Zapalenie rdzenia kręgowego – przyczyny, objawy, rokowania, leczenie

Zapalenie rdzenia kręgowego to rzadka, ale poważna choroba neurologiczna, która może prowadzić do niedowładu kończyn, zaburzeń czucia oraz problemów z kontrolą pęcherza moczowego i jelit. Objawy często rozwijają się nagle lub podostro i wymagają szybkiej diagnostyki. Sprawdź, jakie są najczęstsze przyczyny zapalenia rdzenia kręgowego, czym objawia się poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego, jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu choroby i od czego zależy leczenie oraz rokowanie.

Spis treści:

1. Zapalenie rdzenia kręgowego – co to za choroba?
2. Zapalenie rdzenia kręgowego – przyczyny
3. Zapalenie rdzenia kręgowego – jakie daje objawy?
4. Diagnostyka – jakie badania wykonać?
5. Leczenie zapalenie rdzenia kręgowego
6. Zapalenie rdzenia kręgowego: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)
7. Zapalenie rdzenia kręgowego – podsumowanie informacji

Zapalenie rdzenia kręgowego – co to za choroba?

Zapalenie rdzenia kręgowego (w klasyfikacji ICD-10 oznaczane zależnie od przyczyny, m.in. w kategorii G04) to proces zapalny obejmujący tkankę nerwową rdzenia kręgowego.Zapalenie może dotyczyć istoty białej, istoty szarej albo obu tych struktur. Objawy zależą od tego, który odcinek rdzenia został zajęty i jak rozległe są zmiany zapalne.

Rdzeń kręgowy jest częścią ośrodkowego układu nerwowego i uczestniczy w przewodzeniu impulsów ruchowych, czuciowych oraz autonomicznych (niezależnych od woli). Gdy dochodzi do jego zapalenia, pojawia się mielopatia, czyli zespół objawów wynikających z zaburzenia funkcji rdzenia. Może obejmować niedowład, zaburzenia czucia, nieprawidłowe napięcie mięśniowe oraz problemy z kontrolą pęcherza moczowego i jelit.

Wśród zapaleń rdzenia kręgowego szczególne znaczenie ma ostre poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego (w klasyfikacji ICD-10 oznaczane kodem G37.3), należące do najlepiej opisanych zapalnych mielopatii. Nazwa może sugerować zajęcie całego przekroju rdzenia, ale w praktyce klinicznej bywa używana szerzej – jako określenie zapalnej mielopatii obejmującej określony odcinek rdzenia kręgowego.

Zapalenie rdzenia kręgowego może wystąpić jako izolowany epizod, ale bywa też manifestacją choroby demielinizacyjnej, autoimmunologicznej lub zakażenia. Jest rzadkie, ale potencjalnie groźne, dlatego szybkie rozpoznanie i rozpoczęcie leczenia mają znaczenie dla ograniczenia ryzyka trwałych następstw neurologicznych.

>> Przeczytaj także: Układ nerwowy człowieka – budowa, funkcje, podział

Zapalenie rdzenia kręgowego – przyczyny

Przyczyny zapalenia rdzenia kręgowego są różne. U części pacjentów objawy pojawiają się po przebytej infekcji, u innych choroba wiąże się z procesem autoimmunologicznym lub demielinizacyjnym. Jeśli pomimo diagnostyki nie udaje się ustalić przyczyny, mówi się o idiopatycznym zapaleniu rdzenia kręgowego.

Do najważniejszych grup przyczyn należą:

• infekcje wirusowe: m.in. enterowirusy, wirusy opryszczki, wirus ospy wietrznej i półpaśca, EBV, CMV, HIV, wirus Zachodniego Nilu,
• infekcje bakteryjne i inne zakażenia: m.in. neuroborelioza, kiła, gruźlica, rzadziej zakażenia pasożytnicze,
• choroby demielinizacyjne ośrodkowego układu nerwowego: m.in. stwardnienie rozsiane oraz rzadsze choroby zapalne obejmujące mózg, rdzeń kręgowy lub nerwy wzrokowe, np. chorobę ze spektrum zapalenia nerwów wzrokowych i rdzenia kręgowego, chorobę związaną z przeciwciałami anty-MOG, ostre rozsiane zapalenie mózgu i rdzenia (ADEM),
• układowe choroby autoimmunologiczne: m.in. toczeń rumieniowaty układowy, zespół Sjögrena, sarkoidoza, zespół antyfosfolipidowy,
• zespoły paraneoplastyczne: rzadkie zaburzenia związane z odpowiedzią organizmu na chorobę nowotworową, niewynikające z bezpośredniego naciekania rdzenia ani przerzutów,
• czynniki metaboliczne lub toksyczne, które mogą imitować zapalenie rdzenia: np. niedobór witaminy B12, niedobór miedzi lub toksyczne działanie podtlenku azotu.

