Nowotwór mózgu nie jest jedną konkretną chorobą. Pod tym określeniem kryją się różne typy zmian, które mogą rozwijać się z komórek ośrodkowego układu nerwowego lub stanowić przerzuty nowotworu z innego narządu. Poznaj przyczyny nowotworów mózgu i dowiedz się, jakie mogą dawać objawy oraz jak wygląda ich diagnostyka, rokowanie i leczenie.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> do najważniejszych rodzajów nowotworów mózgu należą m.in. glejaki, gwiaździaki, skąpodrzewiaki, oponiaki i wyściółczaki, >> nowotwory mózgu mogą mieć charakter pierwotny lub wtórny, czyli stanowić przerzut z innego narządu, >> objawy zależą od lokalizacji, wielkości i tempa wzrostu guza i mogą obejmować m.in. bóle głowy, napady padaczkowe oraz zaburzenia neurologiczne, >> podstawowym badaniem obrazowym przy podejrzeniu guza mózgu jest rezonans magnetyczny, a dokładne rozpoznanie często wymaga także oceny histopatologicznej i molekularnej, >> leczenie i rokowanie zależą od typu nowotworu, jego cech biologicznych i molekularnych oraz sytuacji klinicznej pacjenta. |
Spis treści:
- Czym jest nowotwór mózgu?
- Jakie są rodzaje nowotworów mózgu?
- Jakie są przyczyny nowotworów mózgu?
- Nowotwór mózgu – jakie daje objawy?
- Nowotwór mózgu u dzieci
- Jak rozpoznaje się nowotwór mózgu?
- Jak leczy się nowotwory mózgu?
- Od czego zależą rokowania przy nowotworze mózgu?
- Nowotwory mózgu – podsumowanie najważniejszych informacji
Czym jest nowotwór mózgu?
Nowotwór mózgu (w klasyfikacji ICD-10 złośliwe nowotwory mózgu ujęte są w kategorii C71, natomiast łagodne nowotwory mózgu i innych części ośrodkowego układu nerwowego w kategorii D33) to nieprawidłowy rozrost komórek rozwijający się w obrębie mózgu lub struktur z nim związanych. Może mieć charakter pierwotny, gdy powstaje z komórek znajdujących się w obrębie ośrodkowego układu nerwowego lub wtórny, gdy stanowi przerzut nowotworu z innego narządu. Pojęcie to obejmuje zatem wiele chorób różniących się pochodzeniem, dynamiką wzrostu i przebiegiem.
Określenia „nowotwór mózgu” i „guz mózgu” nie zawsze są równoznaczne. Guz jest pojęciem szerszym i oznacza nieprawidłową zmianę lub masę, która nie musi mieć charakteru nowotworowego. Jeszcze odmienną kategorię stanowią zmiany naczyniowe, do których należy m.in. tętniak mózgu, niebędący nowotworem ani guzem.
Jakie są rodzaje nowotworów mózgu?
Nowotwory mózgu tworzą bardzo zróżnicowaną grupę zmian, kategoryzowanych m.in. według miejsca powstania, cech biologicznych i mikroskopowych. Współczesna klasyfikacja Światowej Organizacji Zdrowia uwzględnia także ich charakterystykę molekularną.
Pierwotne i wtórne nowotwory mózgu
Pierwotne nowotwory mózgu rozwijają się bezpośrednio w obrębie ośrodkowego układu nerwowego lub struktur z nim związanych. Mogą wywodzić się m.in. z komórek glejowych, opon mózgowo-rdzeniowych, nerwów czaszkowych czy komórek germinalnych. Do tej grupy należą m.in. glejaki, oponiaki i wyściółczaki.
Wtórne nowotwory mózgu są natomiast przerzutami nowotworów złośliwych rozwijających się pierwotnie w innych narządach. Do mózgu najczęściej przerzutują m.in. rak płuca, piersi i nerki oraz czerniak.
| U dorosłych guzy przerzutowe występują częściej niż pierwotne złośliwe nowotwory mózgu.W przypadku dzieci obraz jest odmienny: przerzuty do mózgu z nowotworów rozwijających się poza OUN należą do rzadkości, natomiast pierwotne guzy mózgu i inne nowotwory OUN stanowią drugą najczęstszą grupę nowotworów, po białaczkach. |
Łagodne i złośliwe guzy mózgu
Guzy mózgu mogą mieć charakter łagodny lub złośliwy. Nowotwory łagodne zazwyczaj rosną wolniej, są lepiej odgraniczone i nie tworzą przerzutów, jednak ze względu na ograniczoną przestrzeń wewnątrz czaszki również mogą uciskać ważne struktury mózgu i powodować poważne objawy neurologiczne. Nowotwory złośliwe mają większą skłonność do szybkiego wzrostu i naciekania otaczających tkanek.
