Wodonercze to poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego nerki, które może wynikać z utrudnionego odpływu moczu lub innych nieprawidłowości układu moczowego. Bywa rozpoznawane przypadkowo podczas badania USG, ale w niektórych przypadkach powoduje ból, zakażenia układu moczowego i zaburzenia czynności nerek.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> wodonercze oznacza poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego nerki, ale nie zawsze świadczy o przeszkodzie w odpływie moczu; >> najczęstsze przyczyny wodonercza to kamica moczowa, zwężenia dróg moczowych oraz wady wrodzone; >> wodonercze może przebiegać bezobjawowo lub powodować ból w okolicy lędźwiowej, nudności i zaburzenia oddawania moczu; >> wodonercze jednostronne i obustronne różnią się przede wszystkim zakresem zajęcia nerek i ryzykiem zaburzeń ich czynności; >> podstawowym badaniem diagnostycznym jest USG, a badania laboratoryjne pomagają ocenić czynność nerek i wykryć powikłania; >> łagodne wodonercze, szczególnie u noworodków, może ustąpić samoistnie, natomiast cięższe przypadki wymagają leczenia przyczynowego; >> rokowania zależą przede wszystkim od przyczyny, stopnia poszerzenia układu moczowego, czasu trwania przeszkody i stanu miąższu nerki. |
Spis treści:
- Wodonercze – co to jest?
- Wodonercze – przyczyny
- Wodonercze – objawy
- Wodonercze jednostronne i obustronne – czym się różnią?
- Wodonercze – stopnie zaawansowania
- Jak diagnozuje się wodonercze?
- Wodonercze – jak leczyć?
- Czy wodonercze jest groźne?
- Wodonercze u noworodka
- Wodonercze w ciąży
- Wodonercze – rokowania
Wodonercze – co to jest?
Wodonercze (w klasyfikacji ICD-10 oznaczone kodem N13.3) to stan, w którym dochodzi do poszerzenia miedniczki nerkowej i kielichów nerkowych. Zmiana ta może być spowodowana utrudnionym odpływem moczu, prowadzącym do wzrostu ciśnienia w układzie zbiorczym nerki. Nie każde poszerzenie oznacza jednak obecność przeszkody – może występować również w innych sytuacjach, np. przy odpływie pęcherzowo-moczowodowym.
W zależności od przyczyny wodonercze może mieć charakter przejściowy lub utrzymywać się przewlekle. W bardziej zaawansowanych przypadkach długotrwały wzrost ciśnienia w układzie moczowym może prowadzić do ścieńczenia miąższu nerki i pogorszenia jej czynności.
Wodonercze może dotyczyć jednej lub obu nerek, występować u osób w każdym wieku, a także zostać rozpoznane już w okresie prenatalnym.
>> Dowiedz się więcej: Nerki – położenie, budowa, funkcje, najczęstsze choroby nerek
Wodonercze – przyczyny
Przyczyny wodonercza są zróżnicowane i zależą m.in. od wieku pacjenta. U dorosłych często wiążą się z nabytymi przeszkodami w odpływie moczu, natomiast u dzieci istotną rolę odgrywają wady wrodzone układu moczowego.
Do najważniejszych przyczyn należą:
- Kamica moczowa – złóg przemieszczający się do moczowodu może utrudniać odpływ moczu i prowadzić do poszerzenia układu kielichowo-miedniczkowego.
- Zwężenie połączenia miedniczkowo-moczowodowego – jedna z głównych przyczyn patologicznego wodonercza u dzieci, związana z utrudnionym odpływem moczu z miedniczki nerkowej.
- Zwężenia moczowodu – mogą mieć charakter wrodzony lub nabyty, np. po zabiegach chirurgicznych czy przebytych stanach zapalnych.
- Odpływ pęcherzowo-moczowodowy – cofanie się moczu z pęcherza do moczowodu, a niekiedy również do układu kielichowo-miedniczkowego.
- Przeszkody w odpływie moczu z pęcherza – np. przerost gruczołu krokowego u mężczyzn lub zastawki cewki tylnej u chłopców.
- Ucisk dróg moczowych z zewnątrz – może występować w przebiegu niektórych chorób nowotworowych, zmian w obrębie miednicy lub podczas ciąży.
Ustalenie przyczyny wodonercza ma kluczowe znaczenie, ponieważ pozwala ocenić ryzyko uszkodzenia nerki i dobrać odpowiednie leczenie.
