Trudności w połykaniu, cofanie się niestrawionego pokarmu, kaszel pojawiający się podczas jedzenia czy nieprzyjemny zapach z ust mogą mieć różne przyczyny. Jedną z nich jest uchyłek Zenkera, czyli zmiana powstająca na pograniczu gardła i przełyku, częściej rozpoznawana u osób starszych. Sprawdź, jakie objawy daje uchyłek Zenkera, jak odróżnia się go od innych przyczyn dysfagii i kiedy konieczne może być leczenie, w tym operacja.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> uchyłek Zenkera to kieszonkowate uwypuklenie na granicy gardła i przełyku, nazywane także uchyłkiem gardłowo-przełykowym, >> najczęściej rozpoznaje się go u osób starszych i może przez długi czas nie dawać objawów, >> typowe objawy obejmują trudności w połykaniu, cofanie niestrawionego pokarmu, krztuszenie się, kaszel, bulgotanie w gardle i nieprzyjemny zapach z ust, >> dolegliwości mogą przypominać refluks, choroby gardła lub inne przyczyny dysfagii, >> objawowy uchyłek Zenkera leczy się najczęściej metodami endoskopowymi, a bezobjawowa zmiana zwykle wymaga jedynie obserwacji. |
Spis treści:
- Co to jest uchyłek Zenkera?
- Jak powstaje uchyłek Zenkera?
- Jakie objawy daje uchyłek Zenkera?
- Uchyłek Zenkera a refluks, guz gardła i inne przyczyny dysfagii
- Czy uchyłek Zenkera może być niebezpieczny?
- Jak rozpoznaje się uchyłek Zenkera?
- Jak leczy się uchyłek Zenkera?
- Uchyłek Zenkera – podsumowanie najważniejszych informacji
Co to jest uchyłek Zenkera?
Uchyłek Zenkera (w klasyfikacji ICD-10 ujęty pod kodem K22.5 jako uchyłek przełyku nabyty) to kieszonkowate uwypuklenie tylnej ściany dolnej części gardła, położone tuż nad górnym zwieraczem przełyku. W piśmiennictwie medycznym określa się go także jako uchyłek gardłowo-przełykowy.
Powstaje w trójkącie Killiana, naturalnie słabszym miejscu na granicy gardła i przełyku. Ponieważ ścianę uchyłku tworzą jedynie błona śluzowa i podśluzowa, jest to tzw. uchyłek rzekomy. Ten typ uchyłku powstaje w ciągu życia i najczęściej jest rozpoznawany u pacjentów w starszym wieku.
Jak powstaje uchyłek Zenkera?
Powstawanie uchyłku Zenkera wiąże się z zaburzeniem pracy górnego zwieracza przełyku, którego ważnym elementem jest mięsień pierścienno-gardłowy. U zdrowej osoby rozluźnia się on w odpowiednim momencie podczas połykania, umożliwiając swobodne przejście pokarmu z gardła do przełyku.
Jeśli mięsień pierścienno-gardłowy nie rozluźnia się prawidłowo albo stawia zbyt duży opór przechodzącemu kęsowi, w dolnej części gardła wzrasta ciśnienie. Pod jego wpływem błona śluzowa i podśluzowa mogą stopniowo uwypuklać się przez trójkąt Killiana, czyli obszar tylnej ściany gardła położony między włóknami dwóch mięśni uczestniczących w połykaniu. Tak powstaje kieszonka, w której z czasem może zalegać pokarm, tabletki lub wydzielina.
Nie wiadomo dokładnie, dlaczego u części osób dochodzi do powstania uchyłku Zenkera. Uważa się, że znaczenie mogą mieć zmiany związane z wiekiem, zaburzenia motoryki przełyku i nieprawidłowa praca mięśnia pierścienno-gardłowego. Refluks może współistnieć z uchyłkiem i nasilać część dolegliwości, jednak nie jest uznawany za potwierdzoną, samodzielną przyczynę jego powstawania.
Jakie objawy daje uchyłek Zenkera?
