Hipogonadyzm to zaburzenie, w którym jądra lub jajniki nie wytwarzają wystarczającej ilości hormonów płciowych. Może wystąpić zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, a objawy bywają zróżnicowane. Jakie są jego przyczyny? Jakie badania potwierdzają rozpoznanie? Jak wygląda diagnostyka i leczenie? Odpowiedzi na te oraz wiele innych pytań, znajdziesz w poniższym artykule.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> Hipogonadyzm nie jest jedną chorobą, lecz grupą zaburzeń, które mogą rozpoczynać się w gonadach albo w układzie podwzgórze–przysadka. >> Rozpoznanie wymaga połączenia objawów z wynikami badań hormonalnych i ustalenia miejsca zaburzenia. >> Odpowiednio dobrane leczenie może zmniejszać objawy, chronić kości i poprawiać funkcje seksualne, a w części przypadków także przywracać płodność lub prawidłową pracę osi hormonalnej. |
Spis treści:
- Hipogonadyzm – co to jest?
- Hipogonadyzm pierwotny i wtórny – czym się różnią?
- Przyczyny hipogonadyzmu
- Hipogonadyzm męski – objawy u mężczyzn
- Objawy hipogonadyzmu u kobiet
- Diagnostyka hipogonadyzmu – jakie badania wykonać?
- Hipogonadyzm – leczenie
- Czy hipogonadyzm da się wyleczyć?
- Nieleczony hipogonadyzm – możliwe konsekwencje
Hipogonadyzm – co to jest?
Hipogonadyzm jest zespołem objawów wynikających z nieprawidłowej czynności gonad, czyli jąder u mężczyzn i jajników u kobiet. Gonady produkują komórki rozrodcze oraz hormony płciowe – u mężczyzn, przede wszystkim, testosteron, a u kobiet głównie estrogeny i progesteron.
By lepiej zrozumieć zjawisko hipogonadyzmu należy poznać mechanizm sterujący gonadami. Ich pracą steruje tzw. oś podwzgórze–przysadka–gonady. Podwzgórze wydziela hormon zwany GnRH, który pobudza przysadkę mózgową do produkcji LH i FSH, a te działają na jądra lub jajniki. Zaburzenie może więc powstać bezpośrednio w gonadzie albo na poziomie podwzgórza lub przysadki.
Sprawdź też:
>> Nadmiar testosteronu – przyczyny, objawy, leczenie
>> Wysoki poziom progesteronu – objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie
Hipogonadyzm pierwotny i wtórny – czym się różnią?
Podział na hipogonadyzm pierwotny i wtórny zależy od miejsca powstania zaburzenia. W postaci pierwotnej przysadka prawidłowo pobudza gonady, ale jądra lub jajniki nie odpowiadają wystarczająco na sygnał. W postaci wtórnej problem znajduje się w podwzgórzu lub przysadce, dlatego gonady nie otrzymują odpowiedniej stymulacji.
Hipogonadyzm pierwotny
Hipogonadyzm pierwotny nazywa się hipergonadotropowym. W badaniach stwierdza się niedobór hormonów płciowych przy podwyższonych stężeniach LH i FSH. Organizm zwiększa więc sygnał z przysadki, próbując pobudzić niewydolną gonadę.
Hipogonadyzm wtórny
Hipogonadyzm wtórny, czyli hipogonadotropowy, wynika z niedostatecznego wydzielania GnRH przez podwzgórze albo LH i FSH przez przysadkę. Stężenia hormonów płciowych są obniżone, a LH i FSH pozostają niskie lub nieadekwatnie prawidłowe.
>> Przeczytaj też: Hipogonadyzm hipogonadotropowy – przyczyny, objawy i leczenie
Przyczyny hipogonadyzmu
Pierwotny hipogonadyzm u mężczyzn może wynikać z chorób wrodzonych, urazu lub skrętu jądra, zapalenia, zabiegu operacyjnego, chemioterapii albo radioterapii.
Do możliwych przyczyn u kobiet należą zaburzenia genetyczne, choroby autoimmunologiczne, leczenie przeciwnowotworowe lub uszkodzenie jajników (o różnej etiologii).
Wtórny hipogonadyzm może być skutkiem guzów podwzgórza lub przysadki, urazów czaszkowo-mózgowych, operacji, radioterapii, hiperprolaktynemii, hemochromatozy czy stosowania niektórych leków.
>> Przeczytaj też: Prolaktyna – dlaczego jest podwyższona? Objawy i przyczyny hiperprolaktynemii
Hipogonadyzm męski – objawy u mężczyzn
U dorosłych mężczyzn typowe są spadek libido, rzadsze spontaniczne i poranne erekcje, pogorszenie funkcji seksualnych oraz problemy z płodnością. Mogą pojawić się też zmęczenie, osłabienie siły i masy mięśniowej, wzrost ilości tkanki tłuszczowej, obniżenie nastroju i trudności z koncentracją. Długotrwały niedobór androgenów sprzyja osteopenii i osteoporozie. Możliwe są również zmniejszenie owłosienia, mała objętość jąder, ginekomastia i niedokrwistość.
