TSH jest hormonem produkowanym przez przysadkę mózgową. Jego najważniejszą rolą jest regulowanie funkcji tarczycy. Niski poziom TSH nie jest stanem chorobowym, jego znaczenie wiąże się, przede wszystkim, z zaburzeniami wydzielania fT3 i fT4. Jakie jeszcze mogą być przyczyny niskiego TSH i jakie objawy może odczuwać pacjent? Zapraszamy do przeczytania.

Dodaj alab.pl jako preferowane źródłoCzęściej pojawimy się w Twoich wynikach wyszukiwania Google

Z artykułu dowiesz się, że:
>> niskie TSH nie jest chorobą, lecz markerem najczęściej wskazującym na nadczynność tarczycy, może być także sygnałem uszkodzenia przysadki;
>> niskie TSH jest fizjologią w pierwszym trymestrze ciąży;
>> objawy niskiego TSH są zależą od przyczyny, która go wywołuje, jeśli jest to nadczynność tarczycy, symptomy są charakterystyczne dla tej jednostki chorobowej;
>> zmiany poziomu TSH, niskie TSH, na przemian z wysokim, może wynikać z rytmu dobowego wydzielania tego hormonu, stresu, czy pobrania po posiłku;
>> diagnostyka niskiego TSH wymaga rozszerzenia badań o fT3, fT4, przeciwciała, morfologię, lipidogram, USG tarczycy, a w razie podejrzenia problemów z przysadką – również badań hormonalnych i rezonansu magnetycznego.

Spis treści:

Co oznacza niskie TSH?
Niskie TSH – przyczyny
Niskie TSH – objawy
TSH raz wysokie, raz niskie – skąd biorą się wahania wyników?
Niskie TSH – jakie badania wykonać?
Zakończenie

Co oznacza niskie TSH?

Poziom hormonów tarczycy w organizmie jest regulowany na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego, w którym niezwykle istotną rolę odgrywa TSH – hormon przysadki mózgowej. Kiedy stężenie wolnej trijodotyroniny (fT3) i wolnej tyroksyny (fT4) we krwi rośnie, przysadka zmniejsza wydzielanie TSH, co skutkuje ograniczeniem produkcji tych hormonów. W odwrotnej sytuacji, gdy poziom fT3 i fT4 spada, przysadka zwiększa wydzielanie TSH, co z kolei pobudza tarczycę do zwiększenia syntezy hormonów.

Dlatego poziom TSH jest istotnym markerem pracy tarczycy, a niskie TSH stanowi czuły wskaźnik jej nadczynności.

Niskie stężenie TSH może wskazywać na:

pierwotną nadczynność (współistniejącą z wysokim fT4),
subkliniczną nadczynność tarczycy (przy prawidłowym fT4), kiedy objawy są jeszcze niewidoczne lub mają niewielkie nasilenie.

Niskie TSH może być również oznaką zaburzeń funkcjonowania lub uszkodzenia przysadki mózgowej, czyli tego narządu, w którym jest produkowane.

Pakiet tarczycowy (TSH, fT3, fT4) banerek

Niskie TSH – przyczyny

Niskie TSH to najczęściej wskaźnik niedoczynności tarczycy. Przyczyny tego schorzenia są zróżnicowane i zależą m.in. od podaży jodu.

>> Przeczytaj też: Jak zbadać poziom jodu w organizmie?

Przyczyny niskiego TSH i nadczynności tarczycy u dzieci

Choroba Gravesa-Basedowa – główna i najczęstsza przyczyna w tej grupie wiekowej,
Zapalenia tarczycy – podostre oraz limfocytarne zapalenie tarczycy,
Mutacja receptora tyreotropiny – sporadyczna mutacja właściwa dla tkanki autonomicznej,
Czynniki zewnętrzne – wyjątkowo nadmierna podaż hormonów tarczycy.