Wodonercze – objawy
Objawy wodonercza zależą przede wszystkim od szybkości jego rozwoju, przyczyny oraz stopnia utrudnienia odpływu moczu. Łagodne lub rozwijające się stopniowo wodonercze może przez długi czas nie powodować żadnych dolegliwości.
Do możliwych objawów należą:
- ból w okolicy lędźwiowej lub bocznej części brzucha, zwykle po stronie zajętej nerki;
- napadowy, silny ból promieniujący do pachwiny, szczególnie w przypadku kamicy moczowodowej;
- nudności i wymioty;
- częstsze oddawanie moczu lub inne zaburzenia mikcji;
- krwiomocz, zwłaszcza przy współistniejącej kamicy;
- gorączka i dreszcze w przypadku towarzyszącego zakażenia układu moczowego.
W zaawansowanym obustronnym utrudnieniu odpływu moczu może dojść do zmniejszenia ilości oddawanego moczu, a nawet bezmoczu.
Warto pamiętać, że brak bólu nie wyklucza wodonercza. U części pacjentów jest ono wykrywane przypadkowo podczas badania ultrasonograficznego jamy brzusznej.
>> Przeczytaj także: Częstomocz, wielomocz i oddawanie moczu w nocy – jakie są przyczyny?
Wodonercze jednostronne i obustronne – czym się różnią?
Wodonercze może obejmować jedną nerkę lub występować obustronnie. Rozróżnienie to ma znaczenie dla oceny ryzyka zaburzeń czynności nerek i dalszego postępowania.
W przypadku wodonercza jednostronnego druga, prawidłowo funkcjonująca nerka często pozwala utrzymać prawidłową całkowitą filtrację kłębuszkową. Nie oznacza to jednak, że zajęta nerka nie jest narażona na uszkodzenie.
Wodonercze obustronne może natomiast prowadzić do istotnego pogorszenia czynności nerek, szczególnie gdy utrudnienie odpływu moczu jest znaczne i utrzymuje się przez dłuższy czas.
Wodonercze lewostronne
Wodonercze lewostronne oznacza poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego lewej nerki. Może wynikać m.in. z kamicy lewego moczowodu, zwężenia połączenia miedniczkowo-moczowodowego lub ucisku moczowodu. Objawy, jeśli występują, są zwykle odczuwane po lewej stronie okolicy lędźwiowej lub brzucha. Sama lokalizacja nie przesądza o ciężkości choroby. Kluczowe znaczenie mają przyczyna wodonercza, stopień poszerzenia układu moczowego oraz zachowana czynność nerki.
Wodonercze obustronne
Wodonercze obustronne oznacza poszerzenie układów kielichowo-miedniczkowych obu nerek. Może występować w przypadku przeszkody w odpływie moczu na poziomie pęcherza lub cewki moczowej, a także przy obustronnych nieprawidłowościach moczowodów.
Obustronne wodonercze wymaga szczególnie uważnej oceny czynności nerek, ponieważ w przypadku istotnego utrudnienia odpływu moczu może prowadzić do ostrego uszkodzenia nerek.
Wodonercze – stopnie zaawansowania
Stopień wodonercza określa się na podstawie obrazu ultrasonograficznego, uwzględniając poszerzenie miedniczki i kielichów nerkowych oraz wygląd miąższu nerki.
W diagnostyce pediatrycznej stosowana jest m.in. klasyfikacja Society for Fetal Urology (SFU), wyróżniająca cztery stopnie wodonercza:
- Stopień I – poszerzenie miedniczki nerkowej bez poszerzenia kielichów.
- Stopień II – poszerzenie miedniczki oraz części kielichów nerkowych, bez ścieńczenia miąższu.
- Stopień III – znaczne poszerzenie miedniczki i kielichów nerkowych, przy zachowanym miąższu.
- Stopień IV – znaczne poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego ze ścieńczeniem miąższu nerki.
W ocenie poszerzenia układu moczowego u płodów i dzieci wykorzystuje się również klasyfikację UTD (Urinary Tract Dilation), uwzględniającą dodatkowo m.in. wygląd miąższu nerki, moczowodów i pęcherza moczowego.
Stopień poszerzenia układu kielichowo-miedniczkowego nie jest jednoznaczny ze stopniem upośledzenia czynności nerki. Dlatego w wybranych przypadkach konieczna jest dodatkowa diagnostyka czynnościowa.
Jak diagnozuje się wodonercze?
