Zapalenie otrzewnej – przyczyny, objawy, leczenie

Niemal każdy z nas przynajmniej raz w życiu doświadczył nieprzyjemnych doznań związanych z niestrawnością, dyskomfortem trawiennym przed lub po spożytym posiłku. Dolegliwości bólowe w obrębie jamy brzusznej są jednymi z najczęstszych objawów chorobowych wzbudzających niepokój. Stanowią też częsty powód konsultacji lekarskich.
Ostry ból brzucha może często sygnalizować istotny problem toczący się w przewodzie pokarmowym a także prowadzić do zakażenia wnętrza jamy brzusznej i zapalenia otrzewnej. Co zrobić w sytuacji, gdy ból brzucha pojawia się nagle, nie ustępuje po lekach zmniejszających objawy, czy nasila w kolejnych godzinach trwania objawów?

Spis treści:

1. Zapalenie otrzewnej – co to jest?
2. Przyczyny zapalenia otrzewnej
   • Zapalenie otrzewnej jako powikłanie pooperacyjne
3. Objawy zapalenia otrzewnej
4. Ostre i rozlane zapalenie otrzewnej – czym się różnią?
5. Czy zapalenie otrzewnej jest śmiertelne? Szanse przeżycia i rokowania
6. Diagnostyka zapalenia otrzewnej – jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu choroby?
7. Leczenie zapalenia otrzewnej
8. Zapalenie otrzewnej – możliwe powikłania
9. Inne postaci zapalenia otrzewnej – Samoistne (spontaniczne) bakteryjne zapalenie otrzewnej

Zapalenie otrzewnej – co to jest?

Zapaleniem otrzewnej nazywamy ostry stan zapalny błony wyściełającej wnętrze jamy brzusznej, który może zagrażać życiu człowieka. Może być wywołany wieloma czynnikami, z czego najczęstsze są bakterie.
Częstość występowania choroby szacowana jest na 180 przypadków/100 000 osób.

Zapalenie otrzewnej może sklasyfikować jako:

• pierwotne;
• wtórne (chemiczne i bakteryjne);
• trzeciorzędowe zapalenie otrzewnej.

Inny podział uwzględnia m. in. : postać ograniczoną zapalenia otrzewnej i rozlaną.

Pierwotne zapalenie otrzewnej występuje głównie w populacji dziecięcej. Szerzy się drogą krwiopochodną. Może wystąpić jako powikłanie postępującego zakażenia dróg oddechowych, wątroby, chorób tkanki łącznej czy nerek.
Wtórne zapalenie otrzewnej jest następstwem przebytych urazów brzucha, jako konsekwencja zakażenia układu moczowego, niedokrwienia jelit, zapalenia pęcherzyka żółciowego, uchyłków jelita grubego czy perforacji w obrębie przewodu pokarmowego.
Według klasyfikacji międzynarodowej chorób ICD-10, zapalenie otrzewnej oznaczone jest kodem K65.

Przyczyny zapalenia otrzewnej

Do najczęstszych stanów chorobowych prowadzących do ostrego zapalenia otrzewnej zaliczamy przede wszystkim:

• ostre zapalenie wyrostka robaczkowego;
• ostre zapalenie trzustki;
• ostre niedokrwienie jelit;
• perforację jelit;
• perforację wrzodu żołądka i dwunastnicy;
• ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego;
• dializa otrzewnej.

Zapalenie otrzewnej jako powikłanie pooperacyjne

Zapalenie otrzewnej u prawie 1/5  pacjentów jest skutkiem hospitalizacji i powikłań w przebiegu leczenia innych stanów chorobowych. Najczęstsze przyczyny rozwoju pooperacyjnego zapalenia otrzewnej obejmują:

• perforację jelit;
• perforację dróg żółciowych i pęcherzyka żółciowego;
• ropowicze zapalenie wyrostka robaczkowego i perforację jego ścian.

Choroba obarczona jest dużym ryzykiem śmiertelności, o ile szybko chory nie zostanie zdiagnozowany i poddany właściwemu leczeniu.

