Nowotwór przewodu pokarmowego nie jest jednym rozpoznaniem, lecz grupą chorób różniących się przebiegiem, leczeniem i rokowaniem. Objawy zależą m.in. od lokalizacji guza i mogą obejmować trudności w połykaniu, ból brzucha, zmianę rytmu wypróżnień, krwawienie lub żółtaczkę. Dowiedz się, jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu nowotworu przewodu pokarmowego i od czego zależą rokowania.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> nowotwory układu pokarmowego mogą rozwijać się m.in. w przełyku, żołądku, jelitach, trzustce, wątrobie i drogach żółciowych, >> objawy zależą od lokalizacji guza, a we wczesnym stadium mogą być nieswoiste lub nie występować, >> alarmujące są zwłaszcza: krwawienie, niedokrwistość, utrata masy ciała, dysfagia, żółtaczka i zmiana rytmu wypróżnień, >> diagnostyka opiera się na badaniach endoskopowych, obrazowych i histopatologicznych, >> leczenie i rokowania zależą od typu nowotworu, stopnia zaawansowania, możliwości resekcji i stanu ogólnego pacjenta. |
Spis treści:
- Nowotwór przewodu pokarmowego – co oznacza to rozpoznanie?
- Jakie nowotwory zalicza się do nowotworów przewodu pokarmowego?
- Przyczyny i czynniki ryzyka nowotworów przewodu pokarmowego
- Objawy nowotworu przewodu pokarmowego – na co zwrócić uwagę?
- Diagnostyka nowotworu przewodu pokarmowego – jakie badania pomagają go wykryć?
- Leczenie nowotworów przewodu pokarmowego
- Rokowania przy nowotworze przewodu pokarmowego
- Nowotwory przewodu pokarmowego – podsumowanie najważniejszych informacji
Nowotwór przewodu pokarmowego – co oznacza to rozpoznanie?
Nowotwór przewodu pokarmowego to określenie obejmujące zmiany rozwijające się w jego różnych odcinkach: przełyku, żołądku, jelicie cienkim, jelicie grubym i odbytnicy. W praktyce, zwłaszcza w szerszym ujęciu klinicznym, do tej grupy często włącza się także nowotwory narządów związanych z trawieniem, m.in. trzustki, wątroby, pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych.
Nie każdy nowotwór jest rakiem. Rak to nowotwór złośliwy wywodzący się z komórek nabłonkowych. W układzie pokarmowym mogą występować również m.in. chłoniaki, nowotwory neuroendokrynne oraz guzy podścieliskowe przewodu pokarmowego, określane jako GIST (ang. gastrointestinal stromal tumors).
Jakie nowotwory zalicza się do nowotworów przewodu pokarmowego?
Nowotwory poszczególnych części układu pokarmowego różnią się budową, czynnikami ryzyka i typowymi objawami.
Nowotwory przełyku i żołądka
Przełyk i żołądek należą do górnego odcinka przewodu pokarmowego.Rak przełyku (w klasyfikacji ICD-10 oznaczony kodem C15) może rozwijać się w różnych odcinkach przełyku. Najczęściej ma postać raka płaskonabłonkowego albo gruczolakoraka. Obie postacie różnią się typową lokalizacją, mechanizmem rozwoju oraz przebiegiem klinicznym.
Z kolei rak żołądka (w ICD-10 klasyfikowany jako C16) zwykle jest gruczolakorakiem, czyli nowotworem złośliwym wywodzącym się z komórek gruczołowych błony śluzowej żołądka. Poza gruczolakorakiem w żołądku mogą rozwijać się rzadsze typy nowotworów, m.in. chłoniaki, nowotwory neuroendokrynne i GIST.
>> Zobacz także: Budowa, funkcje i najczęstsze choroby układu pokarmowego człowieka
Nowotwory jelita cienkiego, jelita grubego i odbytnicy
Nowotwory złośliwe jelita cienkiego (w klasyfikacji ICD-10 oznaczane kodem C17), czyli rak dwunastnicy, jelita czczego i jelita krętego, występują stosunkowo rzadko. W tej lokalizacji mogą rozwijać się gruczolakoraki, ale także nowotwory neuroendokrynne, chłoniaki oraz guzy podścieliskowe przewodu pokarmowego.