Glejaki, gwiaździaki, oponiaki i inne nowotwory ośrodkowego układu nerwowego
Poszczególne rodzaje nowotworów OUN różnią się pochodzeniem, budową i charakterystyką molekularną. Do najważniejszych należą:
- glejaki (gliomas): zróżnicowana grupa nowotworów wykazujących cechy komórek glejowych, do której należą m.in.:
- gwiaździaki (astrocytomas): guzy o różnej biologii i przebiegu, w których istotne znaczenie dla rozpoznania i rokowania ma m.in. obecność mutacji IDH,
- skąpodrzewiaki (oligodendrogliomas): zbudowane z komórek przypominających oligodendrocyty, czyli komórki glejowe uczestniczące w tworzeniu osłonek włókien nerwowych,
- glejak wielopostaciowy (glioblastoma): szybko rosnący, złośliwy glejak należący do najbardziej agresywnych pierwotnych nowotworów mózgu u dorosłych,
- oponiaki (meningiomas): powstają z komórek opon mózgowo-rdzeniowych i obejmują guzy o różnym stopniu agresywności, lecz większość ma łagodny, powoli postępujący przebieg,
- wyściółczaki (ependymomas): rozwijają się z komórek wyściełających układ komorowy mózgu i kanał środkowy rdzenia kręgowego,
- guzy neuronalne i glejoneuronalne: zawierają komórki o różnicowaniu neuronalnym, niekiedy również glejowym,
- inne nowotwory OUN: m.in. nowotwory splotu naczyniówkowego, nowotwory embrionalne, guzy z komórek germinalnych oraz pierwotne chłoniaki OUN.
U dorosłych najczęstszym pierwotnym nowotworem OUN są oponiaki, natomiast najczęstszym złośliwym pierwotnym guzem mózgu jest glejak wielopostaciowy.
>> Przeczytaj także: Ciało modzelowate – czym jest i jaką pełni funkcję? Jakie zmiany mogą dotyczyć ciała modzelowatego?
Jakie są przyczyny nowotworów mózgu?
Przyczyny pierwotnych nowotworów mózgu nie są dokładnie poznane. Ich rozwój wiąże się z powstawaniem zmian w materiale genetycznym komórek, które zaburzają kontrolę ich wzrostu, podziałów i obumierania. U większości pacjentów nie udaje się jednak wskazać jednej konkretnej przyczyny powstania guza. Do najlepiej udokumentowanych czynników zwiększających ryzyko niektórych nowotworów OUN należą:
- promieniowanie jonizujące: szczególnie przebyta wcześniej radioterapia okolicy głowy,
- rzadkie dziedziczne zespoły predyspozycji nowotworowej: m.in. nerwiakowłókniakowatość typu 1 i 2, zespół Li-Fraumeni, zespół von Hippla-Lindaua, stwardnienie guzowate,
- znaczne osłabienie odporności: zwiększające ryzyko przede wszystkim pierwotnego chłoniaka OUN, m.in. u osób po transplantacji i z zaawansowanym zakażeniem HIV.
Większość pierwotnych guzów mózgu powstaje sporadycznie, bez rozpoznanego zespołu predyspozycji genetycznej czy wcześniejszej ekspozycji na promieniowanie. Częstość poszczególnych typów nowotworów OUN zmienia się także wraz z wiekiem.
>> Zobacz też: Rola badań genetycznych w diagnostyce nowotworów
Nowotwór mózgu – jakie daje objawy?
Objawy nowotworu mózgu zależą od rodzaju, wielkości i tempa wzrostu guza, a także od jego ucisku na sąsiednie struktury i wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego. Szybko rosnące zmiany mogą powodować narastanie dolegliwości w ciągu dni lub tygodni. Inne, wolniej rozwijające się guzy mogą nie dawać dolegliwości przez wiele miesięcy, a nawet lat. Do możliwych objawów należą:
- ból głowy: szczególnie nowy, stopniowo narastający lub wyraźnie różniący się od wcześniejszych dolegliwości; może nasilać się przy kaszlu, wysiłku lub zmianie pozycji,
- nudności iwymioty: zwłaszcza przy zwiększonym ciśnieniu wewnątrzczaszkowym,
- napady padaczkowe: szczególnie pojawiające się po raz pierwszy u osoby dorosłej,
- osłabienie siły mięśniowej i niedowład,
- zaburzenia:mowy, czucia, widzenia, równowagi, słuchu i koordynacji ruchowej,
- problemy z pamięcią, koncentracją i orientacją,
- zmiany zachowania lub osobowości.
