalnie duże w porównaniu z fosfatazą zasadową (ALP) świadczy o uszkodzeniu komórek wątroby.
- Zwiększenie aktywności fosfatazy zasadowej (ALP) nieproporcjonalnie duże w porównaniu z AST i ALT jest markerem cholestazy – zastoju żółci i uszkodzenia dróg żółciowych.
- Zwykle w większości chorób wątroby, w tym w przewlekłych wirusowych zapaleniach wątroby i niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD), aktywność ALT jest większa niż AST.
- W około 90% przypadków alkoholowej choroby wątroby aktywność AST jest większa niż ALT, a w 70% przypadków stosunek AST:ALT wynosi >2:1.
Piśmiennictwo
- Badrick T, Turner P. Review and Recommendations for the Component Tests in the Liver Function Test Profile. Indian J Clin Biochem. 2016 Mar;31(1):21-9. doi: 10.1007/s12291-015-0493-1. Epub 2015 May 12. PMID: 26855484; PMCID: PMC4731367.
- Hartleb M, Simon K, Lipiński M, et al. Rekomendacje postępowania u chorych z zaburzeniami czynności wątroby i kamicą dróg żółciowych dla lekarzy POZ. Lekarz POZ. 2017;3(4):225-248.
- Dembińska -Kieć A, Naskalski J, Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej.WYD.Urban & Partner, Wrocław 2010.
- Burke MD. Liver function: test selection and interpretation of results. Clin Lab Med 2002; 22: 377-390.
- Strzeszyński Ł.: Interpretacja nieprawidłowych wyników badań biochemicznych wątroby. Omówienie wytycznych American College of Gastroenterology 2017. Med. Prakt., 2017; 9: 10–24
- Simon K., Choroby wątroby – zapobieganie, webinarium online, Ośrodek Kształcenia Naczelna Izba Lekarska, 20.11.2025
