Rak gruczołowy, czyli gruczolakorak, to typ nowotworu złośliwego spotykany w wielu narządach. Poszczególne raki gruczołowe odmiennych lokalizacji różnią się agresywnością, objawami, sposobem leczenia i rokowaniem. Sprawdź, czym jest rak gruczołowy, jakie są jego najczęstsze postacie i jakie badania wykorzystuje się w diagnostyce.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> rak gruczołowy (gruczolakorak) jest nowotworem złośliwym pochodzenia nabłonkowego i może rozwinąć się m.in. w płucu, prostacie, żołądku, trzustce i jelicie grubym, >> objawy zależą od miejsca rozwoju i zaawansowania nowotworu, a we wczesnym stadium choroba może przebiegać bezobjawowo, >> ostateczne rozpoznanie wymaga badania histopatologicznego, uzupełnianego odpowiednio badaniami obrazowymi, endoskopowymi, laboratoryjnymi i molekularnymi, >> leczenie może obejmować operację, chemioterapię, radioterapię, hormonoterapię, immunoterapię i leczenie celowane, a rokowanie ocenia się indywidualnie. |
Spis treści:
- Czym jest rak gruczołowy (gruczolakorak)?
- Jakie są rodzaje raka gruczołowego?
- Rak gruczołowy – jakie daje objawy?
- Jak rozpoznaje się raka gruczołowego?
- Rak gruczołowy – leczenie
- Rak gruczołowy – rokowania
- Rak gruczołowy – podsumowanie najważniejszych informacji
Czym jest rak gruczołowy (gruczolakorak)?
Rak gruczołowy, czyli gruczolakorak, jest nowotworem złośliwym pochodzenia nabłonkowego, którego komórki tworzą struktury gruczołowe lub wykazują cechy typowe dla tkanki gruczołowej (np. wytwarzanie śluzu).
Gruczolakoraki mogą rozwijać się w wielu narządach, zarówno zawierających gruczoły, jak i pokrytych nabłonkiem zdolnym do różnicowania gruczołowego. Gruczolakorak nie jest zatem jedną chorobą, lecz typem histologicznym nowotworu, którego przebieg i leczenie zależą m.in. od miejsca powstania.
W klasyfikacji ICD-10 rak gruczołowy nie ma jednego wspólnego kodu. Jest klasyfikowany przede wszystkim według narządu, w którym się rozwinął.
| Gruczolak i gruczolakorak brzmią podobnie, ale oznaczają co innego. Gruczolak (adenoma) to zmiana łagodna, a gruczolakorak (adenocarcinoma) jest nowotworem złośliwym, mogącym naciekać tkanki i dawać przerzuty. |
>> Przeczytaj również: Czym są gruczolaki i jak powstają? Rodzaje, objawy i przyczyny
Jakie są rodzaje raka gruczołowego?
Gruczolakoraki tworzą zróżnicowaną grupę nowotworów. Klasyfikuje się je przede wszystkim według narządu, w którym powstały, ale znaczenie mają również ich cechy mikroskopowe i molekularne.
W badaniu histopatologicznym ocenia się także stopień zróżnicowania komórek nowotworowych. Na przykład, w systemach wykorzystujących skalę G1-G3 określenie rak gruczołowy G3 oznacza zwykle nowotwór słabo zróżnicowany, o wysokim stopniu złośliwości histologicznej.
Rak gruczołowy należy do najczęstszych typów nowotworów m.in. płuca, prostaty, żołądka, trzustki oraz jelita grubego.
Rak gruczołowy płuca
Rak gruczołowy płuca (w klasyfikacji ICD-10 nowotwory złośliwe oskrzela i płuca ujęte są w kategorii C34) należy do niedrobnokomórkowych raków płuca i jest obecnie najczęstszym typem histologicznym raka płuca. Stanowi około 40% wszystkich przypadków. Palenie tytoniu zwiększa ryzyko jego rozwoju, jednak związek ten jest słabszy niż w przypadku raka płaskonabłonkowego i drobnokomórkowego. Jednocześnie gruczolakorak jest najczęstszym typem raka płuca u osób, które nigdy nie paliły.
