Woda jest istotnym składnikiem każdego żywego organizmu. W ludzkim ciele spełnia wiele różnych ważnych funkcji m. in. jako materiał budulcowy w tkankach i komórkach, regulator temperatury ciała, środowisko dla wielu procesów metabolicznych. Zbyt mała ilość wody i elektrolitów powoduje szereg różnych zaburzeń w funkcjonowaniu naszego organizmu. Dlaczego tak istotne jest zapewnienie odpowiedniego nawodnienia?
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> Zbyt mała ilość przyjmowanych płynów może prowadzić do odwodnienia, które wywołuje szereg różnych konsekwencji zdrowotnych. >> Odwodnienie jest szczególnie niebezpieczne dla najmłodszych (niemowlęta i dzieci) i najstarszych grup wiekowych (seniorzy). >> Brak wody w organizmie może objawiać się nietypowo jako np. suchość powiek, skurcze mięśni czy zwiększone zapotrzebowanie na słodycze. >> Podstawą profilaktyki odwodnienia jest zdrowa i zbilansowana dieta z uwzględnieniem świeżych owoców i warzyw a także regularne przyjmowanie odpowiedniej dla wieku i wagi ilości płynów. |
Spis treści:
- Czym jest odwodnienie organizmu?
- Odwodnienie – przyczyny
- Odwodnienie – objawy i pierwsze oznaki
- Silne odwodnienie i nietypowe objawy – kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
- Objawy odwodnienia u dzieci, niemowląt i osób starszych
- Skutki odwodnienia organizmu – do czego może prowadzić?
- Diagnostyka odwodnienia – jakie badania wykonać?
- Co robić przy odwodnieniu? Nawadnianie i postępowanie
- Jak zapobiegać odwodnieniu?
- Odwodnienie – podsumowanie informacji
Czym jest odwodnienie organizmu?
Odwodnienie to sytuacja, w której dochodzi do zmniejszonej objętości płynu w organizmie spowodowanej nadmierną utratą płynów, a także ich nieodpowiednio przyjmowaną ilością. Stanowi istotny problem zdrowotny zarówno w populacji dziecięcej jak i u osób w wieku podeszłym. Jest stan zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej, spowodowany różnymi czynnikami, który w następstwie prowadzi do nieprawidłowych proporcji wody i elektrolitów w organizmie a tym samym do wystąpienia różnych objawów.
U osób w wieku podeszłym odwodnienie stanowi duży problem zdrowotny. Jest to jeden z najczęstszych powodów hospitalizacji. Sprzyja rozwojowi groźnych zaburzeń rytmu serca, zdarzeń zakrzepowo- zatorowych i infekcji, może także prowadzić do zgonu.
>> Przeczytaj także: Nawadnianie u seniorów. Czy suplementacja elektrolitów jest u nich uzasadniona i bezpieczna?
Odwodnienie – przyczyny
Wyróżniamy 3 typy odwodnienia:
- hipertoniczne, w przebiegu którego dochodzi do przewagi utraty wody w porównaniu z elektrolitami,
- hipotoniczne charakteryzujące się zwiększoną utratą elektrolitów niż wody,
- izotoniczne – w tym przypadku na równi organizm traci i wodę i elektrolity.
Najczęściej do odwodnienia dochodzi w związku z nieodpowiednią, tj. zbyt małą podażą wody z powodu zmniejszonego pragnienia. Do innych przyczyn zaliczamy także:
- nadmierną utratę wody przez przewód pokarmowy (wymioty, biegunki),
- utratę wody przez skórę i płuca (w trakcie infekcji przebiegającej z gorączką),
- zwiększoną ucieczkę wody przez układ moczowy i nerki w związku z szeregiem schorzeń metabolicznych jak np. przewlekła niewydolność nerek, moczówka prosta, cukrzyca.
- unieruchomienie lub ograniczenie sprawności ruchowej chorego a także blokada przed częstym korzystaniem z toalety, która prowokuje do zmniejszonej ilości wypijanych płynów w ciągu doby.
Odwodnienie może być także skutkiem niewłaściwego doboru leków jak: leki moczopędne, inhibitory ACE, b- blokery stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego i niewydolności serca, a także inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, leki antycholinergiczne. Wśród innych przyczyn znajdują się także różne środki przeczyszczające kupowane bez recepty i konsultacji z lekarzem.
W przypadku dzieci, główne przyczyny odwodnienia obejmują czynniki:
- środowiskowe: błędy w karmieniu piersią niemowląt, niewłaściwa podaż płynów, wysokie temperatury otoczenia, zatrucia lekami, zaniedbania ze strony opiekunów;
- choroby ostre: moczówka prosta, niewydolność nerek, cukrzyca, choroba Addisona;
- choroby przewlekłe: wysoka gorączka przy chorobach infekcyjnych, nieżyt żołądkowo-jelitowy, ostra biegunka.