Objawy uchyłka Zenkera zależą od jego wielkości. Małe uchyłki często przebiegają bezobjawowo lub powodują jedynie dyskretne uczucie przeszkody w gardle. Wraz z powiększaniem się uchyłka mogą gromadzić się w nim pokarm, ślina, śluz, a czasem także tabletki. Objawy zwykle narastają stopniowo i mogą obejmować:
- trudności w połykaniu, zwłaszcza pokarmów stałych,
- uczucie zatrzymywania się pokarmu w gardle lub szyi,
- cofanie niestrawionego pokarmu do jamy ustnej, niekiedy kilka godzin po posiłku,
- kaszel po jedzeniu lub epizody zachłyśnięcia,
- bulgotanie, przelewanie słyszalne podczas połykania,
- nieprzyjemny zapach z ust wynikający z zalegania treści pokarmowej,
- chrypkę lub uczucie ucisku w gardle,
- utratę masy ciała, jeśli trudności w połykaniu prowadzą do ograniczenia jedzenia.
W przypadku dużego uchyłku może pojawić się także miękkie uwypuklenie na szyi, zwykle po lewej stronie. Zalegająca treść może cofać się szczególnie w pozycji leżącej, dlatego część pacjentów może zgłaszać kaszel nocny, krztuszenie się lub nawracające infekcje dróg oddechowych.
Uchyłek Zenkera a refluks, guz gardła i inne przyczyny dysfagii
Dysfagia, czyli trudności w połykaniu, może mieć wiele przyczyn: od zaburzeń czynnościowych po choroby wymagające pilnej diagnostyki. W uchyłku Zenkera zwykle cofa się niestrawiony pokarm zalegający wcześniej w kieszonce na granicy gardła i przełyku. W refluksie do przełyku cofa się natomiast treść żołądkowa, dlatego częściej pojawiają się zgaga, kwaśny posmak w ustach i pieczenie za mostkiem. Oba problemy mogą jednak współistnieć.
Szybko narastająca dysfagia, ból przy połykaniu, chrypka, krwawienie, powiększone węzły chłonne lub niezamierzona utrata masy ciała wymagają pilnej diagnostyki, m.in. w kierunku guza gardła lub przełyku. Przy ustalaniu przyczyny zaburzeń połykania lekarz bierze pod uwagę także zwężenia przełyku, eozynofilowe zapalenie przełyku, achalazję, inne zaburzenia motoryki tego narządu oraz choroby neurologiczne.
>> Przeczytaj także: Objawy raka przełyku. Przyczyny, diagnostyka i leczenie nowotworu
Czy uchyłek Zenkera może być niebezpieczny?
Mały, bezobjawowy uchyłek Zenkera może wymagać jedynie obserwacji. Ryzyko niebezpiecznych następstw rośnie, gdy w uchyłku zalegają pokarm, ślina lub tabletki, a pacjent ma nasilone trudności w połykaniu.
Najważniejszym powikłaniem są zachłyśnięcia. Cofająca się treść może przedostać się do dróg oddechowych i prowadzić do zachłystowego zapalenia płuc. Długotrwała dysfagia może też sprzyjać ograniczaniu jedzenia, utracie masy ciała, odwodnieniu i niedożywieniu. Ma to szczególne znaczenie u osób starszych, u których takie powikłania częściej prowadzą do pogorszenia ogólnego stanu zdrowia.
Rzadziej dochodzi do owrzodzenia, krwawienia, perforacji uchyłku, zapalenia śródpiersia lub powstania przetoki między uchyłkiem a tchawicą. Bardzo rzadko w obrębie uchyłku opisywano także rozwój raka płaskonabłonkowego. Choć są to powikłania występujące sporadycznie, wymagają pilnej diagnostyki i leczenia.
>> Zobacz również: Nawadnianie u seniorów. Czy suplementacja elektrolitów jest u nich uzasadniona i bezpieczna?
Jak rozpoznaje się uchyłek Zenkera?
Rozpoznanie uchyłku Zenkera zaczyna się od wywiadu. Lekarz ocenia charakter i czas trwania dolegliwości oraz bierze pod uwagę inne możliwe przyczyny zaburzeń połykania.
Podstawowym badaniem jest RTG gardła i przełyku po doustnym podaniu środka kontrastowego. Najczęściej wykonuje się je jako fluoroskopię, czyli badanie pozwalające ocenić przebieg połykania oraz sposób przemieszczania się kontrastu przez gardło i przełyk. Dzięki temu można uwidocznić uchyłek, określić jego wielkość i położenie oraz ocenić, czy kontrast zalega w kieszonce i zaburza pasaż treści.
