Choroby reumatyczne to nie tylko problem dorosłych, występują także u dzieci. Przebiegają jednak nieco inaczej, objawiają się także nieco inaczej, leczenie też trochę odbiega od tego przeznaczonego dla dorosłych. Sprawdź, co warto o nich widzieć.

Z artykułu dowiesz się: >> jakie choroby reumatyczne dotyczą dzieci, >> w jaki sposób się objawiają choroby reumatyczne u dzieci, >> jakie są czynniki ryzyka ich wystąpienia, >> jakie są podstawowe badania pozwalające na rozpoznanie, chorób reumatycznych u dzieci, >> jak przebiega ich leczenie.

UWAGA W artykule posługujemy się kolokwializmem – „reumatyzm”. Nie jest to pojęcie medyczne, jednak łatwo oddaje esencję tematyki.

Spis treści:

1. Czym są choroby reumatyczne u dzieci?
2. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów – najczęstsza choroba reumatyczna u dzieci
3. Przyczyny chorób reumatycznych u dzieci
4. Objawy chorób reumatycznych u dzieci
5. Zapalenie stawów u dzieci – kiedy powinno zaniepokoić?
6. Diagnostyka chorób reumatologicznych u dzieci – jakie badania wykonać?
7. Leczenie chorób reumatycznych u dzieci
8. Zakończenie
9. Choroby reumatyczne u dzieci – sekcja FAQ

Czym są choroby reumatyczne u dzieci?

Kiedy słyszymy słowo „reumatyzm”, zazwyczaj myślimy o bólach stawów u osób starszych. Jednak to pojęcie jest znacznie szersze i dotyczy również dzieci. Choroby reumatyczne u dzieci to grupa przewlekłych schorzeń, które atakują układ ruchu (stawy, mięśnie, kości). Często mają również charakter ogólnoustrojowy, co oznacza, że mogą zajmować:

• oczy,
• skórę,
• narządy wewnętrzne.

Są to w dużej mierze choroby autoimmunologiczne, w których układ odpornościowy dziecka z nieznanych przyczyn atakuje własne zdrowe komórki i tkanki, wywołując stan zapalny.

Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów – najczęstsza choroba reumatyczna u dzieci

Według danych literaturowych najczęściej diagnozowaną chorobą reumatyczną u pacjentów pediatrycznych jest młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (MIZS). Nie jest to jedna choroba, ale cała grupa schorzeń, które łączy przewlekłe (trwające co najmniej 6 tygodni) zapalenie stawów u dzieci poniżej 16. roku życia. Wyróżniamy kilka podtypów MIZS, które różnią się objawami i rokowaniami:

• postać nielicznostawowa – dotyczy do 4 stawów, często dużych (kolana, kostki),
• postać wielostawowa – obejmuje 5 lub więcej stawów, często małych (rąk, stóp),
• postać uogólniona – najcięższa, która rozpoczyna się od wysokiej gorączki, charakterystycznej wysypki i powiększenia narządów, zanim pojawią się bóle stawów.

>> Może Cię zainteresować: Gorączka u dziecka – kiedy budzi niepokój?

Przyczyny chorób reumatycznych u dzieci

Dotychczas nie znaleziono dowodów na bezpośrednie przyczyny MIZS. Uważa się, że jest to efekt złożonej interakcji między genami a czynnikami środowiskowymi. U dzieci z predyspozycjami genetycznymi czynniki zewnętrzne, takie jak infekcje wirusowe czy bakteryjne mogą uruchomić nieprawidłową odpowiedź immunologiczną.

Objawy chorób reumatycznych u dzieci

Objawy mogą być bardzo różne w zależności od podtypu choroby, ale istnieje kilka kluczowych sygnałów ostrzegawczych, które rodzice powinni znać:

• przewlekły ból stawów – dziecko skarży się na ból, ale może też po prostu utykać, być mniej aktywne lub odmawiać chodzenia,
• sztywność poranna – to bardzo charakterystyczny objaw; dziecko po obudzeniu czuje się „sztywne”, nie chce wstać, ma trudności z poruszaniem się, ale to odczucie mija po około 30-60 minutach,
• obrzęk i zaczerwienienie,
• niewyjaśniona gorączka – w postaci uogólnionej występują codzienne, wysokie skoki gorączki (powyżej 39°C), które gwałtownie spadają,
• wysypka – w postaci uogólnionej często towarzyszy gorączce – jest to różowa, plamista wysypka, pojawiająca się głównie na tułowiu i kończynach,
• zmęczenie i apatia,
• zapalenie błony naczyniowej oka – może rozwijać się bezobjawowo, prowadząc do pogorszenia wzroku.