W diagnostyce kluczowe jest odróżnienie zapalenia rdzenia kręgowego od innych przyczyn mielopatii oraz chorób, które mogą ją naśladować. Podobny obraz kliniczny mogą powodować m.in. ucisk na rdzeń, ropień nadtwardówkowy, krwiak, guz, zawał rdzenia czy zespół Guillaina-Barrégo. Ponieważ wymagają one odmiennego postępowania, diagnostyka powinna być przeprowadzona pilnie i ukierunkowana na przyczynę objawów.

Zapalenie rdzenia kręgowego – jakie daje objawy?

Objawy zapalenia rdzenia kręgowego zwykle rozwijają się ostro lub podostro, czyli w ciągu godzin, dni albo kilku tygodni. Ich obraz zależy od lokalizacji zmian zapalnych w rdzeniu oraz od tego, czy proces obejmuje głównie istotę białą, istotę szarą czy obie te struktury.

Do najczęstszych objawów należą:

• niedowład kończyn: najczęściej nóg, a przy zmianach w odcinku szyjnym także rąk,
• zaburzenia czucia: drętwienie, mrowienie, pieczenie, osłabienie czucia dotyku, bólu lub temperatury; u części pacjentów czucie może być słabsze poniżej określonego poziomu ciała, np. od wysokości klatki piersiowej, brzucha lub miednicy,
• ból pleców lub ból korzeniowy: czasem promieniujący do kończyn,
• uczucie opasania tułowia: wrażenie ciasnej obręczy wokół klatki piersiowej lub brzucha,
• zaburzenia czynności pęcherza i jelit: parcia naglące, zatrzymanie moczu, nietrzymanie moczu lub stolca, zaparcia,
• zaburzenia funkcji seksualnych,
• objawy ogólne: gorączka, bóle mięśni, ból głowy lub osłabienie, zwłaszcza gdy choroba ma związek z infekcją.

Szczególnym zespołem klinicznym jest ostre wiotkie zapalenie rdzenia kręgowego, w którym zmiany zwykle dotyczą rogów przednich rdzenia. Objawia się nagłym, często asymetrycznym niedowładem lub porażeniem wiotkim, obniżonym napięciem mięśniowym oraz osłabieniem albo zniesieniem odruchów. Częściej opisywane jest u dzieci i bywa poprzedzone infekcją dróg oddechowych lub przewodu pokarmowego.

Diagnostyka – jakie badania wykonać?

Diagnostyka zapalenia rdzenia kręgowego ma potwierdzić, że objawy wynikają z zaburzenia funkcji rdzenia, oraz ustalić przyczynę choroby. Pierwszym krokiem jest badanie neurologiczne, podczas którego lekarz ocenia siłę mięśniową, odruchy, czucie, napięcie mięśniowe, koordynację i czynność zwieraczy. Pozostałe elementy diagnostyki obejmują:

• rezonans magnetyczny całego rdzenia kręgowego z kontrastem: podstawowe badanie obrazowe, pozwalające ocenić lokalizację i zakres zmian zapalnych oraz wykluczyć inne przyczyny objawów,
• rezonans magnetyczny mózgu: wykonywany u części pacjentów, zwłaszcza gdy konieczna jest ocena, czy zapalenie rdzenia nie jest związane z inną chorobą ośrodkowego układu nerwowego, np. stwardnieniem rozsianym albo rzadszymi chorobami demielinizacyjnymi,
• badanie płynu mózgowo-rdzeniowego: płyn pobiera się podczas punkcji lędźwiowej. Jego analiza pomaga ocenić, czy występują cechy stanu zapalnego w ośrodkowym układzie nerwowym, m.in. na podstawie liczby komórek, stężenia białka i glukozy.W zależności od podejrzewanej przyczyny wykonuje się także dodatkowe badania mikrobiologiczne, serologiczne lub molekularne.