Gruczolakorak płuca może mieć różną budowę. Wyróżnia się m.in. postać zrazikową, brodawkowatą, mikrobrodawkowatą, lepidyczną i litą. Dominujący sposób utkania nowotworu ma znaczenie m.in. dla oceny rokowania.
Rak gruczołowy płuca charakteryzuje się również dużym zróżnicowaniem genetycznym. W jego komórkach mogą występować zmiany m.in. w genach EGFR, KRAS, ALK, ROS1, BRAF, RET i MET, które uczestniczą w rozwoju i wzroście nowotworu. Część z nich stanowi punkt uchwytu dla leczenia celowanego.
Rak gruczołowy zrazikowy prostaty (stercza)
Rak gruczołowy zrazikowy prostaty (w klasyfikacji ICD-10 przypisany do kodu C61), określany również jako gruczolakorak zrazikowy lub acinarny, stanowi około 95% raków prostaty. Rozwija się z komórek gruczołowych stercza, najczęściej w jego strefie obwodowej i przez długi czas może nie powodować żadnych dolegliwości.
Rak prostaty należy do najczęściej rozpoznawanych nowotworów złośliwych u mężczyzn, a jego przebieg może być bardzo zróżnicowany. Część guzów rozwija się powoli i wiąże się z niskim ryzykiem progresji, dlatego u wybranych pacjentów możliwe jest prowadzenie aktywnego nadzoru zamiast natychmiastowego leczenia.
Agresywność nowotworu ocenia się m.in. za pomocą skali Gleasona, a w diagnostyce i monitorowaniu choroby wykorzystuje się również PSA (swoisty antygen sterczowy), czyli białko wytwarzane przez komórki prostaty.
>> Zobacz też: Najczęstsze nowotwory u kobiet i mężczyzn
Rak gruczołowy żołądka
Rak gruczołowy żołądka (w klasyfikacji ICD-10 należący do kategorii C16) jest najczęstszym nowotworem złośliwym tego narządu. Rozwija się z komórek nabłonka gruczołowego błony śluzowej żołądka i we wczesnym stadium często nie powoduje charakterystycznych objawów.
Gruczolakoraki żołądka różnią się budową mikroskopową i sposobem wzrostu. W klasyfikacji Laurena wyróżnia się przede wszystkim typ jelitowy i rozlany, natomiast klasyfikacja WHO obejmuje bardziej szczegółowe postacie, m.in. cewkową, brodawkowatą, śluzową i słabo spoistą.
Istotnym czynnikiem ryzyka jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori. Większość przypadków raka żołądka ma charakter sporadyczny, natomiast niewielka część wiąże się z predyspozycją dziedziczną, m.in. z patogennymi wariantami genu CDH1.
Rozpoznanie potwierdza badanie histopatologiczne wycinków pobranych podczas gastroskopii.
Rak gruczołowy trzustki i jelita
Rak gruczołowy trzustki (w klasyfikacji ICD-10 przypisany do kategorii C25) stanowi większość nowotworów złośliwych trzustki. Najczęściej ma postać gruczolakoraka przewodowego, który rozwija się z komórek części zewnątrzwydzielniczej trzustki, związanych z przewodami odprowadzającymi sok trzustkowy. Gruczolakorak trzustki jest nowotworem o dużej agresywności, mającym skłonność do wczesnego naciekania okolicznych tkanek oraz tworzenia przerzutów.
Rak gruczołowy jelita dotyczy głównie jelita grubego: gruczolakoraki stanowią około 90-95% jego nowotworów złośliwych. Rozwija się z nabłonka gruczołowego błony śluzowej jelita, a część przypadków powstaje na podłożu polipów gruczolakowych, które należą do zmian przednowotworowych. W klasyfikacji ICD-10 rak okrężnicy przypisany jest do kategorii C18, rak zgięcia esiczo-odbytniczego do C19, a rak odbytnicy do C20.
>> Przeczytaj również: Markery nowotworowe w diagnozie raka jelita grubego i trzustki
Rak gruczołowy – jakie daje objawy?