>> Zobacz: 40 stopni gorączki u dziecka – co robić?

Zapalenie stawów u dzieci – kiedy powinno zaniepokoić?

Rodzice często mylą „reumatyzm” z bólami wzrostowymi. To jeden z najczęstszych błędów diagnostycznych. Niepokój powinny wzbudzić:

• ból stawów utrzymujący się dłużej niż 3-4 tygodnie lub o charakterze nawracającym,
• poranna sztywność,
• obrzęk,
• gorączka,
• wysypka,
• dziecko zaczyna tracić sprawność ruchową (np. przestaje biegać, wspinać się po schodach).

Diagnostyka chorób reumatologicznych u dzieci – jakie badania wykonać?

Nie ma jednego testu na „reumatyzm”. Diagnostyka jest procesem wieloetapowym i często wymaga współpracy pediatry z reumatologiem dziecięcym. Opiera się na:

• wywiadzie i badaniu fizykalnym – lekarz ocenia liczbę objętych stawów, charakter obrzęku, zakres ruchomości,
• badaniach laboratoryjnych – markery stanu zapalnego (OB, CRP), przeciwciała (ANA, RF, anty-CCP) oraz morfologię,
• badaniach obrazowych – klasyczne zdjęcie RTG może pokazać uszkodzenia w zaawansowanej chorobie; wczesne zmiany zapalne w stawach najlepiej uwidacznia rezonans magnetyczny (MRI).

Rozpoznanie jest stawiane na podstawie spełnienia kryteriów klinicznych (w tym wyników badań dodatkowych).

Leczenie chorób reumatycznych u dzieci

Cel leczenia to remisja choroby – czyli całkowity brak objawów zapalenia. Schemat zazwyczaj wygląda następująco:

• leki przeciwzapalne (NLPZ) – stosowane w łagodzeniu bólu,
• glikokortykosteroidy – bardzo skuteczne w zwalczaniu ostrego stanu zapalnego (w postaci tabletek lub iniekcji dostawowych), ale ze względu na skutki uboczne (zaburzenia wzrostu, otyłość) ich stosowanie ogranicza się do minimum,
• leki modyfikujące przebieg choroby – podstawą jest metotreksat, który u większości pacjentów skutecznie kontroluje objawy,
• leki biologiczne – najczęściej używa się inhibitorów TNF-alfa, inhibitorów interleukiny 6 (tocilizumab) oraz inhibitorów IL-1 (anakinra),
• wspomagająco fizjoterapia.

Zakończenie

Choroby reumatyczne u dzieci nie zamykają drogi do pełnego życia. Dzięki postępom medycyny, a zwłaszcza wprowadzeniu leków biologicznych, dzieci z MIZS mogą prowadzić normalne, aktywne życie, chodzić do szkoły i uprawiać sport.

Kluczem do sukcesu jest jednak czas. Im szybciej zostanie postawiona diagnoza i wdrożone leczenie, tym mniejsze ryzyko trwałego uszkodzenia stawów i kalectwa. Jeśli zauważasz u swojego dziecka niepokojące objawy, takie jak uporczywy ból stawów, poranna sztywność lub przewlekłe zmęczenie – nie zwlekaj i poproś pediatrę o konsultację.

