Nadciśnienie wrotne to poważne następstwo chorób wątroby i innych zaburzeń utrudniających prawidłowy przepływ krwi przez układ wrotny. Początkowo może nie dawać charakterystycznych objawów, a pierwszym sygnałem problemu bywają dopiero jego powikłania. Sprawdź, czym jest nadciśnienie wrotne, jakie są jego przyczyny, jakie badania pomagają je rozpoznać i na czym może polegać leczenie.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> nadciśnienie wrotne oznacza zwiększone ciśnienie w żyle wrotnej i najczęściej wiąże się z przewlekłą chorobą wątroby, >> jego przyczyną może być nie tylko marskość wątroby, ale także zaburzenia przepływu krwi przed wątrobą lub za nią, >> objawy wynikają przede wszystkim z rozwoju krążenia obocznego, powiększenia śledziony, wodobrzusza i żylaków przewodu pokarmowego, >> w rozpoznaniu nadciśnienia wrotnego wykorzystuje badania krwi, USG Doppler oraz inne badania obrazowe i endoskopowe, a coraz większe znaczenie mają metody nieinwazyjne, >> leczenie zależy od przyczyny oraz obecności powikłań i może obejmować farmakoterapię, leczenie endoskopowe, zabiegi naczyniowe oraz leczenie choroby podstawowej. |
Spis treści:
- Nadciśnienie wrotne – co to jest?
- Nadciśnienie wrotne – przyczyny
- Nadciśnienie wrotne a marskość wątroby
- Nadciśnienie wrotne – objawy
- Diagnostyka nadciśnienia wrotnego – jakie badania wykonać?
- Jakie powikłania powoduje nadciśnienie wrotne?
- Nadciśnienie wrotne u dzieci – czym różni się od choroby u dorosłych?
Nadciśnienie wrotne – co to jest?
Układ wrotny transportuje krew z przewodu pokarmowego i śledziony do wątroby. Nadciśnienie wrotne rozwija się wtedy, gdy przepływ tej krwi napotyka zwiększony opór, przez co rośnie ciśnienie w układzie wrotnym. Może być następstwem zmian w samej wątrobie, ale także przeszkody w naczyniach doprowadzających lub odprowadzających krew. W ICD-10 nadciśnienie wrotne jest oznaczone kodem K76.6.
Nadciśnienie wrotne – przyczyny
Przyczyny można podzielić w zależności od miejsca, w którym dochodzi do zaburzenia przepływu krwi. Nadciśnienie wrotne może być związane m.in. z zakrzepicą lub niedrożnością żyły wrotnej. Przyczyny wewnątrzwątrobowe obejmują przede wszystkim choroby prowadzące do włóknienia i przebudowy struktury wątroby. Z kolei przyczyny zawątrobowe mogą wynikać z utrudnionego odpływu krwi z wątroby.
Nadciśnienie wrotne a marskość wątroby
Marskość wątroby jest jedną z najczęstszych przyczyn nadciśnienia wrotnego. W przebiegu marskości dochodzi do postępującego włóknienia i przebudowy struktury wątroby. Powstające blizny oraz guzki regeneracyjne uciskają i zwężają drobne naczynia wewnątrz wątroby, przez co krew płynąca z układu wrotnego napotyka coraz większy opór. W rezultacie wzrasta ciśnienie w żyle wrotnej, czyli rozwija się nadciśnienie wrotne.
Początkowo organizm próbuje ominąć zwiększony opór poprzez tworzenie połączeń między układem wrotnym a krążeniem ogólnym. Z czasem może prowadzić to do powstawania tzw. krążenia obocznego, w tym żylaków przełyku i żołądka. Zwiększone ciśnienie w układzie wrotnym sprzyja również gromadzeniu się płynu w jamie brzusznej, czyli wodobrzuszu oraz powiększeniu śledziony.