Przyczyny niskiego TSH i nadczynności tarczycy u dorosłych

W regionach z prawidłową podażą jodu główną przyczyną spadku TSH w nadczynności tarczycy są choroby autoimmunologiczne:

choroba Gravesa-Basedowa,
chorobę Hashimoto w fazie hashitoxicosis – w fazie niszczenia tarczycy, gdy układ odpornościowy zaczyna atakować jej komórki. Z niszczonych pęcherzyków do krwi dostaje się duża ilość zmagazynowanych wcześniej wolnych hormonów (fT3 i fT4). Ich nadmiar blokuje przysadkę, wywołując przejściową nadczynność tarczycy i spadek TSH. Stan ten mija samoczynnie po kilku tygodniach lub miesiącach, przechodząc w stałą niedoczynność i podwyższony TSH.

W regionach z niedoborem jodu głównym powodem niskiego TSH są guzki autonomiczne. Autonomia tarczycy może występować jako:

choroba Goetscha – pojedynczy guzek autonomiczny,
- choroba Plummera – mnogie guzki autonomiczne,
- autonomia rozproszona – rozsiane komórki nadczynne w całym gruczole.

Spadek TSH i rozwój nadczynności może być także skutkiem ubocznym stosowania preparatów takich jak:

amiodaron,
związki jodu organiczne i nieorganiczne,
węglan litu,
interferon oraz aldesleukina.

>> Przeczytaj też: Dlaczego jod jest niezbędny do życia?

Niskie TSH a zaburzenia funkcji przysadki mózgowej

Przyczyny zaburzeń pracy przysadki, prowadzące do niskiego poziomu TSH, można podzielić na kilka grup.

Zmiany nowotworowe i uciskowe

Guzy przysadki mózgowej – najczęściej niezłośliwe gruczolaki. Rosnący guz uciska komórki tyreotropowe odpowiedzialne za produkcję TSH, fizycznie blokując ich działanie.
Inne guzy wewnątrzczaszkowe – nowotwory w okolicy siodła tureckiego (np. czaszkogardlaki, oponiaki) uciskające struktury przysadki.

Uszkodzenia jatrogenne (skutki leczenia)

Operacje neurochirurgiczne – chirurgiczne usunięcie guzów w rejonie przysadki może przypadkowo uszkodzić zdrową tkankę gruczołu.
Radioterapia – naświetlania okolic głowy i szyi, stosowane w leczeniu nowotworów mogą po czasie zniszczyć komórki przysadki.

Zaburzenia naczyniowe i krążeniowe

Zespół Sheehana – poporodowa martwica przysadki spowodowana jej silnym niedokrwieniem wskutek krwotoku podczas porodu.
Udar przysadki – nagły krwotok do guza przysadki lub jego zawał, który niszczy strukturę gruczołu.

Procesy zapalne i naciekowe

Autoimmunologiczne zapalenie przysadki – limfocytowe zapalenie, w którym układ odpornościowy niszczy własne komórki gruczołu (często pojawia się u kobiet pod koniec ciąży lub po porodzie).
Choroby naciekowe – rzadsze schorzenia ogólnoustrojowe, takie jak sarkoidoza, histiocytoza X czy hemochromatoza, które odkładają substancje w tkankach przysadki i upośledzają jej funkcję.

Urazy

Urazy czaszkowo-mózgowe – ciężkie kontuzje głowy (np. wskutek wypadków komunikacyjnych) mogą spowodować uszkodzenie przysadki lub jej szypuły.

Niskie TSH – objawy

Niski poziom TSH nie jest chorobą. Objawy niedoboru tego hormonu zależą od przyczyny pojawienia się tego stanu.

Obraz nadczynności tarczycy zależy w mniejszym stopniu od samych wyników laboratoryjnych, w tym od stopnia obniżenia TSH, a w większym – od wieku chorego i reakcji konkretnych narządów. Choroba może przybrać formę pełnoobjawową, skąpoobjawową (np. tylko sercową), atypową (apatyczną) lub zagrażającą życiu (przełom tarczycowy).

Niskie TSH a objawy ogólne i metaboliczne

Niskie TSH w przebiegu nadczynności tarczycy wywołuje zmiany metaboliczne, m.in., w gospodarce lipidowej, węglowodanowej, czy w zmianie masy ciała.