Objawy zapalenia otrzewnej

Najbardziej charakterystyczne dolegliwości, które pojawiają się podczas zapalenia otrzewnej to:

• stany podgorączkowe lub gorączka;
• tachykardia;
• zatrzymanie gazów i stolca;
• płytki i przyspieszony oddech;
• silny, ciągły ból nasilający się w trakcie zmiany pozycji ciała;
• wzmożona obrona mięśniowa;
• bolesność powłok brzusznych pod wpływem ucisku;
• ściszenie perystaltyki przewodu pokarmowego (konsekwencja niedrożności porażennej);
• dodatni objaw Blumberga: silny ból pojawiający się po oderwaniu ręki z uciskanych powłok brzusznych osoby badanej;
• pozostałe dodatnie objawy otrzewnowe.

Ostre i rozlane zapalenie otrzewnej – czym się różnią?

Proces chorobowy związany z toczącym się stanem zapalnym w obrębie jamy otrzewnej możemy podzielić na 3 etapy. Są to:

1. ostre zapalenie otrzewnej,
2. ropień otrzewnowy,
3. rozlane zapalenie otrzewnej.

Ostre zapalenie otrzewnej jest to początkowy etap choroby, często ograniczony miejscowo do podrażnienia otrzewnej w lokalizacji odpowiadającej toczącemu się procesowi zapalnemu danego narządu jamy brzusznej czy miednicy.

Towarzyszą mu objawy takie jak:

• miejscowy ból brzucha, nasilający się w kolejnych godzinach trwania stanu zapalnego;
• gorączka;
• wzmożone napięcie powłok brzusznych;
• pobudzenie;
• nudności, wymioty;
• tachykardia;
• przyspieszenie oddechu.

Ból brzucha pogłębia się w trakcie gwałtownych ruchów i oddychania, a pozycją przynoszącą ulgę jest często ułożenie na plecach z ugięciem kolan.

Rozlane zapalenie otrzewnej powstaje w chwili, gdy infekcja rozprzestrzenia się na całą powierzchnię jamy brzusznej. Prowadzić to może do rozwoju niewydolności wielonarządowej i zakażenia uogólnionego organizmu (sepsy).

Objawy charakteryzujące ten etap zapalenia otrzewnej obejmują:

• silne, rozlane bóle brzucha;
• gorączkę lub obniżenie ciepłoty ciała;
• odwodnienie wywołane zaburzeniami elektrolitowymi;
• wymioty;
• zaburzenia świadomości (splątanie, dezorientacja);
• objawy niewydolności wielonarządowej.

Jest to poważny stan bezpośrednio zagrażający życiu chorego.

Czy zapalenie otrzewnej jest śmiertelne? Szanse przeżycia i rokowania

Śmiertelność w przebiegu ostrego zapalenia otrzewnej oscyluje na pograniczu 40%, ale szybko wdrożona diagnostyka i odpowiednie specjalistyczne leczenie pozwalają choremu na szybki powrót do zdrowia. Rokowanie w chorobie zależy od czasu trwania zakażenia, rozległości procesu chorobowego w obrębie jamy brzusznej i reakcji na zastosowane leczenie szpitalne. Istotnymi czynnikami wpływającymi na przebieg choroby i szansę na wyzdrowienie są: wiek i współistnienie innych chorób. 

Diagnostyka zapalenia otrzewnej – jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu choroby?

Podstawą diagnostyki potwierdzającej zapalenie otrzewnej u chorego jest odpowiednio zebrany wywiad dotyczący zgłaszanych dolegliwości, ich natężenia, czasu trwania. Uzupełnieniem jest zawsze badanie fizykalne z uwzględnieniem m.in:

• oceny stanu ogólnego chorego;
• stopnia nawodnienia;
• częstości oddechu,
• tętna,
• temperatury ciała,
• badania narządów jamy brzusznej (osłuchiwanie, badanie palpacyjne powłok brzusznych).

