Artykuł powstał 29.09.2023 r., ostatnia aktualizacja: 30.08.2026 r.
Witamina B1 (tiamina) to jedna z rozpuszczalnych w wodzie witamin grupy B. Ciekawostką jest fakt, że została zidentyfikowana jako pierwszy związek w tej grupie, dlatego została oznaczona cyfrą jeden, a odkrycia dokonał polski biochemik Kazimierz Funk, prowadząc badania nad przyczynami choroby beri-beri. Jemu również zawdzięczamy wprowadzenie powszechnie dziś używanego terminu „witamina”, czyli substancja niezbędna do życia (z łacińskiego „vita”), zawierająca w swojej strukturze azot (należąca do grupy amin).
| Z artykułu dowiesz się, że: >> witamina B1 (tiamina) jest niezbędna do prawidłowego pozyskiwania energii z węglowodanów oraz funkcjonowania mózgu, serca, mięśni i układu nerwowego; >> organizm magazynuje tiaminę w niewielkich ilościach, dlatego powinna być regularnie dostarczana wraz z dietą; >> na wchłanianie witaminy B1 wpływają m.in. alkohol, kawa, herbata, dieta bogata w cukry proste, niektóre leki oraz choroby jelit; >> organizm może wchłonąć określną ilość witaminy B1, dlatego jeśli nie ma niedoborów jej suplementacja jest bezcelowa; >> niedobór witaminy B1 może powodować zmęczenie, zaburzenia koncentracji i pamięci, drętwienie kończyn, osłabienie mięśni, zaburzenia pracy serca i przewodu pokarmowego, a w ciężkich przypadkach prowadzić do beri-beri lub zespołu Wernickego-Korsakowa. |
Spis treści:
- Witamina B1 (tiamina) – co to jest?
- Witamina B1 – na co pomaga i jaką pełni funkcję w organizmie?
- Biodostępność witaminy B1 (tiaminy) – czynniki wpływające na wchłanianie
- Witamina B1 – w czym jest? Zapotrzebowanie i źródła tiaminy
- Przyczyny niedoboru witaminy B1
- Objawy niedoboru witaminy B1
- Witamina B1 – jakie badania wykonać przy podejrzeniu niedoboru?
- Leczenie niedoboru witaminy B1
- Witamina B1 – przeciwwskazania i środki ostrożności
- Zakończenie
Witamina B1 (tiamina) – co to jest?
Witamina B1 jest związkiem występującym zarówno w tkankach zwierzęcych, jak i roślinnych.
W świecie zwierząt reprezentowana jest głównie przez formę TPP, czyli pirofosforan tiaminy (znany też jako difosforan tiaminy lub kokarboksylaza). Jest to biologicznie aktywna forma witaminy B1 (tiaminy), powstająca głównie w wątrobie i mózgu, z dostarczonej z pożywieniem tiaminy. W świecie roślin dominuje wolna forma witaminy B1.
Witamina B1 to organiczny związek chemiczny rozpuszczalny w wodzie, który odgrywa bardzo ważną rolę w metabolizmie komórkowym, wspomagając proces przekształcania węglowodanów w glukozę, dzięki czemu dostarcza podstawowego „paliwa” dla mózgu, serca i układu nerwowego. Ponieważ nasz organizm potrafi magazynować ją jedynie w minimalnych ilościach (ok. 30 mg), musi być dostarczana w codziennej diecie.
| CIEKAWOSTKA Witamina B1 była nazywana aneuryną, co było związane z rolą, jaką odgrywa w ochronie układu nerwowego. |
Witamina B1 (tiamina) – budowa
Tiamina ma unikalną budowę. Składa się z dwóch głównych pierścieni połączonych ze sobą za pomocą krótkiego mostka.
Są to:
- pierścień pirymidynowy – sześcioczłonowa struktura zawierająca atomy węgla i azotu z przyczepioną grupą aminową (-NH₂) – ten fragment budowy odpowiada za „aminowy” człon w nazwie witaminy,
- pierścień tiazolowy – struktura pięcioczłonowa zawierająca atom siarki oraz atom azotu – obecność siarki w tym pierścieniu dała początek przedrostkowi „tio-” w nazwie tiamina.
Witamina B1 – na co pomaga i jaką pełni funkcję w organizmie?
Witamina B1 (tiamina) jest składnikiem wielu enzymów, odgrywając istotną rolę w przemianach prowadzących do uzyskania energii, zwłaszcza w przemianach węglowodanów.
Uczestniczy również w przewodnictwie nerwowym, syntezie nukleotydów, oraz procesach oddychania komórkowego. Dzięki temu obserwuje się jej korzystny wpływ na układ nerwowy, mięśniowy i sercowo-naczyniowy.