Zmniejszenie masy ciała występujące pomimo zwiększonego łaknienia.
Pogorszenie tolerancji ciepła oraz nadmierna potliwość.
Zwiększone zapotrzebowanie na insulinę z powodu nasilonej glukoneogenezy, glikogenolizy i szybszego wchłaniania glukozy.
Obniżenie stężenia cholesterolu całkowitego oraz frakcji LDL we krwi.

Niskie TSH – wpływ na serce i układ krążenia

Objawy sercowo-naczyniowe:

Tachykardia (przyspieszenie czynności serca) oraz uczucie kołatania.
Zaburzenia rytmu serca, zwłaszcza skurcze dodatkowe nadkomorowe oraz migotanie przedsionków.
Wzrost amplitudy ciśnienia tętniczego (podwyższone ciśnienie skurczowe przy obniżonym rozkurczowym).
Rozwój krążenia hiperkinetycznego (szybszy przepływ krwi, wzrost rzutu minutowego serca).
Niewydolność serca oraz niewydolność wieńcowa (w ramach zespołu tarczycowo-sercowego).
Przerost mięśnia sercowego oraz wypadanie płatka zastawki dwudzielnej.

Niskie TSH a układ oddechowy

Niskie TSH w przebiegu nadczynności tarczycy może powodować duszność, wynikającą ze zwiększonego zapotrzebowania na tlen, osłabienia mięśni oddechowych lub ucisku wola/guzów na tchawicę.

Niskie TSH a układ pokarmowy

Zaburzenia funkcjonowania tarczycy wywołują istotny wpływ na układ pokarmowy, chociaż obserwowane objawy rzadko bywają z tym kojarzone.

Zwiększona częstotliwość wypróżnień i przyspieszony pasaż jelitowy.
Biegunka tłuszczowa oraz zaburzenia wchłaniania pokarmów.
Cechy uszkodzenia wątroby (podwyższenie poziomu bilirubiny i aktywności fosfatazy alkalicznej) – wywołane nadmiarem hormonów lub wtórnie do niewydolności krążenia.

Niskie TSH a układ krwiotwórczy

Niedokrwistość (anemia) – mikrocytarna (z powodu gorszego wchłaniania żelaza) lub makrocytarna (w przypadku współistnienia anemii Addisona-Biermera przy podłożu autoimmunologicznym).
Leukopenia lub granulocytopenia (obniżenie liczby krwinek białych) przy jednoczesnym zwiększeniu odsetka limfocytów.

Niskie TSH a układ rozrodczy

Ginekomastia u mężczyzn – powiększenie piersi u 80% chorych (wynik względnego nadmiaru estrogenów przez wiązanie testosteronu przez białko SHBG).
Skąpe krwawienia miesięczne u kobiet – (mimo ogólnie zachowanej regularności i owulacji).
Zmniejszenie płodności – rzadziej, u części kobiet.

Niskie TSH a układ nerwowy

Objawy neuropsychiczne – nerwowość, drażliwość, niepokój, zaburzenia emocjonalne, depresja, hipomania lub mania oraz zaostrzenie psychoz (szczególnie częste u dzieci).
Objawy neurologiczne – występujące w przełomie tarczycowym oraz przy udarach mózgu powiązanych z zaburzeniami rytmu serca.

Niskie TSH a układ ruchu (mięśnie i kości)

Osłabienie siły i zanik masy mięśniowej – głównie w obrębie dużych mięśni miednicy i barków.
Tremor – drobno-faliste drżenie rąk.
Żywe odruchy ścięgniste.
Utrata masy kostnej – prowadząca do wtórnej osteoporozy.
Hiperkalcemia (podwyższony wapń we krwi) oraz hiperkalciuria (zwiększone wydalanie wapnia z moczem), prowadzące do osłabienia kości przez ich zwiększoną resorpcję.