Choroby reumatyczne u dzieci – sekcja FAQ

---

Źródła

1. Garner AJ, Saatchi R, Ward O, Hawley DP. Juvenile Idiopathic Arthritis: A Review of Novel Diagnostic and Monitoring Technologies. Healthcare (Basel). 2021 Dec 4;9(12):1683. doi: 10.3390/healthcare9121683. PMID: 34946409; PMCID: PMC8700900.
   https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8700900/ (dostęp: 06.06.2026 r.)
2. Onel KB, Horton DB, Lovell DJ, Shenoi S, Cuello CA, Angeles-Han ST, Becker ML, Cron RQ, Feldman BM, Ferguson PJ, Gewanter H, Guzman J, Kimura Y, Lee T, Murphy K, Nigrovic PA, Ombrello MJ, Rabinovich CE, Tesher M, Twilt M, Klein-Gitelman M, Barbar-Smiley F, Cooper AM, Edelheit B, Gillispie-Taylor M, Hays K, Mannion ML, Peterson R, Flanagan E, Saad N, Sullivan N, Szymanski AM, Trachtman R, Turgunbaev M, Veiga K, Turner AS, Reston JT. 2021 American College of Rheumatology Guideline for the Treatment of Juvenile Idiopathic Arthritis: Recommendations for Nonpharmacologic Therapies, Medication Monitoring, Immunizations, and Imaging. Arthritis Care Res (Hoboken). 2022 Apr;74(4):505-520. doi: 10.1002/acr.24839. Epub 2022 Mar 1. PMID: 35233989; PMCID: PMC10231687.
   https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10231687/ (dostęp: 06.06.2026 r.)
3. Fautrel B, Mitrovic S, De Matteis A, Bindoli S, Antón J, Belot A, Bracaglia C, Constantin T, Dagna L, Di Bartolo A, Feist E, Foell D, Gattorno M, Georgin-Lavialle S, Giacomelli R, Grom AA, Jamilloux Y, Laskari K, Lazar C, Minoia F, Nigrovic PA, Oliveira Ramos F, Ozen S, Quartier P, Ruscitti P, Sag E, Savic S, Truchetet ME, Vastert SJ, Wilhelmer TC, Wouters C, Carmona L, De Benedetti F. EULAR/PReS recommendations for the diagnosis and management of Still’s disease, comprising systemic juvenile idiopathic arthritis and adult-onset Still’s disease. Ann Rheum Dis. 2024 Nov 14;83(12):1614-1627. doi: 10.1136/ard-2024-225851. PMID: 39317417; PMCID: PMC11672000.
   https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11672000/ (dostęp: 06.06.2026 r.)

Pojawienie się żółtawych, łuszczących się płatków na główce niemowlęcia to moment, który często budzi niepokój u rodziców – zwłaszcza gdy zmiany pojawiają się nagle i obejmują coraz większy obszar skóry. Choć ciemieniucha należy do najczęstszych i zazwyczaj łagodnych problemów dermatologicznych wieku niemowlęcego, jej wygląd oraz przebieg rodzą wiele pytań dotyczących przyczyn, czasu trwania oraz właściwej pielęgnacji.

Z tego artykułu dowiesz się, m.in.: >> czym jest ciemieniucha u niemowlaka; >> od czego powstaje ciemieniucha; >> czy każde dziecko ma ciemieniuchę; >> jak wygląda ciemieniucha; >> gdzie na ciele może rozwinąć się ciemieniucha; >> jak pozbyć się ciemieniuchy.

Spis treści:

1. Ciemieniucha: co to za przypadłość?
   • U kogo może rozwinąć się ciemieniucha?
2. Jak często występuje ciemieniucha?
3. Przyczyny czepca kołyskowego: kiedy pojawia się ciemieniucha?
4. Ciemieniucha. Gdzie może się rozwinąć?
5. Objawy ciemieniuchy u niemowlaków i starszych dzieci
   • Jak rozpoznać początki ciemieniuchy?
6. Jak wygląda ciemieniucha (zdjęcia)?
7. Z czym można pomylić ciemieniuchę?
8. Jak diagnozuje się ciemieniuchę u dzieci?
9. Co na ciemieniuchę? Jak się jej pozbyć?
   • Jak wyczesywać ciemieniuchę?
10. Najczęstsze pytania o ciemieniuchę (FAQ)

Ciemieniucha: co to za przypadłość?

Ciemieniucha, określana również jako czepiec kołyskowy, to łagodna postać łojotokowego zapalenia skóry, która najczęściej pojawia się u niemowląt w pierwszych miesiącach życia. Jej charakterystycznym objawem są tłuste, żółtawe lub białawe łuski widoczne na owłosionej skórze głowy, szczególnie w okolicy ciemiączka. Powstają one w wyniku nadmiernego wydzielania sebum, które łączy się ze złuszczającym naskórkiem, tworząc przylegające płatki.

Najczęściej obserwuje się:

• żółtawe lub białawe łuski,
• tłustą, lekko błyszczącą powierzchnię skóry,
• czasem zaczerwienienie pod zmianami,
• w bardziej nasilonych przypadkach – grubsze płaty przypominające strupki.

