Czym jest zespół Münchhausena?  

Zespół Münchhausena to rzadkie zaburzenie psychiczne, które może prowadzić do celowego wywoływania lub symulowania objawów chorobowych. Osoby nim dotknięte ciągle zgłaszają się do lekarzy i poddają się licznym badaniom diagnostycznym. W tym artykule znajdziesz dokładne wyjaśnienie, czym jest zespół Münchhausena, jak się objawia, a także czym różni się od innych zaburzeń.

Spis treści:

1. Zespół Münchhausena – co to za choroba?
2. Zespół Münchhausena jako zaburzenie pozorowane
3. Jak może objawiać się zespół Münchhausena?
4. Przyczyny zespołu Münchhausena – skąd może brać się to zaburzenie?
5. Jak rozpoznaje się zespół Münchhausena?
6. Zespół Münchhausena a hipochondria i zaburzenia somatyzacyjne
7. Zastępczy zespół Münchhausena – na czym polega?
8. Czy zespół Münchhausena jest niebezpieczny?
9. Leczenie zespołu Münchhausena

Zespół Münchhausena – co to za choroba?

Czy zdarzyło Ci się zastanawiać, dlaczego niektóre osoby wykonują dziesiątki badań – często skomplikowanych – bez wyraźnej przyczyny medycznej? Nie zawsze jest to zwykły niepokój o własne zdrowie – istnieje zaburzenie psychiczne, które może popychać do wywoływania u siebie objawów chorobowych – a zatem co to? Zespół Münchhausena, czyli stosunkowo rzadkie i ciężkie zaburzenie, w którym chory celowo fałszuje, wyolbrzymia lub nawet bezpośrednio wywołuje u siebie objawy fizyczne i psychiczne. Głównym celem takiego działania jest chęć wejścia w rolę pacjenta i skupienie na sobie uwagi personelu medycznego. Chorzy nie otrzymują z tego tytułu korzyści materialnych – chodzi o zaspokojenie głębokich i nieuświadomionych potrzeb emocjonalnych.

Zespół Münchhausena jako zaburzenie pozorowane

W klasyfikacji ICD-10 Zespół Münchhausena określony jest jako zaburzenie pozorowane (F68.1), zaliczane do zaburzeń osobowości i zachowania dorosłych. Zachowanie pacjenta, choć intencjonalne w działaniu, wynika z wewnętrznej dysfunkcji psychicznej. Oznacza to, że osoby z zaburzeniami pozorowanymi wiedzą, że same powodują swoje objawy lub choroby, ale mogą nie rozumieć, dlaczego to robią lub uważać, że mają problemy ze zdrowiem psychicznym.

Jak może objawiać się zespół Münchhausena?

Symptomy tego zaburzenia potrafią przybierać niezwykle wyrafinowane formy, dlatego zespół Münchhausena stanowi ogromne wyzwanie dla lekarzy. Pacjenci często wykazują wręcz zdumiewającą wiedzę medyczną, dzięki czemu sprawnie manipulują wynikami badań laboratoryjnych oraz opisem swoich dolegliwości. Do najczęstszych objawów zalicza się:

• potajemne przyjmowanie leków, np. insuliny w celu wywołania hipoglikemii,
• celowe zanieczyszczanie próbek krwi lub moczu, aby zasugerować ciężką infekcję bakteryjną,
• sztuczne podgrzewanie termometrów,
• drażnienie ran, by nie dopuścić do ich prawidłowego zagojenia,
• zgłaszanie się do szpitali z trudnymi do zweryfikowania objawami neurologicznymi,
• niechęć do udostępniania wcześniejszej dokumentacji medycznej.

Wszystkie te działania prowadzą do wdrażania niepotrzebnych i czasem wręcz inwazyjnych procedur diagnostycznych i operacyjnych.

Przyczyny zespołu Münchhausena – skąd może brać się to zaburzenie?

Dokładne przyczyny rozwoju zespołu Münchhausena nie są w pełni poznane. Eksperci wskazują, że kluczowe mogą być traumy z wczesnego dzieciństwa, zaburzone relacje z opiekunami oraz wcześniejsze choroby wymagające długotrwałego leczenia.