>> Przeczytaj też: Diagnostyka zaburzeń gospodarki wapniowej w organizmie

Niskie TSH a skóra, włosy i paznokcie

Ciepła, przekrwiona i wilgotna skóra – wynik rozszerzenia naczyń i zwiększonej potliwości.
Zanik podściółki tłuszczowej.
Obrzęk przedgoleniowy – zmiany w tkance podskórnej podudzi (w chorobie Gravesa-Basedowa).
Zaburzenia pigmentacji – hiperpigmentacja (u 2-40% chorych) lub bielactwo (u 1%).
Zmiany w owłosieniu – wypadanie włosów (u 20-40%), włosy cienkie i miękkie, rzadziej łysienie plackowate.
Zmiany w paznokciach – łamliwość, przyspieszony wzrost, oddzielanie się płytki od podłoża tzw. paznokieć Plummera (u 10%).

Niskie TSH w ciąży

Spadek poziomu TSH w ciąży (zwłaszcza w pierwszym trymestrze) jest zjawiskiem fizjologicznym.

W pierwszym trymestrze pojawia się i szybko narasta stężenie nowego hormonu – hCG – gonadotropina kosmówkowa. Ze względu na swoje duże strukturalne podobieństwo do TSH, hormon hCG bezpośrednio stymuluje tarczycę kobiety ciężarnej do nasilenia produkcji hormonów. Wywołany w ten sposób wzrost ich stężenia we krwi daje sygnał przysadce mózgowej do blokady wydzielania TSH.

W efekcie tych naturalnych procesów, u około 20% kobiet w ciąży obserwuje się fizjologiczną, subkliniczną nadczynność tarczycy z obniżonym poziomem TSH, która nie wymaga leczenia.

>> Sprawdź też: Tarczyca w ciąży – pod specjalnym nadzorem

TSH raz wysokie, raz niskie – skąd biorą się wahania wyników?

Sytuacja, w której TSH jest raz wysokie, a raz niskie, nazywana jest fluktuacją lub wahaniem poziomu hormonu. Wynika to zarówno z naturalnych mechanizmów obronnych i rytmów naszego ciała, jak i ze specyfiki samych testów laboratoryjnych.

Na wahania poziomu TSH wpływają:

rytm dobowy: przysadka mózgowa wydziela TSH pulsacyjnie. Najwyższe stężenie tego hormonu występuje w nocy (między godziną 23:00 a 4:00), a najniższe po południu. Jeśli jedno badanie zrobisz o 7:00 rano, a drugie o 12:00 w południe lub po nieprzespanej nocy, wyniki będą się różnić;
faza hashitoxicosis: przy autoimmunologicznym zapaleniu tarczycy (Hashimoto) dochodzi do zmiany poziomów TSH. Gdy układ odpornościowy niszczy fragment tarczycy, do krwi uwalnia się duża ilość zmagazynowanych w niej hormonów – wtedy TSH spada. Gdy ten stan mija, tarczyca przechodzi w stan niedoczynności a TSH rośnie;
posiłek lub kawa w dniu badania: badanie wykonane całkowicie na czczo daje wyższy (bardziej miarodajny) wynik TSH niż badanie zrobione po śniadaniu lub wypiciu kawy, gdy wyniki są fałszywie zaniżone;
infekcje i stres: niedawno przebyta infekcja wirusowa, silny stres, przemęczenie czy restrykcyjna dieta mogą przyczyniać się do rozregulowania osi podwzgórze-przysadka-tarczyca;
zmiana laboratorium: zaleca się, aby tarczycę monitorować zawsze w jednej placówce i nie wynika to z błędów, jakie mogą zostać popełnione w innych miejscach, ale z różnic technologicznych stosowanych przez producentów testów, czy analizatorów dostępnych w poszczególnych laboratoriach. Ma to znaczenie zwłaszcza w przypadku wartości granicznych, a także, gdy lekarz chce porównać trend w wynikach, ponieważ różnice mogą wynikać ze zmiany aparatury, a nie ze zmiany stanu zdrowia.

Niskie TSH – jakie badania wykonać?

Badanie TSH jest testem przesiewowym w diagnostyce tarczycy i powinno być uzupełniane o inne badania w zależności od wskazań i objawów u danego pacjenta.