Zależność nie jest jednak wyłącznie jednostronna – utrzymujące się nadciśnienie wrotne może nasilać powikłania związane z zaawansowaną chorobą wątroby. Dlatego nadciśnienie wrotne jest nie tylko częstym następstwem marskości, ale także jednym z jej najważniejszych powikłań, świadczącym o istotnym zaawansowaniu choroby wątroby.
Nadciśnienie wrotne – objawy
Początkowo nadciśnienie wrotne może przebiegać skąpoobjawowo. Z czasem zwiększone ciśnienie w układzie wrotnym prowadzi do powstawania naczyń krążenia obocznego i powiększenia śledziony. Mogą również pojawić się wodobrzusze oraz żylaki przełyku i żołądka, które są szczególnie niebezpieczne ze względu na ryzyko krwawienia do przewodu pokarmowego.
Do możliwych objawów i oznak należą, m.in.:
- powiększenie obwodu brzucha związane z wodobrzuszem,
- uczucie pełności,
- powiększenie śledziony,
- małopłytkowość (zmniejszona liczba płytek krwi),
- krwawe wymioty lub smoliste stolce (w przypadku krwawienia z żylaków),
- poszerzone żyły na brzuchu („głowa Meduzy”) – wyraźnie widoczna sieć naczyń żylnych wokół pępka, która powstaje w wyniku rozwoju krążenia obocznego przy nadciśnieniu wrotnym.
Jeśli nadciśnienie wrotne jest związane z niewydolnością wątroby, mogą wystąpić również inne dolegliwości, takie jak:
- żółtaczka – żółte zabarwienie skóry i białek oczu,
- obrzęki kończyn dolnych,
- encefalopatia wątrobowa – zaburzenia koncentracji, świadomości, zachowania i nastroju.
Pojawienie się powyższych objawów może świadczyć o zaawansowanej chorobie wątroby i wymaga konsultacji lekarskiej.
Diagnostyka nadciśnienia wrotnego – jakie badania wykonać?
Rozpoznanie obejmuje ocenę zarówno samego nadciśnienia wrotnego, jak i jego przyczyny oraz następstw. Z badań laboratoryjnych wykonuje się, m.in.:
- badania krwi pomocne w ocenie stanu wątroby, takie jak ALT (aminotransferaza alaninowa), AST (aminotransferaza asparaginianowa), GGTP (gamma-glutamylotranspeptydaza), ALP (fosfataza alkaliczna), bilirubina całkowita,
- poziom albumin,
- PT (czas protrombinowy)i INR,
- morfologię, ze szczególnym uwzględnieniem liczby płytek krwi.
Ważne miejsce w procesie diagnostycznym zajmuje USG Doppler jamy brzusznej, które pozwala ocenić przepływ w żyle wrotnej, stan wątroby i śledziony oraz obecność krążenia obocznego.
Złotym standardem oceny sinusoidalnego nadciśnienia wrotnego, przede wszystkim w przebiegu marskości wątroby, pozostaje inwazyjny pomiar gradientu ciśnień w żyłach wątrobowych (HVPG). Jednak coraz większe znaczenie mają także nieinwazyjne pomiary sztywności wątroby i śledziony. Konsensus Baveno VIII kładzie nacisk m.in. na pomiar sztywności wątroby oraz liczbę płytek w ocenie prawdopodobieństwa klinicznie istotnego nadciśnienia wrotnego u odpowiednio wybranych pacjentów.
W niektórych przypadkach potrzebne są gastroskopia, tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny.
Jakie powikłania powoduje nadciśnienie wrotne?
Jednym z najgroźniejszych powikłań nadciśnienia wrotnego są żylaki przełyku i żołądka, które mogą pękać i powodować ciężkie krwawienie. Do innych skutków należą, np.:
- wodobrzusze,
- powiększenie śledziony związane z hipersplenizmem (stanem, w którym dochodzi do nadmiernego zatrzymywania i usuwania komórek krwi przez śledzionę) oraz
- encefalopatia wątrobowa.