Choć zmiany mogą wyglądać niepokojąco, zazwyczaj nie powodują świądu ani bólu i ustępują samoistnie w ciągu kilku tygodni lub miesięcy. Jednocześnie brak odpowiedniej pielęgnacji może sprzyjać ich nasileniu i rozszerzaniu się na kolejne obszary skóry.

>> Sprawdź: Pokrzywka u dziecka – jak ją rozpoznać i leczyć?

U kogo może rozwinąć się ciemieniucha?

Ciemieniucha dotyczy przede wszystkim najmłodszych dzieci – najczęściej obserwowana jest jako ciemieniucha u niemowlęcia około 2.-3. miesiąca życia. W tym okresie gruczoły łojowe wykazują zwiększoną aktywność, co wynika m.in. z obecności hormonów matczynych (przede wszystkim androgenów).

Do czynników sprzyjających należą:

• niedojrzałość skóry dziecka;
• przejściowy wpływ hormonów matczynych;
• zwiększona aktywność gruczołów łojowych;
• indywidualne predyspozycje skóry.

Choć jest to typowa dolegliwość wieku niemowlęcego, możliwa jest również ciemieniucha u starszych dzieci – zmiany mogą utrzymywać się nawet do 2. roku życia, a sporadycznie pojawiać się także później.

Warto wiedzieć: Ciemieniuchę u dorosłych określa się w praktyce jako łojotokowe zapalenie skóry (ŁZS) – przewlekłą dermatozę o podobnym mechanizmie powstawania, ale innym przebiegu niż u niemowląt. Więcej na ten temat przeczytasz tutaj: Łojotokowe zapalenie skóry (ŁZS) – objawy, przyczyny, leczenie.

Jak często występuje ciemieniucha?

Ciemieniucha należy do najczęstszych zmian skórnych u niemowląt i występuje u dużej grupy dzieci w pierwszych miesiącach życia. Jej nasilenie może być jednak bardzo zróżnicowane – od niemal niezauważalnego złuszczania po bardziej rozległe zmiany.

Warto pamiętać, że:

• nie u każdego dziecka rozwija się ciemieniucha;
• odpowiednia pielęgnacja może zmniejszyć ryzyko jej wystąpienia;
• nasilenie objawów nie zawsze koreluje ze stanem zdrowia dziecka.

Przyczyny czepca kołyskowego: kiedy pojawia się ciemieniucha?

Ciemieniucha najczęściej pojawia się w pierwszych tygodniach lub miesiącach życia dziecka, zwykle około 2.-3. miesiąca, kiedy skóra niemowlęcia nie jest jeszcze w pełni dojrzała. W tym okresie dochodzi do zwiększonej aktywności gruczołów łojowych, co prowadzi do nadprodukcji sebum. Nadmiar łoju zaburza naturalny proces złuszczania naskórka – martwe komórki nie oddzielają się prawidłowo, lecz przylegają do skóry, tworząc charakterystyczne łuski.

Do najważniejszych czynników sprzyjających rozwojowi ciemieniuchy należą:

• działanie hormonów matczynych (zwłaszcza androgenów);
• niedojrzałość gruczołów łojowych i bariery skórnej;
• nadmierna produkcja sebum;
• obecność drożdżaków z rodzaju Malassezia;
• indywidualna predyspozycja skóry (np. skłonność do łojotoku).

W efekcie powstaje środowisko sprzyjające gromadzeniu się łoju i złuszczonego naskórka, co prowadzi do pojawienia się widocznych zmian skórnych.

>> Przeczytaj: Łuszczyca – objawy, diagnostyka, leczenie

Ciemieniucha. Gdzie może się rozwinąć?

Najczęściej zmiany lokalizują się na owłosionej skórze głowy, gdzie widoczne są typowe strupki na głowie u dziecka. W bardziej nasilonych przypadkach mogą jednak obejmować również inne obszary, co wynika z większej aktywności gruczołów łojowych w tych okolicach.

Ciemieniucha może pojawić się też:

• jako ciemieniucha na brwiach;
• jako ciemieniucha na twarzy (szczególnie okolice nosa i czoła);
• jako ciemieniucha na uszach oraz ciemieniucha za uszami;
• jako ciemieniucha na policzkach;
• w fałdach skórnych (np. szyja, okolice pieluszkowe).