Rak jelita grubego należy natomiast do najczęstszych nowotworów układu pokarmowego. Obejmuje on raka okrężnicy (w ICD-10 klasyfikowanego jako C18), raka zgięcia esiczo-odbytniczego (C19) oraz raka odbytnicy (C20). Osobno klasyfikuje się raka odbytu (C21), który różni się od raka odbytnicy lokalizacją, budową histologiczną i sposobem leczenia.
Raki okrężnicy i odbytnicy najczęściej są gruczolakorakami. W wielu przypadkach rozwijają się stopniowo na podłożu zmian przednowotworowych, przede wszystkim polipów gruczolakowych. Nie każdy polip ulega zezłośliwieniu, ale część gruczolaków, zwłaszcza większych, licznych lub o określonej budowie histologicznej, wiąże się z większym ryzykiem rozwoju raka.
>> Przeczytaj również: Co to jest polip? Przyczyny powstawania, rodzaje, objawy i leczenie
Nowotwory trzustki, wątroby i dróg żółciowych
Trzustka, wątroba i drogi żółciowe są narządami uczestniczącymi w trawieniu, dlatego ich nowotwory często omawia się razem ze zmianami rozwijającymi się w przewodzie pokarmowym. Rak trzustki (kod C25 w klasyfikacji ICD-10) najczęściej ma postać gruczolakoraka przewodowego, rozwijającego się z nabłonka przewodów trzustkowych. Rzadziej występują inne nowotwory, m.in. nowotwory neuroendokrynne trzustki.
W wątrobie może rozwijać się pierwotny rak wątroby, w tym rak wątrobowokomórkowy (oznaczany kodem C22.0). Należy odróżnić go od przerzutów do wątroby, które pochodzą z innych narządów i są częstsze niż pierwotne nowotwory wątroby.
Do nowotworów układu żółciowego zalicza się m.in. raka wewnątrzwątrobowych dróg żółciowych (kod C22.1), raka pęcherzyka żółciowego (C23) oraz raka innych i nieokreślonych części dróg żółciowych (C24).
Przyczyny i czynniki ryzyka nowotworów przewodu pokarmowego
Najczęściej nowotwory przewodu pokarmowego są wynikiem nakładania się wielu czynników: stylu życia, przewlekłych chorób, zakażeń, predyspozycji rodzinnych i zmian zachodzących w komórkach wraz z wiekiem. Znaczenie poszczególnych czynników zależy od lokalizacji guza:
- palenie tytoniu: zwiększa ryzyko wielu nowotworów układu pokarmowego, m.in. raka płaskonabłonkowego przełyku, raka żołądka, trzustki, jelita grubego i wątroby,
- nadmierne spożywanie alkoholu: ma szczególne znaczenie w przypadku raka płaskonabłonkowego przełyku oraz raka wątroby,
- nadmierna masa ciała, mała aktywność fizyczna i dieta bogata w mięso przetworzone: zwłaszcza w raku jelita grubego,
- przewlekły refluks żołądkowo-przełykowy i przełyk Barretta: w gruczolakoraku przełyku,
- zakażenie Helicobacter pylori: głównie w raku żołądka,
- marskość wątroby oraz zakażenia wirusami HBV i HCV: w raku wątrobowokomórkowym;
- przewlekłe zapalenie trzustki: w raku trzustki,
- nieswoiste choroby zapalne jelit: zwłaszcza długo trwające WZJG i choroba Leśniowskiego-Crohna zajmująca jelito grube,
- dziedziczne zespoły predyspozycji: m.in. zespół Lyncha i rodzinna polipowatość gruczolakowata.
Czynniki ryzyka zwiększają prawdopodobieństwo zachorowania, ale nie przesądzają o rozwoju nowotworu.
>> Zobacz również: Jakie są najczęstsze przyczyny nowotworów?
Objawy nowotworu przewodu pokarmowego – na co zwrócić uwagę?