Odwodnienie – objawy i pierwsze oznaki
Do najbardziej charakterystycznych objawów wiążących się ze zbyt małą ilością wody w organizmie zalicza się:
- zaburzenia widzenia;
- osłabienie;
- zaparcia;
- bóle i zawroty głowy;
- trudności z koncentracją, ograniczenie świadomości (splątanie, pobudzenie);
- mniejsza ilość oddawanego moczu;
- osłabienie elastyczności skóry, zapadnięcie oczu;
- suchość błon śluzowych i skóry;
- obniżenie ciśnienia tętniczego;
- przyspieszona czynność serca;
- większa skłonność do upadków (u seniorów).
Silne odwodnienie i nietypowe objawy – kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
Nieprawidłowym proporcjom wody i elektrolitów w organizmie człowieka mogą towarzyszyć zarówno bardziej, jak i mniej klasyczne objawy, które często mogą być pominięte i uznane za mało uciążliwe, a tym samym opóźniać wdrożenie odpowiedniego postępowania.
Często wraz z niedostateczną ilością płynów, mogą pojawić się takie niespecyficzne dolegliwości jak:
- nieświeży oddech;
- suchość w obrębie powiek;
- wzmożona potrzeba przyjęcia słodkiego posiłku;
- uczucie głodu;
- skurcze mięśni.
W sytuacjach, w których organizm nie radzi sobie z uzupełnianiem utraconej wody i elektrolitów lub stan odwodnienia przyjmuje postać zaawansowaną, może dojść do pojawienia się różnych dolegliwości, które wymagają niezwłocznej konsultacji lekarskiej i niejednokrotnie pobytu w szpitalu.
W przypadku najmłodszych, w tym niemowląt może to być:
- niechęć do przyjmowania jakichkolwiek płynów mimo wielu różnych prób nawadniania albo wystąpienie silnych wymiotów sprowokowanych nawet niewielką ilością przyjętego płynu;
- niewielka lub znikoma ilość oddanego moczu (przez wiele godzin sucha pieluszka);
- suche usta i śluzówki, płacz ze skąpą ilością łez, zapadnięte ciemię przednie;
- mała elastyczność fałdów skóry;
- zaburzenia zachowania: senność, apatia, ograniczenie dotychczasowego kontaktu z dzieckiem;
- znaczna utrata masy ciała powyżej 9% u dzieci a 15% w przypadku niemowląt.
U osób dorosłych niepokojące mogą być takie dolegliwości jak:
- zawroty głowy nieustępujące mimo nawodnienia i upływu czasu;
- zaburzenia orientacji, senność, splątanie;
- brak mikcji w ciągu kilku lub kilkunastu godzin mimo prób nawadniania;
- tachykardia, kołatania serca, drżenia mięśniowe;
- wysoka gorączka wraz z suchością skóry i śluzówek;
- obecność wymiotów mimo prób stopniowego uzupełniania płynów.
Objawy odwodnienia u dzieci, niemowląt i osób starszych
W populacji pediatrycznej wraz z ilością traconych płynów w przebiegu odwodnienia mogą pojawiać się różne niepokojące opiekunów dolegliwości jak:
- rozdrażnienie, apatia;
- osłabienie apetytu, zwiększone pragnienie;
- senność; osłabienie ogólne;
- suchość śluzówek jamy ustnej, wiotkość skóry;
- zmniejszona niż dotychczas ilość oddawanego moczu, bardziej intensywna i ciemna barwa moczu.
Objawy odwodnienia u seniorów obejmują przede wszystkim:
- zawroty głowy, przy zmianie pozycji ciała;
- kołatania serca, zbyt niskie ciśnienie tętnicze krwi;
- uczucie pragnienia, suchość w jamie ustnej;
- bóle głowy;
- ciemniejsza barwa oddawanego moczu;
- zaparcia stolca;
- osłabienie siły mięśniowej;
- zaburzenia mowy, koncentracji i uwagi.
Skutki odwodnienia organizmu – do czego może prowadzić?
Odwodnienie może prowadzić do pogłębienia zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej, groźnych dla życia zaburzeń rytmu serca, powikłań zatorowo-zakrzepowych, zakażeń, zaburzeń świadomości i zaburzeń funkcji poznawczych, uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. Odwodnienie, zwłaszcza w skrajnych grupach wiekowych (dzieci, seniorzy) może być stanem zagrażającym życiu, więc istotne jest odpowiednio wczesne rozpoznanie i wdrożenie właściwego leczenia.
Diagnostyka odwodnienia – jakie badania wykonać?
