Zapach acetonu z ust – co może oznaczać? 

Zapach acetonu z ust to objaw, który może pojawić się zarówno w zupełnie niegroźnych sytuacjach, jak i w przebiegu poważnych zaburzeń metabolicznych. Charakterystyczny słodkawy, przypominający zapach zmywacza do paznokci lub owoców zapach jest związany z obecnością ciał ketonowych, które powstają podczas spalania tłuszczów. Nie zawsze oznacza on cukrzycę, jednak szczególnie u dziecka lub osoby z objawami takimi jak wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, osłabienie czy wymioty wymaga szybkiej oceny lekarskiej.

Spis treści:

1. Co oznacza zapach acetonu z ust?
2. Najczęstsze przyczyny zapachu acetonu z ust
3. Zapach acetonu z ust u dziecka
4. Zapach acetonu z ust a hiperglikemia
5. Zapach acetonu z ust a hipoglikemia
6. Zapach acetonu z ust po alkoholu
7. Zapach acetonu z ust – objawy alarmowe
8. Jakie badania wykonać przy zapachu acetonu z ust?
9. Co zrobić, gdy pojawia się zapach acetonu z ust?

Co oznacza zapach acetonu z ust?

Zapach acetonu z ust jest wynikiem obecności w organizmie ciał ketonowych. Są to związki powstające w wątrobie podczas rozkładu tłuszczów, gdy organizm nie korzysta wystarczająco z glukozy jako głównego źródła energii.

Do najważniejszych ciał ketonowych należą:

• aceton,
• kwas acetooctowy,
• kwas beta-hydroksymasłowy.

Aceton jest substancją lotną, dlatego może być wydalany przez płuca i powodować charakterystyczny zapach wyczuwalny w wydychanym powietrzu.
W prawidłowych warunkach organizm wykorzystuje głównie glukozę. Jeżeli jednak jej dostępność jest ograniczona lub komórki nie mogą jej prawidłowo wykorzystać, zwiększa się spalanie tłuszczów i produkcja ketonów.
Sam zapach acetonu z ust nie jest rozpoznaniem konkretnej choroby. Jest jedynie sygnałem, że w organizmie doszło do zwiększonej produkcji ketonów. Znaczenie tego objawu zależy od sytuacji klinicznej.

Najczęstsze przyczyny zapachu acetonu z ust

Zapach acetonu z ust może mieć wiele przyczyn. Niektóre są przejściowe i ustępują po usunięciu czynnika wywołującego, inne wymagają diagnostyki.

Najczęstsze sytuacje, w których może pojawić się zapach acetonu, to:

• dłuższa przerwa w jedzeniu lub głodzenie,
• intensywny wysiłek fizyczny bez odpowiedniego uzupełnienia energii,
• odwodnienie,
• infekcja przebiegająca z gorączką i zmniejszonym apetytem,
• wymioty,
• dieta bardzo niskowęglowodanowa,
• cukrzyca.

U zdrowych osób niewielka ilość ketonów może powstawać np. podczas nocnej przerwy w jedzeniu. Problem pojawia się wtedy, gdy produkcja ketonów jest nasilona lub towarzyszą jej niepokojące objawy.

Zapach acetonu z ust u dziecka

Zapach acetonu z ust u dziecka jest stosunkowo częstą przyczyną niepokoju rodziców. U najmłodszych dzieci mechanizmy regulujące gospodarkę energetyczną są jeszcze niedojrzałe, dlatego szybciej dochodzi u nich do powstawania ketonów.

Jedną z częstszych przyczyn jest ketotyczna hipoglikemia wieku dziecięcego. Dotyczy najczęściej dzieci w wieku około 6 miesięcy-6 lat i pojawia się zwykle po:

• dłuższej przerwie w jedzeniu,
• infekcji z ograniczonym przyjmowaniem pokarmów,
• wymiotach,
• dużym wysiłku.

W takiej sytuacji organizm dziecka zużywa zapasy glukozy i zaczyna wykorzystywać tłuszcze jako źródło energii. Powstające ketony mogą powodować zapach acetonu z ust.

Objawy mogą obejmować:

• niechęć do jedzenia,
• osłabienie,
• senność,
• nudności lub wymioty,
• ból brzucha,
• charakterystyczny zapach z ust.

Jednak u dziecka zapach acetonu może być również pierwszym objawem cukrzycy typu 1. Szczególną uwagę powinny zwrócić objawy takie jak:

• wzmożone pragnienie,
• częste oddawanie moczu,
• chudnięcie,
• przewlekłe zmęczenie,
• pogorszenie samopoczucia.

Uwaga: U dziecka z zapachem acetonu z ust i jednocześnie wzmożonym pragnieniem, częstym oddawaniem moczu, wymiotami lub sennością należy pilnie oznaczyć poziom glukozy i skontaktować się z lekarzem.