We wczesnym stadium nowotwór przewodu pokarmowego może nie powodować objawów albo dawać dolegliwości nieswoiste. Objawy zależą od lokalizacji guza i mogą wynikać m.in. ze zwężenia światła przewodu pokarmowego, krwawienia albo utrudnionego odpływu żółci. Niepokój powinny wzbudzić zwłaszcza:
- narastające trudności w połykaniu lub ból przy przełykaniu,
- przewlekły ból brzucha, uczucie szybkiej sytości, utrata apetytu, nudności lub wymioty,
- niezamierzona utrata masy ciała, osłabienie i pogorszenie tolerancji wysiłku,
- krew w stolcu, czarny smolisty stolec albo niedokrwistość z niedoboru żelaza bez jasnej przyczyny,
- zmiana rytmu wypróżnień, zwłaszcza nowe zaparcia, biegunki lub ich naprzemienne występowanie,
- żółtaczka, ciemny mocz, odbarwiony stolec i świąd skóry,
- powiększenie obwodu brzucha albo wyczuwalny guz.
Podobne objawy mogą towarzyszyć także chorobom łagodnym, np. chorobie refluksowej, chorobie wrzodowej, hemoroidom czy zaburzeniom czynnościowym jelit. Nie należy ich jednak bagatelizować, jeśli utrzymują się, nawracają lub stopniowo się nasilają.
Diagnostyka nowotworu przewodu pokarmowego – jakie badania pomagają go wykryć?
W diagnostyce nowotworów przewodu pokarmowego wykorzystuje się badania laboratoryjne, endoskopowe, obrazowe oraz ocenę histopatologiczną. Dobór badań zależy od objawów i podejrzewanej lokalizacji guza.
Badania laboratoryjne pomagają wykryć nieprawidłowości wymagające dalszej diagnostyki. Należą do nich m.in.:
- morfologia krwi: przydatna w ocenie niedokrwistości, np. przy przewlekłym krwawieniu z przewodu pokarmowego,
- parametry gospodarki żelazowej: m.in. ferrytyna, żelazo i transferryna, przy podejrzeniu niedoboru żelaza,
- próby wątrobowe i parametry cholestazy: m.in. ALT, AST, ALP, GGTP i bilirubina, przy podejrzeniu chorób wątroby, trzustki lub dróg żółciowych,
- badanie kału na krew utajoną: pomocne w wykrywaniu krwawienia z przewodu pokarmowego.
Kluczowe znaczenie mają badania oceniające miejsce podejrzanej zmiany. Gastroskopia pozwala obejrzeć przełyk, żołądek i dwunastnicę, a kolonoskopia jelito grube oraz końcowy odcinek jelita cienkiego. Podczas tych badań zwykle pobierane są wycinki do badania histopatologicznego.
W diagnostyce stosuje się także USG jamy brzusznej, tomografię komputerową, rezonans magnetyczny, rezonans dróg żółciowych (MRCP), endosonografię oraz PET-TK w wybranych wskazaniach. Badania obrazowe pomagają ocenić lokalizację guza, zaawansowanie choroby i ewentualne przerzuty.
Ostateczne rozpoznanie większości nowotworów wymaga badania histopatologicznego. W wybranych przypadkach wykonuje się również badania molekularne guza.
| W przypadku raka jelita grubego szczególne znaczenie mają badania przesiewowe. Kolonoskopia umożliwia nie tylko wykrycie raka, ale także usunięcie części polipów, zanim dojdzie do ich przemiany nowotworowej. |
Markery nowotworowe, takie jak CEA, CA 19-9 czy AFP, mają znaczenie pomocnicze, m.in. w ocenie odpowiedzi na leczenie lub ryzyka nawrotu. Nie służą jednak do samodzielnego rozpoznawania ani wykluczania nowotworu.