Do potencjalnych czynników ryzyka zalicza się:

• traumatyczne przeżycia,
• zaniedbanie emocjonalne,
• niską samoocenę,
• zaburzenia osobowości,
• potrzebę uzyskania uwagi i akceptacji.

Pacjenci z zespołem Münchhausena często doświadczali emocjonalnego odrzucenia lub ciężkiej choroby w młodości, a uwaga ze strony środowiska medycznego była jedyną formą troski. W dorosłym życiu powielają ten schemat, szukając schronienia i opieki w bezpiecznych murach placówek medycznych. Warto przy tym zaznaczyć, że zespół Münchhausena jest złożonym problemem psychicznym, a na jego rozwój zwykle nakłada się wiele czynników.

Jak rozpoznaje się zespół Münchhausena?

Rozpoznanie bywa trudne i często wymaga współpracy lekarzy różnych specjalizacji. Proces diagnostyczny opiera się głównie na czujności personelu medycznego oraz analizie historii leczenia w różnych placówkach, ponieważ nie istnieje pojedyncze badanie laboratoryjne, które pozwala potwierdzić obecność tego zaburzenia. Dużą rolę odgrywa także współpraca z nowoczesnym laboratorium diagnostycznym, w którym wykonywane są rutynowe analizy. Specjaliści są w stanie wykryć anomalie w próbkach, które są biologicznie niemożliwe u zdrowego człowieka, na przykład obecność we krwi leków, do których pacjent nie powinien mieć dostępu czy nagłe, niewyjaśnione wahania parametrów krwi.

W procesie diagnostycznym przeprowadza się także szczegółowy wywiad medyczny i psychiatryczny, ocenę stanu psychicznego pacjenta oraz analizę dokumentacji leczenia. Bardzo ważne jest także wykluczenie chorób somatycznych; badania laboratoryjne pomagają wykluczyć schorzenia mogące powodować podobne objawy.

Ponieważ pacjenci niezwykle przekonująco symulują objawy, obiektywne testy z krwi stanowią dla lekarzy niezwykle istotne źródło informacji. Pozwalają one odróżnić realną chorobę somatyczną od sztucznej, intencjonalnej ingerencji w parametry biologiczne organizmu.

W diagnostyce różnicowej tego syndromu najczęściej wykonuje się następujące badania:

• morfologia krwi: nagłe spadki parametrów czerwonokrwinkowych mogą demaskować celowe upusty krwi,
• poziom glukozy,insuliny i peptydu C: pozwala wykryć potajemne wstrzykiwanie sobie insuliny,
• jonogram: skrajne wahania elektrolitów sugerują nadużywanie leków moczopędnych lub przeczyszczających,
• badanie ogólne moczu: pozwala ocenić, czy czerwone zabarwienie rzeczywiście wynika z krwiomoczu,
• oznaczenia stężeń leków we krwi: umożliwia sprawdzenie, czy zgłaszane objawy nie mają związku z przyjmowanymi substancjami oraz czy chory ma dostęp do określonych leków,
• próby wątrobowe i kreatynina: oceniają stopień uszkodzenia narządów przez toksyczne działanie zbędnych leków.
  
  Badania należy powtarzać, ponieważ kolejne próbki pobrane w krótkim odstępie mogą dawać skrajnie odmienne wyniki bez medycznego uzasadnienia. Wykrycie nienaturalnych, biologicznie niemożliwych wyników w laboratorium to często pierwszy krok do zatrzymania niebezpiecznych procedur medycznych i skierowania chorego na psychoterapię. Badania należy powtarzać, ponieważ kolejne próbki pobrane w krótkim odstępie mogą dawać skrajnie odmienne wyniki bez medycznego uzasadnienia.

Zespół Münchhausena a hipochondria i zaburzenia somatyzacyjne

Aby postawić trafną diagnozę, lekarz psychiatra musi odróżnić to zaburzenie od innych stanów lękowych związanych ze zdrowiem. Zespół Münchhausena nie jest tym samym co hipochondria ani zaburzenia somatyzacyjne. Cechą charakterystyczną dla zespołu Münchhausena jest celowe wywoływanie lub symulowanie objawów. W przypadku hipochondrii dominuje nadmierny lęk przed chorobą – chory autentycznie boi się ukrytych dolegliwości. Zaburzenia somatyzacyjne to natomiast rzeczywiste dolegliwości, które nie znajdują potwierdzenia w badaniach. O ile w przypadku hipochondrii pacjent rzeczywiście obawia się choroby, osoba z zespołem Münchhausena będzie świadomie kreowała obraz swojej choroby.