Podstawowym badaniem wykorzystywanym w diagnostyce wodonercza jest USG układu moczowego, które pozwala ocenić wielkość nerek, stopień poszerzenia miedniczki i kielichów oraz grubość miąższu nerkowego. Umożliwia również wykrycie części nieprawidłowości mogących utrudniać odpływ moczu.
W zależności od podejrzewanej przyczyny diagnostykę można rozszerzyć o:
- Tomografię komputerową (TK) – szczególnie przy podejrzeniu kamicy moczowodowej lub innych przeszkód w odpływie moczu.
- Urografię rezonansu magnetycznego (MR) – w wybranych przypadkach, szczególnie u dzieci z wadami układu moczowego.
- Scyntygrafię dynamiczną nerek z próbą diuretyczną – pozwala ocenić odpływ moczu oraz względny udział każdej nerki w całkowitej czynności nerek.
- Cystouretrografię mikcyjną – wykonywaną w określonych wskazaniach, m.in. przy podejrzeniu odpływu pęcherzowo-moczowodowego lub przeszkody podpęcherzowej.
Istotną rolę odgrywają również badania laboratoryjne, które pomagają ocenić czynność nerek, wykryć zaburzenia elektrolitowe i rozpoznać ewentualne zakażenie układu moczowego.
- Kreatyninę w surowicy – umożliwia ocenę czynności wydalniczej nerek; na jej podstawie można oszacować wskaźnik filtracji kłębuszkowej (eGFR).
- Mocznik – stanowi dodatkowy parametr oceny funkcji nerek, choć jego stężenie zależy również m.in. od nawodnienia i metabolizmu białek.
- Sód i potas – pozwalają wykryć zaburzenia elektrolitowe, które mogą towarzyszyć upośledzeniu czynności nerek.
- Badanie ogólne moczu – może ujawnić krwiomocz, białkomocz lub cechy sugerujące zakażenie układu moczowego.
- Kwas moczowy – jest pomocny w ocenie wybranych zaburzeń metabolicznych i czynności nerek.
- Białko całkowite – dostarcza dodatkowych informacji o stanie ogólnym pacjenta, ale nie jest swoistym wskaźnikiem wodonercza.
W przypadku podejrzenia zakażenia układu moczowego lekarz może dodatkowo zlecić posiew moczu, morfologię krwi i oznaczenie CRP.
Prawidłowe stężenie kreatyniny nie wyklucza jednostronnego wodonercza ani upośledzenia czynności zajętej nerki, ponieważ druga nerka może kompensować zaburzenia filtracji. Badania laboratoryjne nie zastępują zatem diagnostyki obrazowej.
Wodonercze – jak leczyć?
Leczenie wodonercza zależy od jego przyczyny, stopnia zaawansowania oraz wpływu na czynność nerek. Nie każde wodonercze wymaga natychmiastowej interwencji.
W przypadku łagodnego, bezobjawowego poszerzenia układu kielichowo-miedniczkowego, szczególnie u dzieci, często wystarczają regularne kontrole ultrasonograficzne i obserwacja.
Jeżeli wodonercze wynika z przeszkody w odpływie moczu, konieczne może być leczenie przyczynowe, np.:
- usunięcie złogu z moczowodu w przypadku kamicy;
- leczenie operacyjne zwężenia połączenia miedniczkowo-moczowodowego, najczęściej poprzez pieloplastykę;
- leczenie przeszkody podpęcherzowej;
- czasowe odprowadzenie moczu za pomocą cewnika moczowodowego lub nefrostomii.
Wodonercze z towarzyszącym zakażeniem i istotną przeszkodą w odpływie moczu jest stanem nagłym, który może wymagać pilnego odbarczenia układu moczowego oraz antybiotykoterapii.
Czy wodonercze jest wyleczalne?
Tak, w wielu przypadkach wodonercze jest wyleczalne, szczególnie jeśli przyczyna zaburzonego odpływu moczu zostanie rozpoznana i usunięta odpowiednio wcześnie.
Łagodne poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego może ustąpić samoistnie, zwłaszcza u niemowląt. W innych przypadkach skuteczne leczenie przyczynowe pozwala przywrócić prawidłowy odpływ moczu i zapobiec dalszemu uszkodzeniu nerki.
Nie zawsze jednak dochodzi do całkowitej normalizacji obrazu USG. U części pacjentów niewielkie poszerzenie układu zbiorczego utrzymuje się mimo skutecznego leczenia i prawidłowej czynności nerki.
