Prolaktyna (PRL)

Prolaktyna (PRL) – więcej informacji na temat badania

Co to jest prolaktyna?

Prolaktyna (PRL) to hormon polipeptydowy wytwarzany i wydzielany przede wszystkim przez komórki przedniego płata przysadki mózgowej. W mniejszym stopniu jest również produkowana przez inne tkanki, takie jak neurony, komórki śródbłonka naczyń, gruczoł krokowy, skórę, a także komórki układu immunologicznego (głównie limfocyty T).

Wydzielanie prolaktyny ma charakter pulsacyjny i cechuje się rytmem dobowym – jej stężenie jest najwyższe w nocy, mniejsze nad ranem, a najniższe po południu. Na poziom hormonu wpływa również stan emocjonalny (stres), rodzaj spożywanych pokarmów czy używki. Wydzielanie prolaktyny jest tonicznie hamowane przez dopaminę.

Prolaktyna – jakie pełni funkcje w organizmie?

Prolaktyna (PRL) pełni różnorodne funkcje biologiczne, które można sklasyfikować w kilku kategoriach, takich jak:

• Funkcje rozrodcze (reprodukcyjne): u kobiet prolaktyna jest kluczowa dla laktacji, stymulując wzrost gruczołu mlekowego oraz syntezę i wydzielanie mleka. Bierze także udział w regulacji cyklu miesiączkowego i płodności. Nadmierne stężenie (hiperprolaktynemia) hamuje wydzielanie hormonów gonadotropowych (GnRH, LH, FSH), co prowadzi do cyklu bezowulacyjnego i niepłodności.
• Funkcje metaboliczne i endokrynologiczne: w okresie ciąży prolaktyna adaptacyjnie promuje wzrost (hiperplazję) komórek beta trzustki wydzielających insulinę. Z drugiej strony, przewlekły nadmiar prolaktyny (hiperprolaktynemia) może przyczyniać się do insulinooporności oraz zaburzeń gospodarki lipidowej. Prolaktyna wpływa także na metabolizm kostny.
• Regulacja równowagi wodno-elektrolitowej: prolaktyna odgrywa ważną rolę w zachowaniu równowagi wodno-elektrolitowej, zwiększając reabsorpcję wody i składników mineralnych w jelitach oraz zmniejszając wydalanie sodu i potasu przez nerki.
• Funkcje neurologiczne (wzrost i rozwój mózgu): prolaktyna ma działanie neurotroficzne – stymuluje proliferację, różnicowanie i migrację neuronalnych komórek macierzystych, co może wspierać neurogenezę i procesy regeneracyjne w tkance nerwowej.
• Funkcje immunomodulujące: działa jako cytokina hormonalna, modulując odpowiedź immunologiczną (wrodzoną i nabytą). Nasila aktywność limfocytów i tym samym może być zaangażowana w patogenezę i progresję chorób autoimmunizacyjnych (takich jak toczeń rumieniowaty układowy czy reumatoidalne zapalenie stawów).
• Wpływ na psychikę: stymuluje zachowania macierzyńskie (instynkt macierzyński) u samic, a także ma wpływ na libido. Nadmierne stężenie prolaktyny jest znaną przyczyną obniżenia popędu seksualnego u obu płci.

Prolaktyna (PRL) – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Badanie poziomu prolaktyny jest zalecane w przypadku wystąpienia objawów wskazujących na zaburzenia jej stężenia.

U kobiet badanie prolaktyny zalecane jest w sytuacji:

• zaburzeń miesiączkowania (wtórny brak miesiączki, rzadziej pierwotny brak, cykle bezowulacyjne),
• obniżonego libido,
• niepłodności (w tym trudnościach z utrzymaniem ciąży, poronieniach),
• mlekotoku (wydzielanie mleka poza okresem ciąży i laktacji),
• objawach niedomogi lutealnej, hipogonadyzmu,
• nasilenia zmian trądzikowych,
• hirsutyzmu (nadmierne owłosienie),
• bólów piersi (mastalgia), mastopatii włóknisto-torbielowatej,
• suchości pochwy i bolesnych stosunków płciowych,
• innych niespecyficznych objawów, takich jak skłonność do obrzęków, zwiększenie masy ciała, nadpobudliwość, depresja, stany lękowe.

U mężczyzn badanie prolaktyny zalecane jest w sytuacji:

• obniżonego libido, problemów z erekcją, impotencji,
• mlekotoku (rzadko), ginekomastii (powiększenie piersi),
• obniżenia liczby plemników w nasieniu, spadku ich ruchliwości, zmniejszenia objętości ejakulatu, hipotrofii jąder,
• tendencji do otyłości,
• depresji.

Chcesz wiedzieć więcej na temat roli prolaktyny u mężczyzn? Sprawdź artykuł w Centrum Wiedzy i przygotuj się do badania.

U obu płci badanie prolaktyny jest wskazane, gdy występują:

• bóle głowy i zaburzenia widzenia (mogą wskazywać na makrogruczolaka przysadki),
• podejrzenie gruczolaka przysadki wydzielającego prolaktynę (prolaktynoma).