Gruczolakoraki mogą dawać zróżnicowane symptomy. Na obecność i rodzaj dolegliwości mają wpływ lokalizacja guza, jego wielkość, naciekanie sąsiednich struktur oraz obecność przerzutów. Objawy mogą obejmować:
- w gruczolakoraku płuca: nowy bądź utrzymujący się kaszel, zmianę charakteru dotychczasowego kaszlu, duszność, ból w klatce piersiowej i krwioplucie. Niewielkie, obwodowo położone zmiany bywają wykrywane przypadkowo w badaniach obrazowych,
- w gruczolakoraku prostaty: trudności w oddawaniu moczu, osłabienie strumienia moczu, uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza lub krwiomocz. Wczesne stadium często przebiega bezobjawowo, natomiast bóle kości mogą wskazywać na chorobę przerzutową,
- w gruczolakoraku żołądka: ból lub dyskomfort w nadbrzuszu, utratę apetytu i masy ciała, nudności oraz uczucie szybkiej sytości,
- w gruczolakoraku trzustki: ból nadbrzusza promieniujący do pleców, spadek masy ciała i żółtaczkę, występujące częściej w bardziej zaawansowanej chorobie. Przy guzach głowy trzustki mogą pojawić się także świąd skóry, ciemne zabarwienie moczu i odbarwione stolce,
- w gruczolakoraku jelita grubego: krew w stolcu, zmianę rytmu wypróżnień, ból brzucha. Przewlekłe krwawienie może prowadzić do niedokrwistości.
Wiele gruczolakoraków we wczesnym stadium przebiega bezobjawowo. W bardziej zaawansowanej chorobie, niezależnie od lokalizacji, mogą występować utrata masy ciała, pogorszenie apetytu orazosłabienie.
>> Zobacz także: Nowotwór przewodu pokarmowego – objawy, badania, leczenie
Jak rozpoznaje się raka gruczołowego?
Proces diagnostyczny raka gruczołowego jest odmienny w zależności od narządu, w którym podejrzewa się nowotwór. Wykorzystuje się odpowiednio dobrane badania obrazowe, endoskopowe i laboratoryjne. Rozpoznanie raka gruczołowego potwierdza badanie histopatologiczne materiału pobranego podczas biopsji, endoskopii lub operacji.
W poszczególnych lokalizacjach wykorzystuje się m.in.:
- w gruczolakoraku płuca: tomografię komputerową (TK) klatki piersiowej, a w zaawansowanej chorobie także badania molekularne w kierunku określonych zmian genetycznych oraz immunohistochemiczną ocenę ekspresji białka PD-L1,
- w gruczolakoraku prostaty: oznaczenie PSA (swoistego antygenu sterczowego), rezonans magnetyczny prostaty i biopsję,
- w gruczolakoraku żołądka: gastroskopię z pobraniem wycinków oraz ocenę zakażenia Helicobacter pylori, np. w pobranym materiale lub za pomocą testów wykrywających aktywne zakażenie, takich jak test oddechowy czy oznaczenie antygenu bakterii w kale,
- w gruczolakoraku trzustki: TK z kontrastem, a w razie potrzeby pobranie materiału pod kontrolą ultrasonografii endoskopowej. Oznaczenie markera nowotworowego CA 19-9 we krwi może wspierać ocenę i monitorowanie choroby, ale nie służy do samodzielnego rozpoznania raka.
- w gruczolakoraku jelita grubego: kolonoskopię z biopsją oraz badania obrazowe w celu oceny zaawansowania choroby. Morfologię krwi wykonuje się w celu diagnostyki niedokrwistości, która bywa następstwem przewlekłego krwawienia z przewodu pokarmowego. Stężenie CEA (antygenu rakowo-płodowego) we krwi wykorzystuje się do oceny rokowania i monitorowania leczenia.
Badania laboratoryjne, m.in. morfologia krwi, stężenia elektrolitów oraz parametry czynności wątroby i nerek, uzupełniają diagnostykę i są istotnym elementem monitorowania pacjenta onkologicznego.
Rak gruczołowy – leczenie
Leczenie gruczolakoraków obejmuje różne metody, które mogą być stosowane samodzielnie lub łączone. Operacja ma największe znaczenie w przypadku nowotworów ograniczonych miejscowo i może obejmować wycięcie samego guza, usunięcie części lub całego narządu oraz regionalnych węzłów chłonnych.