Leczenie nadciśnienia wrotnego
Leczenie nadciśnienia wrotnego zależy przede wszystkim od jego przyczyny, stopnia zaawansowania choroby wątroby oraz obecności powikłań. Głównymi celami postępowania są leczenie choroby podstawowej oraz zmniejszenie ryzyka powikłań nadciśnienia wrotnego.
Jeśli przyczyną jest marskość wątroby związana z alkoholem, podstawą terapii jest całkowita abstynencja. W zależności od przyczyny choroby stosuje się również leczenie ukierunkowane na jej przyczynę oraz zaleca prawidłowe żywienie, utrzymanie odpowiedniej masy ciała i aktywność fizyczną.
W celu zmniejszenia ciśnienia w układzie wrotnym i ryzyka krwawienia stosuje się nieselektywne β-blokery, m.in. karwedilol, propranolol lub nadolol. W przypadku ostrego krwawienia z żylaków konieczne jest leczenie szpitalne, obejmujące leki zmniejszające przepływ krwi w układzie wrotnym, takie jak terlipresyna lub oktreotyd, profilaktyczną antybiotykoterapię oraz leczenie endoskopowe.
Przy ciężkich lub nawracających powikłaniach można zastosować TIPS, czyli przezszyjne wewnątrzwątrobowe zespolenie wrotno-systemowe, które zmniejsza ciśnienie w układzie wrotnym. W zaawansowanej, niewyrównanej marskości wątroby rozważa się przeszczepienie wątroby, które usuwa podstawową przyczynę nadciśnienia wrotnego.
Nadciśnienie wrotne u dzieci – czym różni się od choroby u dorosłych?
Nadciśnienie wrotne u dzieci może mieć inne podłoże niż u dorosłych. Jego najczęstszymi przyczynami u pacjentów pediatrycznych są pozawątrobowa niedrożność żyły wrotnej, często będąca następstwem zakrzepicy żyły wrotnej, oraz przewlekłe choroby wątroby, w tym związane z atrezją dróg żółciowych. Natomiast u dorosłych dominującą rolę odgrywa marskość wątroby.
Diagnostyka i leczenie wymagają doświadczenia pediatrycznego. USG Doppler jest zazwyczaj badaniem pierwszego wyboru, a sposób dalszego postępowania zależy od przyczyny, wieku dziecka i obecnych powikłań.
Opieka merytoryczna: lek. Maria Wydra
Bibliografia
- Simon K., Stryczek M., Stępień K., Nadciśnienie wrotne u pacjentów z przewlekłą zaawansowaną chorobą wątroby-żylaki żołądka, Hepatologia: Rocznik Polskiego Towarzystwa Hepatologicznego, 2025,25.
- Kaplan D.E., Ripoll C., Thiele M., Fortune B.E., Simonetto D.A., Garcia-Tsao G., Bosch J., AASLD Practice Guidance on risk stratification and management of portal hypertension and varices in cirrhosis, Hepatology, 2024, 79(5), 1180-1211.
- Berzigotti A., Mandorfer M., Abraldes J.G., Dajti E., Genesca J., Jachs M., De Franchis R., et. al., Baveno VIII – Advancing Consensus in Portal Hypertension, Journal of Hepatology, 2026.Simon K., Diagnostyka i leczenie nadciśnienia wrotnego ze szczególnym uwzględnieniem metod endoskopowych, Przegl Epidemiol, 2006, 60, 715-724.
- Nadciśnienie wrotne – przyczyny, objawy i leczenie, Centrum Wsparcia Badań Klinicznych Narodowy Instytut Kardiologii Stefana Kardynała Wyszyńskiego – Państwowy Instytut Badawczy, https://cwbk.ikard.pl/porady-eksperckie/nadcisnienie-wrotne-przyczyny-objawy-i-leczenie (dostęp 13.09.2026)