Badania tarczycowe (podstawa)

Przeciwciała (różnicowanie przyczyn)

TRAb (przeciwciała przeciw receptorom TSH) – do wykluczenia choroby Gravesa-Basedowa
anty-TPO
anty-TG

Badania ogólne i metaboliczne (ocena powikłań i funkcji narządów)

Morfologia krwi (sprawdzenie pod kątem anemii)
Lipidogram (zaburzeniom pracy tarczycy towarzyszą zaburzenia poziomu cholesterolu)
Elektrolity (sód, potas)
Wapń całkowity w surowicy (nadczynność może podnosić poziom wapnia)
Glukoza na czczo

Poziom witamin

Witamina B12 (jej wchłanianie może być zaburzone przy autoimmunologicznej nadczynności
Witamina D

W badaniach tarczycy wykorzystywana jest także diagnostyka obrazowa, np. USG tarczycy oraz badania z dziedziny medycyny molekularnej, w tym scyntygrafia.

W przypadku podejrzenia zaburzeń przysadki i niewydolności tego narządu, zazwyczaj trzeba zrobić panel badań hormonalnych. W zależności od objawów i wskazań mogą to być:

ACTH (adrenokortykotropina) i poranny kortyzol (badany rano) – ocena osi przysadka-nadnercza
prolaktyna (PRL)
FSH, LH i estradiol (u kobiet) lub testosteron (u mężczyzn)
GH (hormon wzrostu) + IGF-1 (insulinopodobny czynnik wzrostu) – ocena osi hormonu wzrostu

Badania obrazowe przysadki to rezonans magnetyczny (MRI) celowany na okolice podwzgórzowo-przysadkową z kontrastem – badanie szukające zmian strukturalnych (np. gruczolaków, guzów uciskających przysadkę, zmian poudarowych).

W określonych okolicznościach wykonuje się także specjalistyczne testy czynnościowe, np. test stymulacji TRH – badanie odpowiedzi przysadki (wyrzutu TSH) po podaniu hormonu uwalniającego. Pozwala odróżnić, czy problem leży w samej przysadce, czy w podwzgórzu.

Zakończenie

Niski poziom TSH może wynikać z wielu przyczyn – od nadczynności tarczycy, przez choroby autoimmunologiczne, po problemy z przysadką mózgową. Objawy bywają niejednoznaczne, są również zróżnicowane, czasem łatwo je pomylić ze skutkami stresu czy przepracowania. Dlatego, jeśli zauważysz u siebie niepokojące sygnały, takie jak kołatanie serca, nieuzasadniona utrata masy ciała, nadmierna potliwość, drżenie rąk czy zaburzenia nastroju – umów się na wizytę u lekarza i wykonaj badanie TSH wraz z pełnym pakietem tarczycowym. Wczesna diagnostyka pozwala szybko postawić diagnozę i wdrożyć odpowiednie leczenie.

Bibliografia

https://wiedza.podyplomie.pl/wiedza/wielka-interna/1286,nadczynnosc-tarczycy
https://wiedza.podyplomie.pl/wiedza/wielka-interna/1289,diagnostyka-laboratoryjna-chorob-tarczycy
Woźniak, M. J., & Matyjaszek-Matuszek, B. (2022). Najczęstsze błędy w diagnostyce i leczeniu chorób tarczycy. Lekarz POZ, 8(5), 330-337.
Wang, Q.; Yu, B.; Huang, R.; Cao, F.; Zhu, Z.; Sun, D.; Zhou, H. Assessment of thyroid function during pregnancy: The advantage of self-sequential longitudinal reference intervals. Arch. Med. Sci. 2011, 7, 679–684
Woodworth & Schuler. Thyroid Testing Algorithms in Pregnancy. American Association of Clinical Chemistry. 2018 Aug 01.
Korevaar, T., Medici, M., Visser, T. et al. Thyroid disease in pregnancy: new insights in diagnosis and clinical management. Nat Rev Endocrinol 13, 610–622 (2017). https://doi.org/10.1038/nrendo.2017.93