Ponowny przyrost masy ciała po zakończeniu odchudzania stanowi jedno z głównych wyzwań w długoterminowym leczeniu nadwagi i otyłości. Utrzymanie osiągniętej redukcji masy ciała utrudniają nie tylko czynniki środowiskowe i behawioralne, lecz także fizjologiczne mechanizmy adaptacyjne organizmu. Zmiany w regulacji apetytu, wydatkowaniu energii oraz składzie ciała mogą sprzyjać stopniowemu odzyskiwaniu utraconych kilogramów.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> efekt jo-jo to potoczne określenie ponownego przyrostu masy ciała po wcześniejszej redukcji, natomiast powtarzające się epizody chudnięcia i tycia określa się jako cykliczne wahania masy ciała, >> po utracie masy ciała dochodzi do zmian w regulacji hormonalnej apetytu i wydatkowaniu energii, które mogą sprzyjać ponownemu przybieraniu na wadze, >> adaptacja metaboliczna oraz zmniejszenie stężenia leptyny mogą utrudniać długoterminowe utrzymanie osiągniętych rezultatów, >> podstawą zapobiegania ponownemu przyrostowi masy ciała jest trwała modyfikacja sposobu odżywiania, regularna aktywność fizyczna i długoterminowe monitorowanie efektów leczenia, >> ponowny przyrost masy ciała może występować również po operacjach bariatrycznych i wymaga indywidualnej oceny jego przyczyn, >> badania laboratoryjne odgrywają ważną rolę w ocenie stanu metabolicznego oraz identyfikacji chorób współistniejących, ale nie służą do rozpoznawania samego efektu jo-jo. |
Spis treści:
- Co to jest efekt jo-jo?
- Dlaczego po odchudzaniu powstaje efekt jo-jo?
- Jak schudnąć bez efektu jo-jo i utrzymać wagę?
- Jak pozbyć się efektu jo-jo?
- Jakie badania laboratoryjne mogą być pomocne?
- Efekt jo-jo po operacji żołądka – dlaczego do niego dochodzi?
- Podsumowanie
Co to jest efekt jo-jo?
Efekt jo-jo to potoczne określenie zjawiska polegającego na ponownym przyroście masy ciała po okresie jej redukcji. W literaturze medycznej stosuje się termin weight regain, oznaczający odzyskiwanie wcześniej utraconej masy ciała, oraz weight cycling, odnoszący się do powtarzających się cykli chudnięcia i tycia.
Zjawisko to występuje zarówno po interwencjach opartych na modyfikacji stylu życia, jak i po leczeniu farmakologicznym czy chirurgicznym otyłości. Jego nasilenie zależy od wielu czynników, w tym wielkości wcześniejszej redukcji, zastosowanej metody leczenia, indywidualnej odpowiedzi metabolicznej oraz utrzymywania zmian w codziennych nawykach.
Nie każde zwiększenie masy ciała po odchudzaniu oznacza ponowny przyrost tkanki tłuszczowej. Krótkoterminowe wahania mogą wynikać ze zmian nawodnienia, zasobów glikogenu czy zawartości przewodu pokarmowego.
>> Przeczytaj też: Nadwaga a otyłość – czym się różnią? Klasyfikacja, leczenie i konsekwencje otyłości
Dlaczego po odchudzaniu powstaje efekt jo-jo?