Rozszerzanie się zmian zwykle ma związek z nasilonym łojotokiem, a czasami z niewystarczającą pielęgnacją, dlatego wczesna i odpowiednia opieka nad skórą dziecka pozwala skutecznie ograniczyć ich zasięg.

Objawy ciemieniuchy u niemowlaków i starszych dzieci

Obraz kliniczny ciemieniuchy może różnić się w zależności od nasilenia zmian, jednak najczęściej ma ona dość charakterystyczny przebieg. Początkowo na skórze pojawia się delikatny, białawy nalot, który z czasem przekształca się w żółtawe, tłuste łuski o różnej grubości.

Do typowych objawów należą:

• żółte lub białawe, tłuste łuski;
• płaty przypominające skorupkę lub strupki;
• lekko zaczerwieniona skóra pod zmianami;
• łuszczenie się naskórka, czasem przypominające łupież;
• zmiany ograniczone do jednego miejsca lub obejmujące większe obszary skóry.

W większości przypadków zmiany nie powodują dolegliwości bólowych, świądu ani wyraźnego dyskomfortu

To ważne: Czy ciemieniucha swędzi? Zazwyczaj nie – klasyczna ciemieniucha nie powoduje świądu ani bólu. Jeśli jednak dziecko jest niespokojne, próbuje drapać zmiany lub skóra jest wyraźnie podrażniona, może to sugerować nadkażenie, współistniejące schorzenie (np. AZS) lub bardziej nasilony stan zapalny – w takiej sytuacji warto skonsultować się z lekarzem.

Jak rozpoznać początki ciemieniuchy?

Rozpoznanie stawia się typowo na podstawie obrazu klinicznego zmian. Początkowo ciemieniucha pojawia się jako białawy, delikatny nalot w okolicy ciemiączka, który może wyglądać jak przesuszona skóra. Z czasem zmiany stają się bardziej widoczne – przybierają postać żółtawych łusek, które stopniowo grubieją i zaczynają przylegać do skóry.

>> Zobacz: Uczulenie na pampersy (pieluchy): jak wygląda? Objawy i przyczyny reakcji alergicznej

Jak wygląda ciemieniucha (zdjęcia)?

W zależności od nasilenia zmian mogą one mieć charakter:

• cienkiego nalotu przypominającego łupież;
• miękkich, łuszczących się płatków;
• grubszych, przylegających do skóry warstw;
• zwartej, żółtawej „skorupy” pokrywającej większą powierzchnię głowy.

Zmiany mogą obejmować niewielki fragment skóry lub – w bardziej nasilonych przypadkach – rozprzestrzeniać się na całą owłosioną skórę głowy oraz inne obszary ciała.

Z czym można pomylić ciemieniuchę?

Choć ciemieniucha ma dość charakterystyczny obraz kliniczny, w niektórych przypadkach może być mylona z innymi schorzeniami dermatologicznymi, zwłaszcza gdy zmiany są bardziej nasilone, nietypowo zlokalizowane lub towarzyszą im dodatkowe objawy. Kluczowe znaczenie ma tutaj ocena wyglądu skóry oraz obecności (lub braku) świądu.

Najczęściej w diagnostyce różnicowej bierze się pod uwagę:

• atopowe zapalenie skóry (AZS) – zwykle towarzyszy mu świąd i suchość skóry;
• łuszczycę – zmiany są bardziej suche, srebrzyste i wyraźnie odgraniczone;
• grzybicę skóry głowy – może powodować stan zapalny i wypadanie włosów;
• kontaktowe zapalenie skóry – związane z reakcją na kosmetyki lub detergenty,
• rzadziej – schorzenia z grupy histiocytoz.

>> Zobacz również: Łysienie plackowate u dzieci – przyczyny i leczenie łysienia

Jak diagnozuje się ciemieniuchę u dzieci?

Rozpoznanie ciemieniuchy opiera się przede wszystkim na badaniu klinicznym – doświadczony lekarz (pediatra lub dermatolog) jest w stanie postawić diagnozę już na podstawie wyglądu skóry i charakterystycznej lokalizacji zmian. Tłuste, żółtawe łuski na owłosionej skórze głowy, bez towarzyszącego świądu czy bólu, stanowią typowy obraz tej dolegliwości.

W większości przypadków nie ma konieczności wykonywania dodatkowych badań. Jeśli jednak przebieg jest nietypowy, zmiany są nasilone, długotrwałe lub nie reagują na standardową pielęgnację, lekarz może rozszerzyć diagnostykę.