Rodzaj objawów zależy również od lokalizacji guza. Na przykład zmiany pnia mózgu mogą powodować m.in. podwójne widzenie, zaburzenia połykania i mowy, problemy z równowagą oraz niedowłady.
Nowotwór mózgu u dzieci
Nowotwory mózgu u dzieci różnią się od występujących u dorosłych pod względem typów, lokalizacji i biologii. Do najczęściej rozpoznawanych należą glejaki, rdzeniaki i wyściółczaki. Część guzów występuje przede wszystkim w wieku dziecięcym, np. rozlany glejak linii pośrodkowej.
Objawy nowotworów mózgu u dzieci w dużej mierze pokrywają się z występującymi u dorosłych, ale ich obraz zależy również od wieku dziecka i etapu rozwoju. U niemowląt uwagę może zwracać nadmierne powiększanie się obwodu głowy, natomiast u starszych dzieci pogorszenie sprawności ruchowej, zmiany zachowania lub trudności w funkcjonowaniu w szkole.
Jak rozpoznaje się nowotwór mózgu?
Diagnostyka rozpoczyna się od wywiadu i badania neurologicznego, podczas którego lekarz ocenia m.in. siłę mięśniową, czucie, odruchy, koordynację, równowagę oraz wybrane funkcje poznawcze. Dalsze postępowanie zależy od obrazu klinicznego i rodzaju podejrzewanej zmiany.
W rozpoznawaniu nowotworów mózgu wykorzystuje się:
- rezonans magnetyczny (MRI) mózgu z kontrastem: podstawowe badanie obrazowe przy podejrzeniu guza mózgu, pozwalające ocenić lokalizację, rozległość zmiany i jej stosunek do otaczających struktur,
- tomografię komputerową (TK): stosowaną głównie w sytuacjach nagłych lub gdy wykonanie MRI nie jest możliwe,
- biopsję stereotaktyczną lub pobranie fragmentu zmiany podczas operacji:pozwalające uzyskać próbkę do dalszej oceny,
- badanie histopatologiczne: pozwalające ocenić budowę komórek i tkanek oraz określić typ nowotworu,
- badania immunohistochemiczne (np. ocena białek IDH1, p53):pomagające wykryć charakterystyczne cechy komórek nowotworowych i doprecyzować rozpoznanie,
- badania molekularne (np. ocena mutacji IDH1/IDH2): pozwalające wykryć charakterystyczne zmiany genetyczne, które w wielu nowotworach OUN mają znaczenie dla rozpoznania, rokowania i wyboru leczenia,
- dodatkowe badania obrazowe: dobierane indywidualnie, np. przy podejrzeniu przerzutu w celu poszukiwania nowotworu pierwotnego.
Badania laboratoryjne nie są podstawą rozpoznania, ale stanowią ważne uzupełnienie oceny pacjenta. W zależności od sytuacji klinicznej wykonuje się m.in. morfologię krwi, oznaczenie stężeń elektrolitów oraz parametrów czynności nerek i wątroby, szczególnie przed leczeniem operacyjnym lub onkologicznym. W wybranych, rzadkich nowotworach znaczenie diagnostyczne mogą mieć także swoiste markery, np. AFP i β-hCG w guzach z komórek germinalnych.
Jak leczy się nowotwory mózgu?
Leczenie nowotworów mózgu dobiera się do typu i cech molekularnych guza, jego lokalizacji i rozległości, a także wieku, stanu ogólnego i objawów pacjenta. Niektóre niewielkie, bezobjawowe i wolno rosnące zmiany mogą początkowo wymagać jedynie regularnej kontroli obrazowej.
W zależności od rodzaju nowotworu w terapii wykorzystuje się:
- leczenie chirurgiczne: polegające na możliwie jak największym i bezpiecznym usunięciu guza,
- radioterapię, w tym w wybranych przypadkach radiochirurgię stereotaktyczną: stosowaną samodzielnie lub jako uzupełnienie operacji,
- chemioterapię i (rzadziej) immunoterapię: stosowane w określonych typach nowotworów, zależnie od ich rodzaju i cech biologicznych,
- leczenie ukierunkowane molekularnie: możliwe w części guzów o określonej charakterystyce molekularnej, która pozwala zastosować terapię przeciw konkretnym mechanizmom rozwoju nowotworu.