Podstawą diagnostyki jest ocena objawów u dziecka lub osoby dorosłej w związku z podejrzeniem nadmiernej utraty płynów. Zaliczamy tu przede wszystkim:
- ocenę świadomości;
- badanie tętna na obwodzie i jego zgodność z czynnością serca;
- pomiar liczby oddechów;
- pomiar ciśnienia tętniczego;
- ocenę powłok skórnych i śluzówek, w tym test fałdu skórnego.
U niemowląt i dzieci wyróżnia się 3 stopnie odwodnienia:
- lekkie
- średnie
- ciężkie
W każdym z tych stopni ocenia się takie parametry jak:
- procentową utratę masy ciała;
- tętno;
- ciemiączko (w najmłodszej grupie wiekowej) ;
- pragnienie;
- powrót włośniczkowy;
- ciśnienie tętnicze;
- śluzówki;
- ilość oddawanego moczu;
- ciężar właściwy moczu.
Badania laboratoryjne pomocne w diagnostyce i leczeniu zaburzeń wodno-elektrolitowych w przebiegu odwodnienia to przede wszystkim:
- morfologia krwi obwodowej;
- stężenie kreatyniny i eGFR (wskaźnika przesączania kłębuszkowego);
- stężenie glukozy;
- jonogram;
- poziom białka całkowitego;
- ocena równowagi kwasowo-zasadowej;
- badanie ogólne moczu.
Co robić przy odwodnieniu? Nawadnianie i postępowanie
Podstawą leczenia odwodnienia jest nawadnianie drogą doustną. Istnieje szereg różnych algorytmów pozwalających na precyzyjne dopasowanie ilości niezbędnych do nawadniania płynów.
Zapotrzebowanie na płyny u dzieci i młodzieży możemy oszacować na podstawie wzoru Hollidaya i Segara.
- W przypadku osób ważących do 10 kg jest to 100 ml/ kg masy ciała/ dobę
- Przy wadze 11-20 kg to 1000 ml+ 50 ml na każdy dodatkowy kg masy ciała powyżej 10 kg masy ciała.
- Przy wadze powyżej 20 kg jest to 1500 ml+20 ml na każdy kg powyżej 20 kg masy ciała.
Dobowe zapotrzebowanie na elektrolity obejmuje:
- sód 3 mmol na każde 100 ml płynu
- chlorki 2 mmol na każde 100 ml płynu
- potas 2 mmol na każde 100 ml przyjętego płynu.
U osób dorosłych średnie zapotrzebowanie na wodę uwzględnia 25-35ml/kg/dobę.
Jak zapobiegać odwodnieniu?
Podstawą profilaktyki odwodnienia jest zapewnienie stałego dostępu do płynów, regularne pojenie osób, które nie są w stanie samodzielnie ich przyjmować.
Należy zwiększać świadomość społeczną na temat odpowiedniego nawadniania organizmu w regularnych odstępach czasowych. Ważne, by pamiętać o wszystkich źródłach wody, także w innych produktach spożywczych jak owoce i warzywa, a także ograniczaniu spożycia napojów odwadniających jak kawa czy herbata. W przypadku osób wymagających stosowania leków o potencjalnym działaniu moczopędnym, istotne jest odpowiednie dobranie preparatu i dawki leku, a także monitorowanie stopnia nawodnienia organizmu przez regularną kontrolę m.in. parametrów elektrolitowych we krwi, wartości ciśnienia tętniczego i tętna.
Odwodnienie – podsumowanie informacji
Woda stanowi około 60-70% składu ludzkiego ciała. Jest niezwykle ważnym składnikiem, dzięki któremu nie byłoby możliwe utrzymanie wielu procesów zachodzących w organizmie. Jej niedobór prowadzi do odwodnienia, a tym samym do zaburzenia pracy wielu narządów i układów. Jako czynniki chroniące przed jego wystąpieniem uznaje się zapewnienie odpowiedniego bilansu płynów, a także zdrową i zbilansowaną dietę.
Bibliografia
- „Wpływ odwodnienia organizmu na funkcje poznawcze”. K. Wiśniewska, K. Okręglicka, Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu 2021, Tom 27, Nr 4, 372-378
- „Algorytm postępowania z dzieckiem odwodnionym”, Pediatria po dyplomie, 2018/02
- ”Odwodnienie osób w podeszłym wieku jako problem zdrowia publicznego”. J. Jośko- Ochojska, L. Spandel, R. Brus, Hygeia Public Health 2014, 49 (4): 712-717
- „Odwodnienie u dzieci i jego parenteralne wyrównywanie”, P. Albrecht, Forum Pediatrii Praktycznej
- dostęp online 11.07.2026 https://www.mp.pl/pacjent/objawy/344290,objawy-odwodnienia-u-dzieci-i-doroslych