Ponowny przyrost masy ciała jest zjawiskiem wieloczynnikowym, wynikającym ze współdziałania mechanizmów neuroendokrynnych, metabolicznych i behawioralnych. Po redukcji masy ciała organizm uruchamia odpowiedź adaptacyjną, której następstwem może być zwiększenie apetytu i ograniczenie wydatkowania energii. Można wyróżnić mechanizmy takie jak:
- Adaptacja metaboliczna i zmniejszenie wydatku energetycznego –wraz ze zmniejszeniem masy ciała obniża się całkowite zapotrzebowanie energetyczne organizmu. Wynika to przede wszystkim ze zmniejszenia ilości tkanek wymagających energii do podtrzymania podstawowych procesów fizjologicznych oraz z niższego kosztu energetycznego aktywności fizycznej,
- Zmiany hormonalne regulujące głód i sytość – spadek stężenia leptyny, związany z utratą tkanki tłuszczowej, może nasilać uczucie głodu. Zmieniać się może również wydzielanie greliny oraz hormonów sytości, takich jak GLP-1 i PYY. Odpowiedź hormonalna jest indywidualna, a niektóre zmiany mogą utrzymywać się długo po zakończeniu redukcji masy ciała,
- Zmiany składu ciała – podczas odchudzania dochodzi do zmniejszenia ilości tkanki tłuszczowej, ale również do utraty części beztłuszczowej masy ciała. Jej wielkość zależy między innymi od deficytu energetycznego, podaży białka oraz aktywności fizycznej,
- Czynniki behawioralne – w szczególności powrót do wcześniejszych nawyków żywieniowych, ograniczenie aktywności fizycznej, niedostateczna ilość snu i przewlekły stres.
Ponowny przyrost masy ciała nie powinien być zatem interpretowany wyłącznie jako konsekwencja niewystarczającej samokontroli. Stanowi wynik współdziałania wielu mechanizmów, które mogą utrudniać utrzymanie wcześniej osiągniętej redukcji.

Jak schudnąć bez efektu jo-jo i utrzymać wagę?
Długoterminowe utrzymanie zredukowanej masy ciała wymaga podejścia uwzględniającego zarówno fizjologiczne mechanizmy regulacji bilansu energetycznego, jak i możliwość trwałego stosowania zaleceń.
Nie istnieje jedna strategia żywieniowa gwarantująca brak ponownego przyrostu masy ciała. Skuteczność interwencji zależy przede wszystkim od indywidualnego dopasowania i długoterminowego przestrzegania zaleceń.
Najważniejsze elementy postępowania obejmują:
- indywidualnie dobrany deficyt energetyczny – stopniowa redukcja masy ciała umożliwia dostosowanie sposobu odżywiania do potrzeb organizmu i ogranicza konieczność stosowania nadmiernych restrykcji,
- odpowiednią podaż białka – w połączeniu z treningiem siłowym sprzyja zachowaniu masy mięśniowej podczas redukcji masy ciała,
- regularną aktywność fizyczną – trening wytrzymałościowy i siłowy wspiera kontrolę masy ciała, utrzymanie sprawności oraz poprawę parametrów metabolicznych,
- długoterminową modyfikację nawyków żywieniowych – szczególne znaczenie ma jakość diety, odpowiednia podaż błonnika, regularność posiłków i kontrola całkowitego spożycia energii,
- systematyczne monitorowanie masy ciała – umożliwia wczesne rozpoznanie tendencji wzrostowej i dostosowanie postępowania.
W leczeniu otyłości, będącej chorobą przewlekłą i nawracającą, u części pacjentów uzasadnione jest również długoterminowe stosowanie farmakoterapii. Jej zakończenie może wiązać się z ponownym przyrostem masy ciała, dlatego sposób i czas leczenia powinny być ustalane indywidualnie.
>> Sprawdź też: Otyłość i jej zapobieganie – profilaktyka otyłości pierwotnej i wtórnej
Jak pozbyć się efektu jo-jo?
Postępowanie w przypadku ponownego przyrostu masy ciała powinno rozpoczynać się od ustalenia jego przyczyny. W tym celu należy przeanalizować dotychczasowy przebieg zmian masy ciała, nawyki żywieniowe, poziom aktywności fizycznej, przyjmowane leki oraz ewentualne choroby współistniejące.
W zależności od sytuacji klinicznej konieczna może być ponowna modyfikacja stylu życia.
Jakie badania laboratoryjne mogą być pomocne?
Diagnostyka laboratoryjna nie pozwala bezpośrednio rozpoznać mechanizmów ponownego przyrostu masy ciała, ale może służyć ocenie zaburzeń metabolicznych towarzyszących nadwadze i otyłości.