U osób nieprzystosowanych do wysiłku fizycznego uczestniczy w usuwaniu nadmiaru kwasu pirogronowego.
Tiamina wywiera hamujący wpływ na esterazę choliny, co skutkuje zwiększoną aktywnością acetylocholiny, dlatego niedobór witaminy B1 przekłada się na zwolnienie perystaltyki jelit i zmniejszenia napięcia mięśni gładkich.
Witamina B1 (tiamina) w postaci difosforanu tiaminy jest koenzymem trzech ważnych kompleksów enzymatycznych:
- dehydrogenazy pirogronianowej – przemiany węglowodanów,
- dehydrogenazy α-ketoglutaranowej – cykl kwasu cytrynowego (cykl Krebsa),
- dehydrogenazy ketokwasów uczestniczących w metabolizmie aminokwasów leucyny, izoleucyny i waliny.
Tiamina w postaci trifosforanu tiaminy uczestniczy w przewodnictwie nerwowym.
Opisane powyżej mechanizmy w praktyce oznaczają, że witamina B1:
- umożliwia komórkom pobieranie energii z glukozy, co decyduje o sprawności narządów o najwyższym zapotrzebowaniu energetycznym: skurczu mięśnia sercowego (układ sercowo-naczyniowy), pracy mózgu (układ nerwowy) oraz sile skurczu mięśni szkieletowych (układ mięśniowy),
- wpływa na replikację DNA i biosyntezę RNA, co pozwala komórkom na podziały, regenerację tkanek i syntezę białek ustrojowych,
- przyczynia się do prawidłowego przewodnictwa sygnałów w układzie nerwowym, dzięki czemu możliwe jest czucie powierzchniowe i głębokie, odruchy ścięgniste oraz koordynacja ruchowa,
- utrzymuje fizjologiczne napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego przyczyniając się do prawidłowej perystaltyki,
- reguluje m.in. napięcie naczyń krwionośnych oraz przekazywanie sygnałów do mięśni szkieletowych, warunkując ich prawidłowy skurcz,
- przyczynia się do szybszej regeneracji po wysiłku, dzięki niej osoby nieprzyzwyczajone do aktywności fizycznej rzadziej odczuwają bolesne zakwasy.
Biodostępność witaminy B1 (tiaminy) – czynniki wpływające na wchłanianie
Tiamina dostarczana z pożywieniem jest formą nieaktywną biologicznie. Przechodząc przez barierę jelitową, ulega przekształceniu do formy aktywnej (pirofosforanu tiaminy -TPP), która jako koenzym może bezpośrednio uczestniczyć w komórkowych procesach metabolicznych.
Wchłanianie tiaminy w jelicie cienkim wymaga nakładu energii komórkowej (ATP) oraz obecności wyspecjalizowanych białek transportowych. Duże dawki witaminy B1 dostarczane z pokarmem lub suplementacją powodują szybkie wyczerpanie białek nośnikowych i ograniczenie wchłaniania z jednoczesnym nasileniem wydalania tiaminy z moczem.
| WAŻNE! Organizm może wchłonąć określoną ilość witaminy B1, dlatego jeśli nie występują niedobory, jej suplementacja nie przynosi żadnych korzyści. |
>> Przeczytaj też: Czy nadmiar witamin szkodzi? Bezpieczna suplementacja witamin i minerałów
Co utrudnia wchłanianie witaminy B1?
Wchłanianie witaminy B1 (tiaminy) utrudniają określone czynniki dietetyczne, niektóre leki oraz przewlekłe choroby jelit.
Dieta i używki
- Alkohol: blokuje transport tiaminy w jelitach i niszczy jej zapasy w wątrobie.
- Kawa i herbata wypijane tuż po jedzeniu: taniny i polifenole zawarte w kawie i herbacie hamują przyswajanie witaminy B1.
- Cukier i węglowodany proste: metabolizm cukrów prostych zużywa zasoby tiaminy w organizmie.
Na ilość wchłanianej witaminy B1 ma również wpływ jej zawartość w pożywieniu. Czynniki zmniejszające ilość witaminy B1 w żywności to:
- środowisko zasadowe (alkaliczne) – w praktyce oznacza to, iż nie należy dodawać np. sody oczyszczonej do gotowania strączków (fasoli, grochu) lub warzyw (np. brokułów) aby szybciej zmiękły lub zachowały żywy kolor, ponieważ niszczy to tiaminę. Nie należy również używać sody do zmiękczania mięsa, jego moczenie w roztworze sody, aby było bardziej kruche, obniża zawartość witaminy B1,
- przetwarzanie żywności – produkty rafinowane (np. białe pieczywo, oczyszczony ryż) są pozbawione naturalnych ilości tej witaminy,
- siarczyny używane w przetwórstwie warzyw i owoców do ich utrwalania również zmniejszają ilość tiaminy w tych produktach.