>> Przeczytaj też: Niskie libido u kobiet i mężczyzn – najczęstsze przyczyny. Jakie badania wykonać?
Objawy hipogonadyzmu u kobiet
U kobiet typowe są nieregularne miesiączki, skąpe krwawienia lub wtórny brak miesiączki oraz zaburzenia owulacji i płodności. Niedobór estrogenów może powodować uderzenia gorąca, nocne poty, zaburzenia snu, suchość pochwy, ból podczas współżycia i spadek libido. W dłuższej perspektywie ważnym problemem jest utrata masy kostnej.
Diagnostyka hipogonadyzmu – jakie badania wykonać?
Diagnostyka zaczyna się od wywiadu i badania lekarskiego, które pozwalają one ukierunkować dalszą diagnostykę. W dalszej kolejności:
- u mężczyzn podstawowym badaniem jest testosteron całkowity. Rozpoznania nie powinno się stawiać na podstawie jednego przypadkowego wyniku – niskie stężenie należy potwierdzić w kolejnym oznaczeniu, zwykle wykonywanym rano. Przy wyniku granicznym lub zaburzeniach SHBG pomocna może być ocena testosteronu wolnego. Oznaczenie LH i FSH pozwala następnie odróżnić hipogonadyzm pierwotny od wtórnego.
- u kobiet (po wykluczeniu ciąży) oznacza się m.in. FSH, LH i estradiol, a w zależności od podejrzewanego podłoża hipogonadyzmu bada się prolaktynę, TSH, czasem AMH.
U obu płci diagnostyka może obejmować badania genetyczne, USG jamy brzusznej i/lub jąder lub rezonans okolicy podwzgórzowo-przysadkowej.
Hipogonadyzm – leczenie
Leczenie zależy od kilku czynników. Przy odwracalnym hipogonadyzmie wtórnym najważniejsze jest usunięcie przyczyny. Może to oznaczać leczenie hiperprolaktynemii lub choroby przysadki, zmianę leków czy redukcję nadmiernej masy ciała. W wybranych przypadkach wtórnego hipogonadyzmu stosuje się gonadotropiny lub GnRH.
Czy hipogonadyzm da się wyleczyć?
Trwałe uszkodzenie jąder lub jajników albo niektóre zaburzenia genetyczne zwykle nie pozwalają na pełne przywrócenie funkcji gonady. Można jednak uzupełniać niedobór hormonów, ograniczać objawy i zapobiegać części powikłań.
Jak już wspomniano w poprzednim punkcie, większą szansę na odwrócenie ma część hipogonadyzmów wtórnych. Leczenie hiperprolaktynemii, poprawa stanu odżywienia, zmniejszenie nadmiernego wysiłku czy leczenie choroby ogólnoustrojowej mogą doprowadzić do ponownego uruchomienia osi hormonalnej.
Nieleczony hipogonadyzm – możliwe konsekwencje
Długotrwały hipogonadyzm może prowadzić do niepłodności, pogorszenia jakości życia oraz zmniejszenia gęstości mineralnej kości i zwiększenia ryzyka osteoporozy. U mężczyzn mogą utrzymywać się zaburzenia libido i erekcji, spadek masy mięśniowej oraz niedokrwistość. U kobiet przewlekły niedobór estrogenów może powodować objawy naczynioruchowe, dolegliwości urogenitalne i utratę masy kostnej.
Jeżeli przyczyną jest choroba przysadki, podwzgórza lub inna choroba ogólnoustrojowa, brak diagnostyki może dodatkowo opóźnić rozpoznanie schorzenia wymagającego odrębnego leczenia. Z tego powodu hormonów nie należy stosować samodzielnie bez ustalenia przyczyny niedoboru.
>> Sprawdź też: Niepłodność i jej możliwe przyczyny. Badania i leczenie
Źródła
- Khera M, Torres LO, Grober ED, Morgentaler A, Miner M, Jones TH, Mills JN, Salonia A. Male hypogonadism: recommendations from the Fifth International Consultation on Sexual Medicine (ICSM 2024). Sex Med Rev. 2025 Oct 4;13(4):548-573. doi: 10.1093/sxmrev/qeaf036. PMID: 40862363.
https://academic.oup.com/smr/article/13/4/548/8242145?login=false - Al-Sharefi A, Quinton R. Current National and International Guidelines for the Management of Male Hypogonadism: Helping Clinicians to Navigate Variation in Diagnostic Criteria and Treatment Recommendations. Endocrinol Metab (Seoul). 2020 Sep;35(3):526-540. doi: 10.3803/EnM.2020.760. Epub 2020 Sep 22. PMID: 32981295; PMCID: PMC7520594.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7520594 - Barbar B, Osman W, Jayasena CN, Quinton R. Synthesizing the latest guideline-based recommendations for the management of female hypogonadism. Arch Endocrinol Metab. 2025 Dec 3;70(Spe1):e250395. doi: 10.20945/2359-4292-2025-0395. PMID: 41337668; PMCID: PMC12676687.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12676687/