Istotne jest również leczenie objawowe, m.in. napadów padaczkowych i obrzęku mózgu, oraz rehabilitacja. W przypadku przerzutów do mózgu wybór terapii zależy dodatkowo od rodzaju nowotworu pierwotnego i zaawansowania choroby poza OUN.
Od czego zależą rokowania przy nowotworze mózgu?
Rokowanie zależy głównie od typu i stopnia WHO nowotworu, jego cech molekularnych, lokalizacji i rozległości, a także możliwości bezpiecznego usunięcia zmiany, odpowiedzi na leczenie oraz całokształtu obrazu klinicznego.
W przypadku glejaków znaczenie prognostyczne mają m.in. cechy molekularne, takie jak status IDH. Przy zmianach przerzutowych istotny jest przebieg choroby nowotworowej poza ośrodkowym układem nerwowym. Z tego względu rokowanie może znacznie różnić się między pacjentami, nawet przy podobnej lokalizacji i typie guza.
Nowotwory mózgu – podsumowanie najważniejszych informacji
Nowotwory mózgu to złożona grupa chorób, różniących się pochodzeniem, tempem rozwoju, sposobem leczenia i rokowaniem. Ich objawy determinuje m.in. lokalizacja, wielkość i tempo wzrostu. W rozpoznaniu kluczowe znaczenie mają badania obrazowe, zwłaszcza rezonans magnetyczny, a także ocena histopatologiczna i molekularna. Leczenie zawsze dobiera się do konkretnego typu nowotworu i sytuacji klinicznej pacjenta, dlatego też rokowanie może być bardzo różne.
Bibliografia
- Chheda M.G., Wen P.Y. Uncommon brain tumors. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/uncommon-brain-tumors (dostęp: 12.08.2026).
- Dietrich J. Clinical presentation, diagnosis, and initial surgical management of high-grade gliomas. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/clinical-presentation-diagnosis-and-initial-surgical-management-of-high-grade-gliomas (dostęp: 12.08.2026).
- Królicki L. Guzy mózgu. Medycyna Praktyczna Premium. https://premium.mp.pl/podreczniki/medycyna-nuklearna/chapter/B217-2-1-15,guzy-mozgu/ (dostęp: 12.08.2026).
- Louis D.N., Schiff D., Batchelor T. Classification and pathologic diagnosis of gliomas, glioneuronal tumors, and neuronal tumors. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/classification-and-pathologic-diagnosis-of-gliomas-glioneuronal-tumors-and-neuronal-tumors (dostęp: 12.08.2026).
- Michaud D., Batchelor T. Risk factors for brain tumors. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/risk-factors-for-brain-tumors (dostęp: 12.08.2026).
- Park J.K. Epidemiology, pathology, clinical features, and diagnosis of meningioma. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/epidemiology-pathology-clinical-features-and-diagnosis-of-meningioma (dostęp: 12.08.2026).
- Poniatowska R., Lusawa M., Makowicz G. Wybrane nowotwory ośrodkowego układu nerwowego. Medycyna Praktyczna. https://www.mp.pl/psychiatria/diagnostyka/55160,wybrane-nowotwory-osrodkowego-ukladu-nerwowego (dostęp: 12.08.2026).
- Wiercińska M. Glejak wielopostaciowy mózgu – rodzaje, objawy i leczenie. Medycyna Praktyczna: Onkologia. https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/chorobynowotworowe/375578,glejak-wielopostaciowy-mozgu-rodzaje-objawy-i-leczenie (dostęp: 12.08.2026).
- Wiercińska M. Guzy mózgu – rodzaje, objawy, leczenie, rokowanie. Medycyna Praktyczna: Onkologia. https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/chorobynowotworowe/374631,guzy-mozgu-rodzaje-objawy-leczenie-rokowanie (dostęp: 12.08.2026).
- Wiercińska M. Oponiaki – przyczyny, objawy, leczenie, rokowanie. Medycyna Praktyczna: Onkologia. https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/chorobynowotworowe/374489,oponiaki-przyczyny-objawy-leczenie-rokowanie (dostęp: 12.08.2026).
- Wong E.T., Wu J.K. Overview of the clinical features and diagnosis of brain tumors in adults. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/overview-of-the-clinical-features-and-diagnosis-of-brain-tumors-in-adults (dostęp: 12.08.2026).