>> Warto przeczytać: Cukrzyca u dzieci i młodzieży

Zapach acetonu z ust a hiperglikemia

Zapach acetonu z ust może być jednym z objawów hiperglikemii, szczególnie gdy jest ona związana z niskim stężeniem insuliny.

Najbardziej charakterystyczną sytuacją jest cukrzycowa kwasica ketonowa (DKA – diabetic ketoacidosis). Dochodzi do niej, gdy organizm nie ma wystarczającej ilości insuliny. Glukoza nie może zostać prawidłowo wykorzystana przez komórki, dlatego organizm zaczyna intensywnie spalać tłuszcze.

W konsekwencji:

• zwiększa się produkcja ketonów,
• dochodzi do zakwaszenia organizmu,
• pojawiają się zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej.

Objawy kwasicy ketonowej mogą obejmować:

• zapach acetonu z ust,
• nasilone pragnienie,
• częste oddawanie moczu,
• zapach acetonu w moczu,
• nudności i wymioty,
• ból brzucha,
• głęboki, przyspieszony oddech,
• senność lub zaburzenia świadomości.

Kwasica ketonowa jest stanem zagrożenia zdrowia i wymaga pilnego leczenia.

>> Zobacz też: Kwasica ketonowa (cukrzycowa) – co to jest i jakie daje objawy? Przyczyny, badania, leczenie

Zapach acetonu z ust a hipoglikemia

Hipoglikemia oznacza zbyt niskie stężenie glukozy we krwi. Sama hipoglikemia nie zawsze powoduje powstawanie ketonów, jednak w niektórych sytuacjach może im towarzyszyć.

U dzieci szczególne znaczenie ma wspomniana wcześniej ketotyczna hipoglikemia, w której niski poziom glukozy współistnieje ze zwiększonym stężeniem ciał ketonowych.

Może pojawić się po:

• długim okresie bez jedzenia,
• infekcji,
• wymiotach,
• ograniczeniu podaży węglowodanów.

Jeżeli epizody powtarzają się często lub przebiegają ciężko, wymagają szerszej diagnostyki w kierunku zaburzeń metabolicznych, hormonalnych lub innych przyczyn.

Zapach acetonu z ust po alkoholu

Zapach acetonu z ust po alkoholu może wynikać z przemian metabolicznych zachodzących podczas jego rozkładu. Szczególnie po spożyciu dużej ilości alkoholu, przy jednoczesnym ograniczeniu jedzenia, może dojść do tzw. alkoholowej kwasicy ketonowej.

Alkohol zmniejsza możliwość prawidłowego wykorzystania glukozy i może sprzyjać zwiększonej produkcji ketonów.

Niepokojące objawy po spożyciu alkoholu obejmują:

• uporczywe wymioty,
• silne osłabienie,
• ból brzucha,
• zaburzenia świadomości,
• przyspieszony oddech.

W takich sytuacjach konieczna jest pilna pomoc medyczna.

Zapach acetonu z ust – objawy alarmowe

Nie każdy zapach acetonu wymaga natychmiastowej interwencji, jednak pewne objawy powinny skłonić do szybkiej konsultacji lekarskiej.

Szczególnie niepokojące są:

• zapach acetonu u dziecka bez wyraźnej przyczyny,
• wzmożone pragnienie i częste oddawanie moczu,
• wymioty uniemożliwiające przyjmowanie płynów,
• nasilona senność,
• zaburzenia świadomości,
• przyspieszony lub głęboki oddech,
• silne osłabienie.

Jakie badania wykonać przy zapachu acetonu z ust?

Zakres diagnostyki zależy od wieku pacjenta, nasilenia objawów oraz sytuacji, w której pojawił się zapach acetonu z ust. U osoby dorosłej po krótkotrwałym głodzeniu lub diecie niskowęglowodanowej może być to przejściowy objaw związany z fizjologiczną produkcją ketonów. Natomiast u dziecka, szczególnie przy pierwszym epizodzie lub w przypadku objawów sugerujących cukrzycę, konieczna jest dokładniejsza ocena.

Podstawowym etapem diagnostyki jest potwierdzenie, czy w organizmie rzeczywiście występuje zwiększone stężenie ketonów oraz czy nie doszło do zaburzeń gospodarki węglowodanowej.