Badania laboratoryjne nie rozpoznają samego zapalenia rdzenia, ale pomagają ustalić jego przyczynę, ocenić stan ogólny pacjenta i zaplanować leczenie. Ich zakres dobiera się indywidualnie. Może obejmować m.in.:

• morfologię krwi,
• parametry stanu zapalnego (m.in. CRP),
• badania w kierunku zakażeń: m.in. test przesiewowy w kierunku HIV, testy serologiczne w kierunku kiły i boreliozy oraz badania molekularne PCR w kierunku wybranych wirusów, np. VZV, HSV, enterowirusów lub SARS-CoV-2, dobierane zależnie od objawów i wywiadu,
• badania immunologiczne w kierunku chorób autoimmunologicznych: m.in. oznaczenie przeciwciał ANA, anty-dsDNA, ENA, ANCA oraz przeciwciał antyfosfolipidowych,
• badania w kierunku przyczyn metabolicznych: m.in. stężenie witaminy B12, kwasu foliowego, kwasu metylomalonowego, homocysteiny, miedzi i ceruloplazminy,
• elementy oceny stanu ogólnego: kreatyninę, eGFR, elektrolity, próby wątrobowe i badanie ogólne moczu.

W wybranych przypadkach diagnostykę poszerza się o kolejne badania, np. tomografię klatki piersiowej przy podejrzeniu sarkoidozy, diagnostykę nowotworową przy podejrzeniu zespołu paraneoplastycznego albo badania naczyniowe, gdy przebieg objawów sugeruje zawał rdzenia.

>> Zobacz również: Jak przygotować się do badań laboratoryjnych?

Leczenie zapalenia rdzenia kręgowego

Leczenie zapalenia rdzenia kręgowego zależy od przyczyny choroby, nasilenia objawów i szybkości ich narastania. W ostrych przypadkach pacjent zwykle wymaga hospitalizacji na oddziale neurologicznym. Postępowanie może obejmować:

• leczenie przeciwzapalne: najczęściej duże dawki glikokortykosteroidów, zwykle podawanych dożylnie,
• plazmaferezę (terapeutyczną wymianę osocza): rozważaną przy ciężkim przebiegu, istotnym niedowładzie lub niewystarczającej odpowiedzi na glikokortykosteroidy,
• leczenie przeciwinfekcyjne: jeśli przyczyną jest zakażenie, stosuje się leczenie ukierunkowane na konkretny drobnoustrój, np. lek przeciwwirusowy, antybiotyk lub leczenie przeciwprątkowe,
• leczenie choroby podstawowej: np. stwardnienia rozsianego, chorób demielinizacyjnych, układowych chorób autoimmunologicznych lub zespołów paraneoplastycznych,
• leczenie neurochirurgiczne: jeśli objawy wynikają z ucisku na rdzeń, ropnia, guza lub krwiaka.

Integralną częścią leczenia jest rehabilitacja, rozpoczynana po ustabilizowaniu stanu pacjenta. Obejmuje m.in. fizjoterapię, terapię zajęciową oraz zapobieganie powikłaniom unieruchomienia. U części pacjentów konieczne jest także leczenie bólu neuropatycznego, spastyczności oraz zaburzeń czynności pęcherza moczowego i jelit.

Rokowanie w zapaleniu rdzenia kręgowego jest zróżnicowane. U wielu pacjentów dochodzi do częściowej poprawy, jednak u części utrzymują się trwałe następstwa neurologiczne, m.in. niedowład, zaburzenia czucia czy ból neuropatyczny. Gorsze rokowanie wiąże się zwłaszcza z bardzo szybkim początkiem choroby, ciężkim niedowładem lub porażeniem oraz chorobami o większym ryzyku nawrotów.

Zapalenie rdzenia kręgowego: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)

Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące zapalenia rdzenia kręgowego.

Zapalenie rdzenia kręgowego – podsumowanie informacji

Zapalenie rdzenia kręgowego to rzadka, ale poważna choroba neurologiczna, która może prowadzić do niedowładu, zaburzeń czucia i problemów z kontrolą pęcherza oraz jelit. Jego objawy mogą pojawić się nagle albo narastać stopniowo. Rozpoznanie wymaga pilnej oceny lekarskiej, badań obrazowych, analizy płynu mózgowo-rdzeniowego i odpowiednio dobranych badań laboratoryjnych. Szybkie ustalenie przyczyny pozwala dobrać leczenie i zmniejszyć ryzyko trwałych następstw neurologicznych.

Bibliografia

1. Eisen A. Disorders affecting the spinal cord. UpToDate.
2. Greenberg B. Acute flaccid myelitis. UpToDate.
3. Greenberg B. Transverse myelitis: Etiology, clinical features, and diagnosis. UpToDate.
4. Greenberg B. Transverse myelitis: Treatment and prognosis. UpToDate.
5. Zapalenie rdzenia kręgowego. Interna Szczeklika – Mały Podręcznik. Medycyna Praktyczna Premium.