Czy wodonercze jest groźne?
Wodonercze nie zawsze stanowi zagrożenie dla zdrowia. Łagodne, stabilne poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego może nie wpływać istotnie na czynność nerki.
Ryzyko powikłań wzrasta jednak w przypadku utrzymującej się przeszkody w odpływie moczu, szczególnie gdy dochodzi do wzrostu ciśnienia w układzie zbiorczym nerki, zakażenia lub stopniowego uszkodzenia miąższu.
Szczególnie niebezpieczne jest wodonercze z zakażeniem i utrudnionym odpływem moczu oraz nagła przeszkoda dotycząca obu nerek lub jedynej czynnej nerki.
Nieleczone wodonercze – do czego może prowadzić?
Nieleczone wodonercze związane z istotną przeszkodą w odpływie moczu może prowadzić do:
- stopniowego ścieńczenia miąższu nerki;
- pogorszenia filtracji kłębuszkowej;
- nawracających zakażeń układu moczowego;
- przewlekłego uszkodzenia nerki;
- ostrego uszkodzenia nerek, szczególnie w przypadku obustronnej przeszkody.
W skrajnych przypadkach długotrwałe zaburzenia odpływu moczu mogą prowadzić do nieodwracalnej utraty czynności zajętej nerki.
Nagły ból okolicy lędźwiowej z gorączką i dreszczami, bezmocz lub gwałtowne pogorszenie stanu ogólnego wymagają pilnej pomocy medycznej.
Wodonercze u noworodka
Wodonercze u noworodka często rozpoznaje się już w okresie prenatalnym, podczas badania USG płodu. Może mieć charakter przejściowy lub wynikać z wrodzonych nieprawidłowości układu moczowego, takich jak zwężenie połączenia miedniczkowo-moczowodowego czy odpływ pęcherzowo-moczowodowy.
Łagodne wodonercze często ustępuje samoistnie i wymaga jedynie regularnej kontroli ultrasonograficznej. Pierwsze USG po urodzeniu wykonuje się zwykle po 48. godzinie życia, ponieważ wcześniejsze badanie może zaniżać stopień poszerzenia układu moczowego. W przypadku nasilonych zmian konieczna może być dalsza diagnostyka i leczenie urologiczne.
Wodonercze w ciąży
Wodonercze w ciąży może dotyczyć zarówno kobiety ciężarnej, jak i rozwijającego się płodu. U ciężarnych poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego jest częstym zjawiskiem fizjologicznym, wynikającym ze zmian hormonalnych oraz ucisku powiększającej się macicy na moczowody. Częściej występuje po prawej stronie i zwykle ustępuje po porodzie.
W przypadku nasilonego bólu, gorączki lub krwiomoczu konieczne jest wykluczenie patologicznych przyczyn wodonercza, m.in. kamicy moczowej lub zakażenia układu moczowego. Wodonercze stwierdzone u płodu wymaga odpowiednio zaplanowanej kontroli prenatalnej i niekiedy diagnostyki po urodzeniu.
Wodonercze – rokowania
Rokowania w wodonerczu zależą przede wszystkim od przyczyny, stopnia poszerzenia układu kielichowo-miedniczkowego, czasu trwania ewentualnej przeszkody w odpływie moczu oraz zachowanej czynności nerki.
W przypadku łagodnego wodonercza rokowania są zwykle dobre, szczególnie jeśli nie występuje postępujące poszerzenie układu zbiorczego ani pogorszenie czynności nerek.
U dzieci z niewielkim wodonerczem prenatalnym często obserwuje się samoistne ustępowanie zmian. Z kolei w cięższych przypadkach rokowanie zależy od skuteczności leczenia i stopnia wcześniejszego uszkodzenia miąższu nerki.
Wczesne rozpoznanie przyczyny i odpowiednio dobrane postępowanie pozwalają w wielu przypadkach zachować prawidłową czynność nerek i uniknąć odległych powikłań.
Bibliografia
- European Association of Urology (EAU), European Society for Paediatric Urology (ESPU). EAU Guidelines on Paediatric Urology. 2026.
- European Association of Urology (EAU). EAU Guidelines on Urolithiasis. 2026.
- White J, Ory J, Lantz Powers AG, et al. Urological issues in pregnancy: A review for urologists. Canadian Urological Association Journal. 2020;14(10):352-357. doi:10.5489/cuaj.6526.