Leki
- Preparaty moczopędne (diuretyki) zwiększają wydalanie tiaminy
- Leki zobojętniające sok żołądkowy (w tym inhibitory pompy protonowej) utrudniają jej wchłanianie.
Choroby układu pokarmowego ograniczają możliwość wchłaniania substancji odżywczych przez ściany jelita, w tym witaminy B1.
Należą do nich:
Witamina B1 – w czym jest? Zapotrzebowanie i źródła tiaminy
Witamina B1 (tiamina) zawarta jest zarówno w produktach roślinnych, jak i pochodzenia zwierzęcego. Biorąc pod uwagę udział poszczególnych grup produktów, w całodziennej diecie najwięcej witaminy B1 dostarczają:
- produkty zbożowe – 37 % (otręby zbożowe, pieczywo, mąka);
- mięso i ryby – 30% (zwłaszcza wieprzowina);
- ziemniaki – 13%.
Zawartość witaminy B1 w produktach żywnościowych
Pomimo faktu, iż witamina B1 jest powszechnie dostępna w diecie, produkty żywnościowe z danej grupy znacząco różnią się jej zawartością. Np. pomarańcze mają 100 µg tiaminy w 100 g owoców, a gruszki ok. 20 µg. Dużą zawartością witaminy B1 cechuje się fasola biała – 600 µg w 100 g produktu, a ziemniaki tylko 30 µg, jednak te ostatnie są jej istotnym źródłem, ponieważ spożywamy ich znaczne ilości.
Zawartość witaminy B1 w wybranych produktach żywnościowych przedstawia tabela:
| Produkt | Zawartość witaminy B1 w µg na 100 g |
| Drożdże piekarskie | 2 700 – 6 600 |
| Soczewica (suche nasiona) | 1 060 |
| Polędwica wieprzowa | 1 100 |
| Schab wieprzowy | 990 |
| Groch (suche ziarno) | 770 |
| Kasza jaglana | 730 |
| Fasola biała (suche ziarno) | 600 |
| Kasza gryczana | 540 |
| Mąka pszenna pełnoziarnista | 550 |
| Mąka żytnia pełnoziarnista | 300 |
| Łosoś | 170 |
| Jajko surowe | 120 |
| Pomarańcze | 100 |
| Pomidory | 60 |
| Mleko krowie świeże | 40 |
| Ziemniaki | 30 |
Zapotrzebowanie na tiaminę
Zapotrzebowanie na witaminę B1 (tiaminę) uzależnione jest od ilości węglowodanów w diecie. Im więcej węglowodanów, tym większe zapotrzebowanie.
Inne czynniki wpływające na zapotrzebowanie na witaminę B1 to wiek, płeć (większe ilość tiaminy powinni spożywać chłopcy i mężczyźni) oraz stany fizjologiczne (ciąża, laktacja).
Zapotrzebowanie na tiaminę przedstawia tabela poniżej:
| Wiek | Zapotrzebowanie w µg / dobę |
| 1-3 r.ż. | 500 |
| 4-6 r.ż. | 600 |
| 7-9 r.ż. | 900 |
| 10-12 r.ż. | 1 000 |
| 13-18 r.ż – dziewczęta i dorosłe kobiety | 1 100 |
| 13-18 r.ż – chłopcy i dorośli mężczyźni | 1 300 |
| Kobiety w ciąży | 1 400 |
| Kobiety w czasie laktacji | 1 500 |
Przyczyny niedoboru witaminy B1
Na niedobór witaminy B1 (tiaminy) szczególnie narażone mogą być:
- osoby na dietach wysokowęglowodanowych,
- weganie, wegetarianie,
- kobiety w ciąży,
- pacjenci w podeszłym wieku,
- osoby nadużywające kawy i herbaty,
- palacze papierosów,
- osoby nadużywające alkoholu,
- osoby z chorobami przewodu pokarmowego zaburzającymi wchłanianie,
- pacjenci z cukrzycą.
>> Przeczytaj też: Palenie papierosów – negatywne skutki i wpływ na zdrowie palenia tytoniu
Objawy niedoboru witaminy B1
Wśród symptomów hipowitaminozy (niedoboru witaminy B1) oraz awitaminozy (braku tiaminy) na plan pierwszy wysuwają się zaburzenia funkcji układu nerwowego. Pochodną problemów neurologicznych może być nieprawidłowa praca serca czy przewodu pokarmowego. W skrajnych przypadkach choroba ber-beri lub zapalenie wielonerwowe.