Chemioterapia polega na stosowaniu leków przeciwnowotworowych działających na komórki szybko się dzielące. Może być podawana przed operacją w celu zmniejszenia guza, po zabiegu w celu ograniczenia ryzyka nawrotu lub w leczeniu choroby zaawansowanej i przerzutowej.
Radioterapia wykorzystuje promieniowanie jonizujące do niszczenia komórek nowotworowych. Może być stosowana w celu zmniejszenia guza przed operacją, zniszczenia pozostałych komórek po zabiegu albo miejscowego leczenia zmian, których nie można usunąć chirurgicznie. Natomiast hormonoterapia jest ważnym elementem leczenia nowotworów zależnych od hormonów, np. raka prostaty.
W wybranych gruczolakorakach coraz większą rolę odgrywają także immunoterapia i leczenie celowane, dobierane na podstawie określonych cech biologicznych i molekularnych nowotworu.
Rak gruczołowy – rokowania
Rokowanie w raku gruczołowym ocenia się na podstawie lokalizacji nowotworu, jego zaawansowania, obecności przerzutów oraz cech histologicznych i molekularnych. Istotne znaczenie mają także możliwość zastosowania leczenia radykalnego i odpowiedź na terapię.
Przebieg poszczególnych gruczolakoraków jest bardzo różny. Rak gruczołowy prostaty często rozwija się powoli i przy chorobie ograniczonej do narządu może rokować bardzo dobrze, natomiast rak gruczołowy trzustki należy do nowotworów o agresywnym przebiegu. W gruczolakoraku płuca, żołądka i jelita grubego szczególne znaczenie ma stadium choroby w momencie rozpoznania.
Rak gruczołowy – podsumowanie najważniejszych informacji
Rak gruczołowy nie jest jedną chorobą, lecz grupą nowotworów złośliwych o wspólnym typie różnicowania komórek. Może rozwinąć się w wielu narządach, dlatego zarówno objawy, jak i sposób diagnostyki, leczenia oraz rokowania mogą być zupełnie różne. Rozpoznanie wymaga badania histopatologicznego, a dalsze postępowanie opiera się na ocenie stopnia zaawansowania oraz cech biologicznych guza. Jeśli zauważysz utrzymujące się lub niewyjaśnione objawy, skonsultuj się z lekarzem. Pamiętaj również o badaniach profilaktycznych i przesiewowych zalecanych dla Twojego wieku i indywidualnego ryzyka.
Bibliografia
- Fernandez-del Castillo C., Singh H. Clinical presentation, diagnosis, and staging of exocrine pancreatic cancer. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/clinical-presentation-diagnosis-and-staging-of-exocrine-pancreatic-cancer (dostęp: 10.09.2026).
- Hainsworth J.D., Greco F.A. Adenocarcinoma of unknown primary site. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/adenocarcinoma-of-unknown-primary-site (dostęp: 10.09.2026).
- Hainsworth J.D., Greco F.A. Overview of the classification and management of cancers of unknown primary site. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/overview-of-the-classification-and-management-of-cancers-of-unknown-primary-site (dostęp: 10.09.2026).
- Macrae F.A., Parikh A.R., Ricciardi R. Clinical presentation, diagnosis, and staging of colorectal cancer. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/clinical-presentation-diagnosis-and-staging-of-colorectal-cancer (dostęp: 10.09.2026).
- Mansfield P.F. Clinical presentation, diagnosis, and staging of gastric cancer. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/clinical-presentation-diagnosis-and-staging-of-gastric-cancer (dostęp: 10.09.2026).
- Mullangi S., Lekkala M.R. Adenocarcinoma. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32965808/ (dostęp: 10.09.2026).
- Richie J.P. Localized prostate cancer: Risk stratification and choice of initial treatment. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/localized-prostate-cancer-risk-stratification-and-choice-of-initial-treatment (dostęp: 10.09.2026).
- Tazelaar H.D., Butt Y.M. Pathology of lung malignancies. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/pathology-of-lung-malignancies (dostęp: 10.09.2026).
- Wysocka J., Wysocki W. Nowotwór – co to, rozwój, podział. Medycyna Praktyczna: Onkologia. https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/informacje/61208,nowotwor-co-to-rozwoj-podzial (dostęp: 10.09.2026).