W diagnostyce mogą być pomocne także:
- gastroskopia: głównie w celu wykluczenia innych przyczyn dysfagii, np. nowotworu, zwężenia lub stanu zapalnego przełyku; wymaga ostrożności ze względu na ryzyko perforacji uchyłku,
- laryngoskopia: gdy konieczna jest ocena gardła, krtani i strun głosowych,
- USG szyi lub tomografia komputerowa: jeśli zmianę trzeba odróżnić od guza szyi, zmiany tarczycy albo innej przyczyny ucisku,
- manometria przełyku: w wybranych przypadkach, zwłaszcza przy podejrzeniu zaburzeń motoryki przełyku.
Badania laboratoryjne nie potwierdzają obecności uchyłku Zenkera, ale pomagają ocenić możliwe następstwa długotrwałych zaburzeń połykania. W zależności od objawów lekarz może zlecić m.in. badania pomocne w ocenie stanu zapalnego, niedokrwistości i gospodarki wodno-elektrolitowej, np. morfologię krwi, CRP, albuminę oraz elektrolity.
Jak leczy się uchyłek Zenkera?
Bezobjawowy uchyłek Zenkera zwykle nie wymaga leczenia zabiegowego. Pacjent pozostaje wtedy pod kontrolą, a dalsze postępowanie zależy od pojawienia się lub nasilenia dolegliwości.
Leczenie uchyłku Zenkera jest wskazane, gdy występują objawy, takie jak dysfagia, cofanie niestrawionego pokarmu lub zachłyśnięcia. Celem jest ułatwienie przechodzenia pokarmu z gardła do przełyku i zmniejszenie zalegania treści w uchyłku. Osiąga się to przez przecięcie mięśnia pierścienno-gardłowego oraz przegrody oddzielającej uchyłek od światła przełyku. Obecnie najczęściej stosuje się metody endoskopowe, m.in.:
- elastyczną septotomię endoskopową,
- miotomię przezustną Z-POEM,
- endoskopię sztywną z przecięciem przegrody staplerem lub laserem.
Operacja uchyłku Zenkera metodą otwartą, obejmująca miotomię oraz wycięcie albo podwieszenie uchyłku, jest rozważana m.in. gdy leczenie endoskopowe jest niemożliwe, nieskuteczne lub niekorzystne z przyczyn anatomicznych. Dobór metody zależy m.in. od wielkości i budowy uchyłku oraz stanu pacjenta.
Leczenie farmakologiczne nie usuwa uchyłku, ale może być stosowane pomocniczo, np. przy współistniejącym refluksie, czy innych chorobach nasilających dolegliwości.
Uchyłek Zenkera – podsumowanie najważniejszych informacji
Uchyłek Zenkera to nabyta zmiana na granicy gardła i przełyku, mogąca powodować trudności w połykaniu, cofanie się niestrawionego pokarmu, kaszel po jedzeniu i nieprzyjemny zapach z ust. Podstawą rozpoznania jest RTG gardła i przełyku z kontrastem. Bezobjawowy uchyłek zwykle wymaga obserwacji, natomiast objawowy leczy się najczęściej metodami endoskopowymi. Jeśli dysfagia narasta, nie zwlekaj z konsultacją lekarską i wykonaniem badań.
Bibliografia
- Fass R. Approach to the evaluation of dysphagia in adults. UpToDate.
- Kotynia J., Małecka-Wojciesko E. Dysfagia i odynofagia. Interna Szczeklika – Mały Podręcznik. Medycyna Praktyczna Premium.
- Lembo A.J. Oropharyngeal dysphagia: Clinical features, diagnosis, and management. UpToDate.
- Lembo A.J. Oropharyngeal dysphagia: Etiology and pathogenesis. UpToDate.
- Patient education: Zenker’s diverticulum (The Basics). UpToDate.
- Rogalski P., Caban M., Małecka-Wojciesko E. Uchyłki przełyku. Interna Szczeklika – Mały Podręcznik. Medycyna Praktyczna Premium.
- van Delft F. Zenker’s diverticulum. UpToDate.
- Wallner G., Zgodziński W. Uchyłek gardłowo-przełykowy. Podstawy chirurgii. Medycyna Praktyczna Premium.