Możliwe badania laboratoryjne obejmują:

• posiew mykologiczny lub bakteriologiczny – w celu wykluczenia nadkażenia;
• badania w kierunku alergii – gdy podejrzewa się inne podłoże zmian;
• rzadziej – biopsję skóry, jeśli obraz kliniczny budzi wątpliwości.

>> Zobacz: Sucha skóra cz. 1. Postawienie prawidłowej diagnozy – problem interdyscyplinarny

Co na ciemieniuchę? Jak się jej pozbyć?

Ciemieniucha w większości przypadków nie wymaga leczenia farmakologicznego – odpowiednia pielęgnacja skóry pozwala skutecznie ograniczyć jej nasilenie i przyspieszyć ustępowanie zmian. Kluczowe jest delikatne rozmiękczenie łusek oraz ich stopniowe usuwanie bez naruszania skóry.

W codziennej pielęgnacji stosuje się przede wszystkim:

• krem na ciemieniuchę lub specjalistyczny preparat na ciemieniuchę o działaniu natłuszczającym i zmiękczającym łuski;
• łagodne szampony dla niemowląt;
• preparaty dermokosmetyczne wspierające odbudowę bariery skórnej.

Systematyczna, prawidłowa pielęgnacja zwykle wystarcza.

Jak wyczesywać ciemieniuchę?

Wyczesywanie ciemieniuchy powinno być procesem delikatnym i poprzedzonym odpowiednim przygotowaniem skóry. Kluczowe znaczenie ma rozmiękczenie łusek, co zapobiega podrażnieniom i uszkodzeniom naskórka.

Proces pielęgnacji warto przeprowadzić etapowo:

• nałóż oliwkę lub preparat natłuszczający na skórę głowy i pozostaw na kilkanaście minut;
• delikatnie masuj skórę, aby rozluźnić łuski;
• użyj miękkiej szczoteczki do wyczesania zmian;
• umyj głowę łagodnym szamponem i dokładnie spłucz preparat.

Bardzo ważne: nie należy zdrapywać ani odrywać łusek na siłę – może to prowadzić do podrażnień, mikrourazów, a nawet nadkażeń bakteryjnych lub grzybiczych.

>> To ważne: Pielęgnacja skóry atopowej. Jak dbać o skórę z AZS w zimie?

Najczęstsze pytania o ciemieniuchę (FAQ)

Poniżej znajdziesz krótkie, konkretne odpowiedzi na najczęstsze wątpliwości rodziców.

Opieka merytoryczna: lek. Katarzyna Banaszczyk

---

Bibliografia

1. Clark G.W., Pope S.M., Jaboori K.A., Diagnosis and treatment of seborrheic dermatitis. Am Fam Physician. 2015 Feb 1;91(3):185-90.
2. Czarnecka-Operacz M., Gollnick H., Diagnostic problems in the treatment of dermatological diseases in children. Lekarz POZ. 2018;4(3):211-226.
3. Pawłowska B., Ciemieniucha u dziecka – jak wygląda, jak się jej pozbyć?, wylecz.to, 2022.
4. https://www.verywellhealth.com/seborrheic-dermatitis-symptoms-4769659 [dostęp: 15.04.2026]

Kwashiorkor to jedna z najcięższych postaci niedożywienia, która najczęściej dotyczy dzieci w wieku od 3 do 5 lat. Choć kojarzony jest głównie z krajami Afryki czy Azji, może występować również w krajach rozwiniętych. Znacząco zwiększa ryzyko poważnych konsekwencji zdrowotnych i stanowi bezpośrednie zagrożenie życia.

Z tego artykułu dowiesz się: >> co to jest kwashiorkor, >> jakie są objawy niedożywienia białkowego, >> jakie mogą być jego przyczyny, >> na czym polega rozpoznanie niedożywienia typu kwashiorkor, >> jak wygląda postępowanie lecznicze.

Spis treści:

1. Co to jest kwashiorkor?
2. Przyczyny niedożywienia białkowego
3. Charakterystyczne objawy kwashiorkor
4. Diagnostyka laboratoryjna niedożywienia białkowego
5. Leczenie i etapy wychodzenia z niedożywienia białkowego
6. Kwashiorkor: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)
7. Podsumowanie

Co to jest kwashiorkor?