>> Przeczytaj też: Witaminy z grupy B – objawy niedoboru, rola w organizmie
Niedobór witaminy B1 – objawy neurologiczne
Zapasy witaminy B1 (tiaminy) w organizmie człowieka nie są duże. Jej brak objawia się już po ok. trzech tygodniach niedoborów. Początkowe objawy braku witaminy B1 to:
- zmęczenie,
- drażliwość,
- zaburzenia nastroju,
- zaburzenia koncentracji,
- problemy z pamięcią.
Dłużej trwające niedobory mogą wywoływać objawy podobne do tych, które obserwuje się w takich chorobach układu nerwowego jak choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, pląsawica Huntingtona lub Wernicke-Korsakoffa. Niedobór tiaminy powoduje zaburzenia gospodarki węglowodanowej, a mózg czerpie energię prawie wyłącznie z tej grupy produktów, dlatego zmiany czynnościowe w ośrodkowym układzie nerwowym pojawiają się stosunkowo szybko, a jeśli niedobór trwa dłużej, może dochodzić do rozpadu i zaniku osłonki mielinowej nerwów. Pojawiają się drętwienia kończyn, mrowienia, zaburzenia czucia.
>> Sprawdź też: Polineuropatie – rodzaje, objawy, przyczyny, diagnostyka
Niedobór witaminy B1 – objawy ze strony serca i mięśni
Objawy niedoboru witaminy B1 mogą objawiać się w postaci zaburzeń pracy serca, np. tachykardii – przyspieszonej akcji mięśnia sercowego. Mogą także wpływać na osłabienie siły mięśni szkieletowych, oraz opóźnienie regeneracji po zwiększonym wysiłku fizycznym i powstawanie zakwasów.
Niedobór witaminy B1 – objawy ze strony przewodu pokarmowego
Niedobór witaminy B1 (tiaminy) to również objawy ze strony przewodu pokarmowego – zaburzenia perystaltyki jelit, zaburzenia wydzielania soku żołądkowego, a co za tym idzie, zaburzenia trawienia i przyswajania składników pokarmowych.
>> Sprawdź też: Leniwe jelita – jak poprawić perystaltykę jelit?
Ciężki niedobór witaminy B1 – beri-beri i zespół Wernickego-Korsakowa
Poważnym skutkiem niedoboru tiaminy jest choroba beri-beri, która charakteryzuje się głównie neuropatią obwodową i wyniszczeniem. Osoby z tą chorobą mają upośledzone funkcje czuciowe, ruchowe i odruchowe. W rzadkich przypadkach beri-beri powoduje zastoinową niewydolność serca, która prowadzi do obrzęków kończyn dolnych, a czasami do śmierci. Beri-beri występuje rzadko w krajach rozwiniętych, jednak należy brać ją pod uwagę w przypadku charakterystycznych objawów.
Częstszym następstwem niedoboru tiaminy jest zespół Wernickego-Korsakowa. Zaburzenie to występuje około 8–10 razy częściej u osób z przewlekłym alkoholizmem niż w populacji ogólnej, ale może rozwinąć się również u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi, szybko postępującymi nowotworami hematologicznymi, uzależnieniami od narkotyków lub AIDS. U wielu pacjentów zespół Wernickego-Korsakowa przebiega w dwóch fazach. Pierwsza faza, ostra i zagrażająca życiu, charakteryzuje się zazwyczaj neuropatią obwodową. W drugiej fazie rozwija się psychoza Korsakowa, powiązana z ciężką utratą pamięci krótkotrwałej, dezorientacją i konfabulacją (pomieszaniem wspomnień rzeczywistych z wyobrażonymi).
Witamina B1 – jakie badania wykonać przy podejrzeniu niedoboru?
Przy podejrzeniu niedoboru witaminy B1 (tiaminy) badaniem z wyboru jest oznaczenie jej poziomu we krwi pełnej metodą HPLC.
Niedobór B1 często daje objawy neurologiczne (drętwienie, osłabienie) lub hematologiczne, które mogą być wywołane innymi czynnikami, dlatego może być zalecana diagnostyka uzupełniająca:
- witamina B12 i kwas foliowy: niedobór B12 daje niemal identyczne objawy neurologiczne (polineuropatia, zaburzenia czucia) oraz może prowadzić do anemii.
- morfologia krwi obwodowej z rozmazem: niedobór B1 może powodować anemię megaloblastyczną lub syderoblastyczną.