Leczenie nowotworów przewodu pokarmowego
Leczenie nowotworów przewodu pokarmowego zależy od lokalizacji, typu histologicznego, stopnia zaawansowania choroby oraz stanu ogólnego pacjenta. Decyzje terapeutyczne podejmuje zwykle zespół wielodyscyplinarny, m.in. chirurg, onkolog kliniczny i gastroenterolog. W zależności od rozpoznania stosuje się:
- leczenie endoskopowe: w wybranych, bardzo wczesnych zmianach ograniczonych do błony śluzowej,
- leczenie operacyjne: podstawowa metoda leczenia radykalnego wielu nowotworów ograniczonych miejscowo,
- chemioterapię: przed operacją, po operacji lub w chorobie zaawansowanej,
- radioterapię lub radiochemioterapię: szczególnie w części przypadków raka przełyku, odbytnicy i wybranych nowotworów miejscowo zaawansowanych,
- leczenie ukierunkowane molekularnie i immunoterapię: u pacjentów z określonymi cechami biologicznymi guza,
- metody miejscowe: m.in. ablację, embolizację lub przeszczepienie wątroby u niektórych chorych z rakiem wątrobowokomórkowym.
Istotną częścią terapii jest także leczenie wspomagające: leczenie bólu, niedożywienia, niedrożności przewodu pokarmowego, krwawienia czy żółtaczki mechanicznej. W chorobie zaawansowanej celem postępowania może być nie tylko wydłużenie życia, ale również zmniejszenie objawów i poprawa jego jakości.
Rokowania przy nowotworze przewodu pokarmowego
Przy ocenie rokowania bierze się pod uwagę przede wszystkim lokalizację guza, typ histologiczny, stopień zaawansowania, obecność przerzutów oraz możliwość całkowitego usunięcia zmiany. Znaczenie mają również stan ogólny pacjenta, choroby współistniejące i odpowiedź na leczenie. Największe możliwości skutecznej terapii dotyczą zwykle nowotworów wykrytych we wczesnym, ograniczonym stadium.
Nowotwory przewodu pokarmowego – podsumowanie najważniejszych informacji
Nowotwory przewodu pokarmowego to zróżnicowana grupa chorób, których objawy, diagnostyka, leczenie i rokowanie zależą głównie od lokalizacji oraz stopnia zaawansowania guza. Niepokojące sygnały, takie jak krwawienie, dysfagia, żółtaczka, utrata masy ciała czy niedokrwistość, wymagają diagnostyki. Wczesne wykrycie choroby zwiększa możliwości skutecznego leczenia, dlatego nie odkładaj konsultacji i wykonaj zalecone badania, zwłaszcza jeśli spełniasz kryteria programów przesiewowych.
Bibliografia
- Abdalla E.K., Stuart K.E., Singal A.G. Overview of treatment approaches for hepatocellular carcinoma. UpToDate.
- Chan A.O.O., Wong B.C.Y. Risk factors for gastric cancer. UpToDate.
- Fernandez-del Castillo C., Singh H. Clinical presentation, diagnosis, and staging of exocrine pancreatic cancer. UpToDate.
- Gibson M.K. Epidemiology and risk factors for esophageal cancer. UpToDate.
- Gunaratnam N.T., Zolotarevsky E., Abousaleh M. Overview of endoscopic resection of gastrointestinal lesions. UpToDate.
- Lowe R.C., Anderson C.D., Kowdley K.V. Clinical presentation, diagnosis, and staging of cholangiocarcinoma. UpToDate.
- Lowe R.C., Anderson C.D. Epidemiology, risk factors, and pathology of cholangiocarcinoma. UpToDate.
- Macrae F.A. Epidemiology and risk factors for colorectal cancer. UpToDate.
- Macrae F.A., Parikh A.R., Ricciardi R. Clinical presentation, diagnosis, and staging of colorectal cancer. UpToDate.
- Mansfield P.F. Clinical presentation, diagnosis, and staging of gastric cancer. UpToDate.
- Overman M.J., Bednarski B.K. Overview of the management of primary colon cancer. UpToDate.
- Saltzman J.R., Gibson M.K., Sachdeva U.M. Clinical presentation, diagnosis, and staging of esophageal cancer. UpToDate.
- Schwartz J.M., Carithers R.L. Epidemiology and risk factors for hepatocellular carcinoma. UpToDate.
- Schwartz J.M., Carithers R.L., Sirlin C.B. Clinical features and diagnosis of hepatocellular carcinoma. UpToDate.
- Wojtasiński Z. Nowotwory przewodu pokarmowego zmorą onkologii. Rozmowa z prof. Jarosławem Regułą. Medycyna Praktyczna.