Kwashiorkor, nazywany niedożywieniem stresowym to zaburzenie stanu odżywienia. Stanowi on odrębną jednostkę chorobową, wymienioną w międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD-10 pod kodem E40.

Charakteryzuje się obniżonym poziomem albumin (hipoalbuminemią), zwiększonym katabolizmem białek oraz zaburzeniami wodno- elektrolitowymi. Kwashiorkor jest stanem zagrażającym życiu, przyczyniającym się do zahamowania wzrostu u dzieci, rozwoju zaburzeń funkcji wątroby, nerek, upośledzeniem odporności, dysbiozy jelitowej i niedoborów mikroskładników. W przypadku braku odpowiedniego leczenia może doprowadzić nawet do śmierci.

Przyczyny niedożywienia białkowego

W kontekście przyczyn rozwoju niedożywienia typu kwashiorkor najczęściej mówi się o długotrwałym niedoborze białka w diecie, pomimo pokrycia zapotrzebowania na energię. Jednak dokładny patomechanizm tej choroby nie jest w pełni poznany. Niektóre czynniki i stany mogą zwiększać ryzyko jej rozwinięcia. Należą do nich, m.in.:

• zakażenia i infekcje, np. zapalenie płuc, malaria, AIDS, odra,
• obecność aflatoksyn (toksyn produkowanych przez pleśnie) w żywności,
• zbyt wczesne zakończenie karmienia piersią u dzieci,
• niski status społeczny, ubóstwo.
• rozległe urazy i operacje,
• choroby przebiegające z silnym stanem zapalnym,
• ciężkie choroby, takie jak nowotwory, marskość wątroby,
• zespołu złego wchłaniania lub zaburzenia wchłaniania składników odżywczych.

Pomimo, że niedożywienie najczęściej kojarzy się z osobami ze skrajnie niską masą ciała, kwashiorkor w rzeczywistości może występować u osób z nadwagą czy otyłością.

Charakterystyczne objawy kwashiorkor

Kwashiorkor ma specyficzny obraz kliniczny, wynikający z poważnych zaburzeń metabolicznych związanych z niedoborem białka. Objawy mogą rozwijać się stopniowo, jednak z czasem stają się coraz bardziej widoczne i charakterystyczne. Do najczęstszych należą m.in.:

• obrzęki (tzw. obrzęk głodowy) – zwykle zaczynają się od kończyn dolnych, ale mogą obejmować całe ciało, w tym twarz i brzuch,
• powiększenie brzucha – wodobrzusze związane z nagromadzeniem płynów oraz stłuszczeniem wątroby,
• zanik masy mięśniowej – mimo obecności obrzęków, dochodzi do wyraźnego osłabienia mięśni i spadku ich masy,
• zmiany skórne – skóra staje się sucha, cienka, może się łuszczyć, pojawiają się przebarwienia, odbarwienia lub owrzodzenia,
• zmiany w obrębie włosów – włosy tracą naturalny kolor, stają się matowe, łamliwe, łatwo wypadają,
• zahamowanie wzrostu i rozwoju – szczególnie u dzieci, u których niedożywienie trwa dłuższy czas,
• obniżona odporność – zwiększona podatność na infekcje oraz ich cięższy przebieg,
• apatia, osłabienie.

Diagnostyka laboratoryjna niedożywienia białkowego

Rozpoznanie kwashiorkoru opiera się na połączeniu oceny antropometrycznej i przedmiotowej z wynikami badań laboratoryjnych. Niedożywienie prowadzi do istotnych zmian w składzie białek osocza oraz funkcjonowaniu układu odpornościowego, dlatego ocena tych parametrów ma kluczowe znaczenie diagnostyczne.

Do najważniejszych badań należą:

• poziom albumin – obniżone wartości są charakterystyczne dla niedożywienia białkowego,
• poziom prealbumin – ich okres półtrwania wynosi około 2-3 dni, co umożliwia bieżące kontrolowanie zmian stanu chorego,
• poziom transferyny,
• poziom białka wiążącego retinol (RBP, Retinol Binding Protein).

Istotnym elementem jest również ocena niedoborów mikroelementów i witamin. Kwashiorkor często współistnieje z deficytami m.in. żelaza, cynku, selenu czy witaminy A.

Należy podkreślić, że pojedynczy parametr nie jest wystarczający do postawienia diagnozy. Dopiero kompleksowa analiza wyników badań w połączeniu z oceną obrazu klinicznego pacjenta, pozwala na właściwe rozpoznanie i zaplanowanie leczenia.