- magnez (Mg): magnez jest niezbędnym kofaktorem dla enzymu (kinazy tiaminowej), który przekształca witaminę B1 w jej aktywną formę TDP. Przy głębokim niedoborze magnezu, suplementacja samej witaminy B1 będzie nieskuteczna.
Jeśli niedobór tiaminy zostanie potwierdzony, rekomendowane będą badania poszukujące przyczyny hipowitaminozy, m.in.
- glukoza i hemoglobina glikowana (HbA1c): niekontrolowana cukrzyca zwiększa wydalanie tiaminy z moczem,
- panel celiakia: wykonuje się go, jeśli podejrzewa się zespół złego wchłaniania w jelitach;
- kalprotektyna w kale: przy podejrzeniu stanów zapalnych w jelitach.
Leczenie niedoboru witaminy B1
Leczenie niedoboru witaminy B1 zależy do tego, jak głęboka jest hipowitaminoza. Przy niewielkich niedoborach, spowodowanych błędami dietetycznymi, należy, przede wszystkim, skorygować menu i wprowadzić produkty bogate w tiaminę.
W przypadku występowania niedoborów u pacjentów z chorobami przewlekłymi (np. w cukrzycy) o sposobie leczenia powinien zadecydować lekarz, który może wdrożyć doustne preparaty witaminy B1.
W ciężkich niedoborach, np. w beri-beri, leczenie polega na stosowaniu domięśniowych lub dożylnych preparatów tiaminy.
Witamina B1 – przeciwwskazania i środki ostrożności
Głównym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość lub alergia na tiaminę, benfotiaminę lub którykolwiek składnik pomocniczy danego preparatu farmaceutycznego.
Wstrzykiwanie wysokich dawek witaminy B1 (np. w preparatach złożonych) jest przeciwwskazane w przypadku ciężkich zaburzeń przewodnictwa impulsów elektrycznych w sercu oraz w ostrej, niewyrównanej niewydolności serca.
Stosowanie preparatów doustnych wymaga ostrożności przy nietolerancji substancji pomocniczych zawartych w tabletkach. Większość tradycyjnych leków z witaminą B1 (np. Vitaminum B1 Richter) zawiera w składzie laktozę. Są one przeciwwskazane u osób z rzadką dziedziczną nietolerancją galaktozy, brakiem laktazy lub zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy.
Skuteczność lub bezpieczeństwo stosowania tiaminy może być ograniczone przy jednoczesnym przyjmowaniu niektórych preparatów, takich jak:
- leki zobojętniające sok żołądkowy – podnoszą pH w przewodzie pokarmowym, co upośledza transport aktywny i zmniejsza wchłanianie witaminy B1;
- leki moczopędne (diuretyki pętlowe, np. furosemid) – zwiększają wydalanie tiaminy z moczem, co może niwelować efekty suplementacji.
Zakończenie
Pomimo faktu, że witamina B1 jest powszechnie dostępna w codziennej diecie, jej niedobory mogą dotyczyć określonych grup pacjentów – szczególnie tych z chorobami przewlekłymi, nieprawidłowymi nawykami żywieniowymi lub przyjmujących konkretne leki. Objawy hipowitaminozy bywają niespecyficzne i łatwo je przeoczyć lub przypisać innym schorzeniom. Dlatego w przypadku utrzymujących się dolegliwości, takich jak przewlekłe zmęczenie, problemy z koncentracją czy drętwienie kończyn, należy wykonać badanie krwi. Wczesne rozpoznanie niedoboru pozwala na skuteczną interwencję i zapobiega poważnym powikłaniom neurologicznym oraz sercowo-naczyniowym. Kluczem nie jest suplementacja „na wszelki wypadek”, lecz świadoma dieta i regularna kontrola stanu zdrowia.
Bibliografia
- Ciborowska H., Rudnicka A., Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015.
- Gertig H., Przysławski J., Bromatologia. Zarys nauki o żywności i żywieniu. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 201
- https://myhealthcare.com/Vitamins/Vitamin_B1/History/index.html – dostęp 17.08.2026
- https://ods.od.nih.gov/factsheets/Thiamin-HealthProfessional/ – dostęp 17.08.2026
- https://leki.pl/produkty/vitaminum-b1-richter-2/przeciwwskazania/ – dostęp 17.08.2026
- Lu J, Frank EL. Rapid HPLC measurement of thiamine and its phosphate esters in whole blood. Clin Chem. 2008 May;54(5):901-6. doi: 10.1373/clinchem.2007.099077. Epub 2008 Mar 20. PMID: 18356241.