W zależności od wskazań klinicznych uwzględnia się, m.in.:
- glukozę na czczo i/ lub hemoglobinę glikowaną (HbA1c) – w diagnostyce zaburzeń gospodarki węglowodanowej, w tym stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2,
- lipidogram – w ocenie dyslipidemii i ryzyka sercowo-naczyniowego,
- TSH – przy klinicznym podejrzeniu niedoczynności tarczycy,
- ALT i AST – do oceny funkcjonowania wątroby, szczególnie u osób z czynnikami ryzyka metabolicznej dysfunkcji związanej ze stłuszczeniową chorobą wątroby (MASLD).
Należy podkreślić, że rutynowe oznaczanie stężenia leptyny, greliny czy innych hormonów regulujących łaknienie nie jest zalecanym elementem diagnostyki ponownego przyrostu masy ciała.

Efekt jo-jo po operacji żołądka – dlaczego do niego dochodzi?
Chirurgiczne leczenie choroby otyłościowej prowadzi do istotnej i zwykle długotrwałej redukcji masy ciała. Nie eliminuje jednak całkowicie ryzyka jej ponownego przyrostu.
Do potencjalnych przyczyn należą, m.in. utrzymujące się mechanizmy adaptacji metabolicznej, zmiany regulacji apetytu, zwiększenie podaży energii, czynniki psychologiczne czy behawioralne.
U pacjentów po operacji bariatrycznej szczególne znaczenie ma długoterminowe monitorowanie stanu odżywienia ze względu na możliwość występowania niedoborów pokarmowych. Zakres badań laboratoryjnych zależy od rodzaju przeprowadzonej operacji i może obejmować, m.in.:
- morfologię,
- ferrytynę,
- witaminę B12 i kwas foliowy,
- witaminę D,
- parametry gospodarki wapniowo-fosforanowej, w tym PTH.
Leczenie ponownego przyrostu masy ciała po operacji bariatrycznej może obejmować postępowanie dietetyczne, farmakoterapię, jak również ponowne wykonanie operacji.
Podsumowanie
Ponowny przyrost masy ciała po leczeniu otyłości jest złożonym procesem wynikającym ze współdziałania mechanizmów metabolicznych, neuroendokrynnych i behawioralnych. Zmniejszenie wydatkowania energii, zmiany hormonalnej regulacji apetytu oraz modyfikacje składu ciała mogą sprzyjać odzyskiwaniu utraconej masy ciała, jednak nasilenie tych procesów jest indywidualne. Niezwykle ważne jest utrzymanie osiągniętej, zredukowanej masy ciała, poprzez praktykowanie odpowiednio zbilansowanej diety i regularnej aktywności fizycznej. Ponowny przyrost masy ciała należy traktować jako możliwy element przebiegu choroby przewlekłej, wymagający ponownej oceny i dostosowania terapii, a nie wyłącznie jako niepowodzenie wcześniejszych działań.
Piśmiennictwo
- van Baak M.A. i Mariman E.C.M. Physiology of Weight Regain after Weight Loss: Latest Insights. Curr Obes Rep, 2025, 14(1),28,
- Dulloo A.G. Adaptive thermogenesis driving catch-up fat during weight regain: a role for skeletal muscle hypothyroidism and a risk for sarcopenic obesity. Rev Endocr Metab Disord, 2025, 26(5):871-888,
- Nunes C.L., Casanova N., Francisco R. i in. Does adaptive thermogenesis occur after weight loss in adults? A systematic review. Br J Nutr, 2022, 127(3), 451-469,Bagot S., Pélissier L., Pereira B. i in. Weight regain, body composition, and metabolic responses to weight loss in weight cycling athletes: A systematic review and meta-analyses. Obes Rev, 2024, 25(2), e13658,
- SanayaN., JanusaiteM., Dalamaga M. i in. The Physiological Effects of Weight-Cycling: A Review of Current Evidence. Curr Obes Rep, 2024, 13(1), 35-50.