>> Dowiedz się więcej na temat: Hipochondria: objawy, przyczyny, leczenie. Jak radzić sobie z hipochondrią?

Zastępczy zespół Münchhausena – na czym polega?

Zastępczy zespół Münchhausena, określany również jako przeniesiony zespół Münchhausena, polega na wywoływaniu lub fałszowaniu objawów u innej osoby – najczęściej u dziecka pozostającego pod opieką sprawcy. W tym przypadku motywacja pacjenta zostaje przeniesiona na drugą osobę. Opiekun celowo podtruwa dziecko lub fałszuje jego parametry życiowe, by zyskać uznanie jako oddany rodzic walczący z zagadkową chorobą. Przeniesiony zespół Münchhausena traktowany jest jako forma ciężkiej przemocy domowej wymagającej natychmiastowej interwencji prawnej.

Czy zespół Münchhausena jest niebezpieczny?

Odpowiedź na to pytanie jest jednoznaczna: to zaburzenie niesie ze sobą bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta lub jego podopiecznych. Chroniczne przyjmowanie zbędnych leków może zniszczyć narządy wewnętrzne, co odzwierciedlają zaburzone próby wątrobowe oraz parametry nerkowe w testach krwi. Liczne operacje chirurgiczne generują ryzyko zakażeń szpitalnych, sepsy oraz powikłań zrostowych. Z tego powodu niezwykle ważna jest szybka i trafna diagnoza zespołu Münchhausena. Jeśli zauważysz któreś z niepokojących objawów u swoich bliskich, jak najszybciej zgłoś się po pomoc do specjalistów – lekarza pierwszego kontaktu, psychologa lub psychiatry.

Leczenie zespołu Münchhausena

Leczenie zespołu Münchhausena jest trudne, ponieważ wiele osób nie dostrzega potrzeby pomocy psychiatrycznej. Podstawą terapii pozostaje psychoterapia, która pozwala lepiej zrozumieć przyczyny zachowań oraz nauczyć się zdrowszych sposobów radzenia sobie z emocjami. W przypadku współwystępowania depresji, zaburzeń lękowych lub zaburzeń osobowości lekarz może rozważyć również leczenie farmakologiczne. Kluczowe znaczenie ma jednak długofalowa opieka psychiatryczna i psychologiczna.

Główną i najskuteczniejszą formą pomocy jest zindywidualizowana psychoterapia psychodynamiczna lub poznawczo-behawioralna. Niestety, pacjenci rzadko podejmują dobrowolną współpracę, ponieważ konfrontacja z prawdą wywołuje u nich silny opór i ucieczkę do innego szpitala.

Opieka merytoryczna: lek. Sara Aszkiełowicz

Bibliografia

1. Berent, D., Florkowski, A. i Gałecki, P. (2010). Przeniesiony zespół Münchhausena. Psychiatria Polska, 44(2), 245-254
2. Biecka, A., Wyrzykowski, M., Szczepanek, D. i Szczurek, K. (2025). False symptoms, genuine suffering: Munchausen Syndrome as a challenge for contemporary medicine. Quality in Sport, 39, artykuł 58952
3. Huffman, J. C. i Stern, T. A. (2003). The diagnosis and treatment of Munchausen’s Syndrome. General Hospital Psychiatry, 25(5), 358-363
4. Schrader, H., Bohmer, T. i Aasly, J. (2019). The incidence of diagnosis of Munchausen Syndrome, other factitious disorders, and malingering. Behavioural Neurology, 2019, artykuł 3891809.
5. Sicińska, A., Jidorowicz, J., Sołtysik, M., Kucia, K. i Florkowski, A. (2021). Choroba zapomniana, ale groźna. Wyzwania diagnostyczne u pacjentki z zespołem Münchhausena. Annales Academiae Medicae Silesiensis, 75, 175–180.