Najczęściej wykonywane badania obejmują:

• stężenie glukozy we krwi – pozwala ocenić, czy zapach acetonu nie jest związany z hiperglikemią lub hipoglikemią. Podwyższona glikemia w połączeniu z obecnością ketonów może wskazywać na rozwijającą się cukrzycową kwasicę ketonową; możliwe jest również oznaczenie glukozy w badaniu ogólnym moczu;
• oznaczenie ciał ketonowych – najlepiej poprzez pomiar stężenia kwasu hydroksymasłowego we krwi. Jest to najbardziej wiarygodny parametr oceniający nasilenie ketozy. Ketony można również oznaczać w moczu;
• gazometria krwi (najczęściej żylna) – pozwala ocenić równowagę kwasowo-zasadową organizmu i wykryć kwasicę metaboliczną, która występuje m.in. w kwasicy ketonowej;
• elektrolity (sód, potas, chlorki) – zaburzenia elektrolitowe często towarzyszą nasilonej ketozie i odwodnieniu, szczególnie w przebiegu cukrzycowej kwasicy ketonowej;
• parametry funkcji nerek (kreatynina, mocznik) – pomagają ocenić stopień odwodnienia oraz wpływ zaburzeń metabolicznych na pracę nerek;
• morfologia krwi i wskaźniki stanu zapalnego (np. CRP) – mogą być pomocne w ocenie infekcji, która często jest czynnikiem wyzwalającym zwiększoną produkcję ketonów.

Jeżeli istnieje podejrzenie cukrzycy typu 1, szczególnie u dziecka, diagnostykę należy rozszerzyć o badania potwierdzające zaburzenia autoimmunologiczne trzustki. W zależności od sytuacji lekarz może zlecić:

• hemoglobinę glikowaną (HbA1c) – informuje o średnim stężeniu glukozy w ostatnich około 2–3 miesiącach i pomaga ocenić, czy hiperglikemia utrzymuje się od dłuższego czasu;
• przeciwciała przeciwko dekarboksylazie kwasu glutaminowego (anty-GAD), przeciwko fosfatazie tyrozynowej IA-2 (anty-IA2), przeciwciała przeciw transporterowi cynku 8 (anty-ZnT8) oraz przeciwciała przeciw insulinie (IAA) – ich obecność wspiera rozpoznanie cukrzycy typu 1 o podłożu autoimmunologicznym;
• stężenie peptydu C – pozwala pośrednio ocenić wydzielanie własnej insuliny przez trzustkę.

U dzieci z nawracającymi epizodami zapachu acetonu, zwłaszcza związanymi z głodzeniem, wymiotami lub spadkiem glikemii, lekarz może rozważyć diagnostykę w kierunku innych przyczyn zaburzeń metabolizmu, np.:

• zaburzeń gospodarki hormonalnej (m.in. niedoczynności kory nadnerczy lub niedoboru hormonu wzrostu),
• wrodzonych wad metabolizmu,
• zaburzeń utleniania kwasów tłuszczowych.

W takich sytuacjach zakres badań jest dobierany indywidualnie i może obejmować m.in. oznaczenie hormonów, profilu kwasów organicznych w moczu, aminokwasów lub acylokarnityn.

>> Sprawdź: Rola przeciwciał w cukrzycy typu 1: związek między autoimmunizacją a postępem choroby

Co zrobić, gdy pojawia się zapach acetonu z ust?

Postępowanie w przypadku zapachu acetonu z ust zależy przede wszystkim od jego przyczyny oraz objawów towarzyszących. Jeżeli pojawił się on w przebiegu infekcji, gorączki, wymiotów lub po dłuższej przerwie w przyjmowaniu pokarmów, a stan ogólny pacjenta jest dobry, ważne jest:

• zapewnienie odpowiedniego nawodnienia organizmu, najlepiej poprzez częste podawanie małych ilości płynów,
• dostarczenie łatwo przyswajalnych węglowodanów, jeśli osoba jest w stanie przyjmować pokarm i nie występują nasilone wymioty,
• regularna obserwacja samopoczucia oraz pojawienia się dodatkowych objawów.

Należy jednak pamiętać, że zapach acetonu z ust nie powinien być automatycznie uznawany wyłącznie za skutek głodzenia lub infekcji. Szczególnie u dziecka może być on pierwszym objawem zaburzeń gospodarki węglowodanowej, w tym rozwijającej się cukrzycy typu 1 i cukrzycowej kwasicy ketonowej.

Pilnej konsultacji lekarskiej wymagają sytuacje, gdy zapachowi acetonu towarzyszą:

• wzmożone pragnienie i częste oddawanie moczu,
• nagłe chudnięcie,
• nasilone osłabienie lub senność,
• uporczywe wymioty,
• ból brzucha,
• przyspieszony, pogłębiony oddech,
• zaburzenia świadomości.

W przypadku podejrzenia cukrzycy warto jak najszybciej oznaczyć stężenie glukozy we krwi oraz obecność ciał ketonowych. Szybka diagnostyka pozwala odróżnić łagodną ketozę związaną np. z infekcją od stanów wymagających pilnego leczenia.

Bibliografia

1. Wolfsdorf JI, Glaser N, Agus M, et al. ISPAD Clinical Practice Consensus Guidelines 2022: Diabetic ketoacidosis and the hyperglycemic hyperosmolar state. Pediatric Diabetes. 2022;23(7):835–856.
2. Metwalley KA, Farghaly HS. Idiopathic ketotic hypoglycemia in children: An update. Annals of Pediatric Endocrinology & Metabolism. 2024;29(2):78–85. doi:10.6065/apem.2346156.078.