>> Przeczytaj też: Niedożywienie: objawy i skutki. Jakie badania laboratoryjne należy wykonać?

Leczenie i etapy wychodzenia z niedożywienia białkowego

Zgodnie z wytycznymi WHO (World Health Organization) leczenie niedożywienia białkowego to proces polegający na przywracaniu równowagi metabolicznej oraz bezpiecznym uzupełnianiu niedoborów. Wczesne rozpoczęcie terapii znacząco zwiększa szanse na pełny powrót do zdrowia.

W ciągu pierwszych kilku dni najważniejsze jest wyrównanie hipoglikemii, hipotermii, zaburzeń wodno-elektrolitowych. Podczas leczenia ważna jest terapia antybiotykowa w walce z infekcjami. Wprowadza się także specjalistyczne preparaty żywieniowe, które są łatwostrawne oraz dostarczają ograniczoną ilość białka i energii, aby nie przeciążyć organizmu.

Warto zaznaczyć, że zbyt szybkie wprowadzenie intensywnego żywienia może prowadzić do groźnych powikłań (np. zespołu ponownego odżywienia), dlatego leczenie musi przebiegać stopniowo i zgodnie z ustalonymi protokołami.

Po ustabilizowaniu stanu pacjenta stopniowo zwiększa się podaż kalorii i białka. W tym etapie stosuje się bardziej kaloryczne mieszanki lub gotowe produkty terapeutyczne – RUTF (ready-to-use therapeutic food), które wspierają odbudowę tkanek. Leczenie żywieniowe może trwać nawet do 6 tygodni.

Ostatnia faza monitorowania i opieki po leczeniu obejmuje kontrolę stanu zdrowia, zapobieganie nawrotom oraz wsparcie psychiczne. W wielu przypadkach leczenie może być kontynuowane w warunkach domowych przy użyciu gotowych preparatów terapeutycznych i regularnych wizyt kontrolnych. Dodatkowo, przed wypisaniem dziecka ze szpitala, personel medyczny zapewnia opiekunom edukację i porady dotyczące żywienia, karmienia piersią, higieny żywności oraz wody, a także profilaktyki.

Kwashiorkor: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)

Podsumowanie

Kwashiorkor pozostaje jednym z poważniejszych problemów zdrowotnych związanych z niedożywieniem, szczególnie wśród dzieci. Choć najczęściej wiąże się go z niedoborem białka, coraz więcej badań wskazuje, że jego rozwój może być bardziej złożony. Mimo postępów w diagnostyce i leczeniu, choroba nadal stanowi wyzwanie kliniczne, zwłaszcza w kontekście skutecznej profilaktyki. Wczesne rozpoznanie objawów oraz wdrożenie odpowiedniego, kompleksowego postępowania terapeutycznego zwiększa szansę na powrót do zdrowia.

Opieka merytoryczna: lek. Sara Aszkiełowicz

---

Bibliografia

1. Pham T.P.T., Alou M.T., Golden M.H., Million M., Raoult D., Difference between kwashiorkor and marasmus: Comparative meta-analysis of pathogenic characteristics and implications for treatment, Microbial Pathogenesis, 2021, 150, 104702.
2. Michael H., Amimo J.O., Rajashekara G., Saif L.J., Vlasova A.N., Mechanisms of kwashiorkor-associated immune suppression: Insights from human, mouse, and pig studies, Frontiers in Immunology, 2022, 13, 826268.
3. United Nations Children’s Fund (UNICEF), World Health Organization, World Bank Group Joint Child Malnutrition Estimates, Levels and trends in child malnutrition: key findings of the 2025 edition: https://www.who.int/publications/i/item/9789240112308 (dostęp 15.04.2026).
4. Keller U., Nutritional laboratory markers in malnutrition, Journal of Clinical Medicine, 2019, 8(6), 775.
5. Chandra J., Kumar P., Anemia in severe acute malnutrition: ten steps of management need to be fine-tuned. Indian Journal of Pediatrics, 2023, 90(11), 1061-1064.
6. WHO guideline on the prevention and management of wasting and nutritional oedema (acute malnutrition) in infants and children under 5 years, 2023: https://iris.who.int/items/736fc360-87ca-444d-a2b5-a78487786067 (dostęp 15.04.2026).