Zwraca się szczególną uwagę na obecność objawów mogących sugerować stan zapalny w obrębie jamy brzusznej. Są to objawy otrzewnowe jak: objaw Blumberga, objaw Jaworskiego, objaw kaszlowy czy objaw Rovsinga.

Uzupełnieniem badania jest często diagnostyka obrazowa pomocna w lokalizacji źródła zakażenia. Jest to m.in.:

• badanie RTG jamy brzusznej;
• badanie RTG klatki piersiowej;
• tomografia komputerowa jamy brzusznej i miednicy
• USG jamy brzusznej.

Badania laboratoryjne pomocne w diagnostyce to przede wszystkim:

• morfologia krwi obwodowej z rozmazem;
• OB, CRP;
• badanie stężenia amylazy i lipazy we krwi, amylazy w moczu;
• badanie enzymów wątrobowych: AST, ALT, GGTP, bilirubiny całkowitej, ALP;
• ocena parametrów krzepnięcia: APTT, INR, D-dimerów, fibrynogenu;
• badanie ogólne moczu;
• stężenie kreatyniny.

Leczenie zapalenia otrzewnej

Podstawą leczenia zapalenia otrzewnej jest operacja chirurgiczna i wyleczenie choroby, która pierwotnie wywołana zakażenie w obrębie jamy brzusznej lub miednicy. Uzupełnieniem jest często zabieg płukania jamy otrzewnej i drenaż w celu ewakuacji treści ropnej.

Wspomagająco stosowana jest także farmakoterapia z uwzględnieniem leków:

• przeciwwymiotnych;
• przeciwbólowych;
• antybiotykoterapii o szerokim spektrum działania;
• przeciwzakrzepowych.

Istotne jest uzupełnienie płynów i zapobieganie zaburzeniom elektrolitowym i odwodnieniu.

Zapalenie otrzewnej – możliwe powikłania

Zapalenie otrzewnej może prowadzić do szeregu różnych stanów chorobowych. Są to m.in.: zrosty w obrębie otrzewnej i niepłodność. Choroba zwiększa ryzyko zgonu chorego, o ile nie zostanie w odpowiednim czasie zdiagnozowana i wyleczona. Do innych powikłań zalicza się także:

• wstrząs hipowolemiczny;
• niewydolność wielonarządową;
• ropnie wewnątrz jamy brzusznej.

Inne postaci zapalenia otrzewnej – Samoistne (spontaniczne) bakteryjne zapalenie otrzewnej

U około 10-30 % chorych z marskością wątroby i wodobrzuszem powstałym jako następstwo innych stanów chorobowych, może rozwinąć się samoistne bakteryjne zapalenie otrzewnej (SBP/SBZO). Jest to stan, w przebiegu którego dochodzi do zakażenia płynu puchlinowego w jamie brzusznej bez uchwytnego źródła infekcji otrzewnej. W 3/4 przypadków chorobę wywołują bakterie z grup: E. coli, E. faecalis, Entereobacter, Serratia, Klebsiella, Proteus, Pseudomonas.
Objawy, które pojawiają się w przebiegu choroby to: gorączka, objawy wstrząsu septycznego w chwili rozpoznania, splątanie, dezorientacja (objawy encefalopatii).
W około 10% rozpoznań przebieg choroby jest bezobjawowy.
Diagnostyka opiera się na punkcji diagnostycznej i ocenie płynu z otrzewnej a także pobraniu badań mikrobiologicznych z płynu puchlinowego i krwi chorego.
Leczenie polega na wdrożeniu antybiotykoterapii o szerokim spektrum działania przeciwbakteryjnego.
W ramach profilaktyki SBZO chorzy otrzymują doustnie chinolony przez wiele tygodni.

Bibliografia

1. dostęp online 12.06.2026 https://www.mp.pl/pacjent/choroby/165454,zapalenie-otrzewnej
2. Interna Szczeklika 2024/2025
3. E. Zasik, W. Mazur, “ Spontaniczne bakteryjne zapalenie otrzewnej”, HEPATOLOGIA 2014; 14: 54–59