Prolaktyna (PRL) – normy

Referencyjne wartości poziomu prolaktyny mogą się różnić w zależności od laboratorium i użytej metody, jednak ogólnie przyjmuje się następujące zakresy:

Normy prolaktyny u kobiet

• Kobiety (poza ciążą i laktacją): poniżej 25 ng/ml.
  • W zależności od fazy cyklu:
    • Faza folikularna (pierwsza): poniżej 20 ng/ml.
    • Faza lutealna (druga): poniżej 40 ng/ml.
• Ciąża: stężenie prolaktyny stopniowo rośnie. W III trymestrze ciąży może osiągać wartości w zakresie 80-400 ng/ml.
• Laktacja: poziom prolaktyny jest naturalnie podwyższony.
• Menopauza: poziom prolaktyny jest zbliżony do wartości u mężczyzn i zazwyczaj nie przekracza 20 ng/ml.

Dowiedz się więcej na temat prolaktyny u kobiet – przeczytaj artykuł w Centrum Wiedzy i sprawdź, za co odpowiada i jak zmienia się jej poziom na różnych etapach życia.

Normy prolaktyny u mężczyzn

• Mężczyźni: <15-20 ng/ml.

Wartości w zakresie 25-100 ng/ml, przy braku innych rozpoznawalnych przyczyn patologicznych, mogą stanowić fizjologiczną reakcję organizmu na stres, intensywny wysiłek fizyczny, podniecenie seksualne, hipoglikemię lub wahania rytmu dobowego.

Prolaktyna (PRL) – możliwe przyczyny odchyleń od normy

"Wysoka prolaktyna” - możliwe przyczyny

• Przyczyny fizjologiczne:
  • ciąża i karmienie piersią,
  • sen, stres (emocjonalny lub fizyczny), intensywny wysiłek fizyczny,
  • spożycie obfitego posiłku, podniecenie seksualne, drażnienie brodawek sutkowych.
• Przyczyny patologiczne (chorobowe):
  • gruczolaki przysadki (prolaktynoma) – najczęstsza przyczyna patologiczna, szczególnie przy stężeniach przekraczających 150-200 ng/ml,
  • niedoczynność tarczycy (hipotyreoza),
  • zespół policystycznych jajników (PCOS),
  • zespół pustego siodła,
  • niewydolność nerek i wątroby,
  • niektóre choroby autoimmunologiczne (np. twardzina układowa, reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń rumieniowaty układowy, zespół Sjögrena), gdzie prolaktyna może nasilać aktywność immunologiczną.
• Przyczyny farmakologiczne (polekowe):
  • leki psychotropowe (neuroleptyki, leki przeciwdepresyjne) – mogą powodować wzrost prolaktyny nawet powyżej 200 ng/ml,
  • leki przeciwwymiotne, przeciwhistaminowe,
  • hormonalne (np. niektóre leki antykoncepcyjne),
  • opiaty,
  • leki poprawiające perystaltykę jelit,
  • pochodne alkaloidu sporyszu,
  • niektóre leki hipotensyjne,
  • niektóre narkotyki (np. marihuana).
• Makroprolaktynemia: W około 25% przypadków idiopatycznej hiperprolaktynemii stwierdza się obecność makroprolaktyny (wielkocząsteczkowej prolaktyny związanej z przeciwciałami). Ma ona niewielki efekt biologiczny ze względu na dużą masę cząsteczkową, ale może zawyżać wynik badania. W przypadku podwyższonego stężenia prolaktyny bez typowych objawów klinicznych zaleca się oznaczenie poziomu makroprolaktyny.

"Niska prolaktyna” - możliwe przyczyny

Niskie stężenie prolaktyny (Hipoprolaktynemia) - występuje bardzo rzadko.

• Przyczyny: udar przysadkowy, zniszczenie przysadki (np. przez guz podwzgórza).
• Skutki: może mieć wpływ na odporność organizmu i zwiększać podatność na niektóre zakażenia.

Prolaktyna (PRL) - przygotowanie do badania

Dla uzyskania jak najbardziej wiarygodnego wyniku badania prolaktyny, konieczne jest zastosowanie się do następujących zasad przygotowania:

• badanie najlepiej wykonać w godzinach porannych, po upływie 2-3 godzin od przebudzenia.
• w przypadku kobiet, należy skonsultować się z lekarzem w celu ustalenia optymalnego dnia cyklu miesiączkowego do wykonania badania.
• przed badaniem powinno się unikać silnego stresu oraz intensywnego wysiłku fizycznego
• przed badaniem należy unikać stymulowania brodawek sutkowych i stosunku płciowego – może to przejściowo podwyższać poziom prolaktyny.

Prolaktyna (PRL) - co może wpłynąć na wynik badania?

Na poziom prolaktyny w surowicy krwi mogą wpływać czynniki, które powodują zafałszowanie wyniku.

Bardzo ważne jest właściwe przygotowanie do badania, dlatego należy przestrzegać zasad opisanych powyżej. Odstępstwo od tych reguł może skutkować podwyższeniem poziomu tego hormonu.

Drugim ważnym czynnikiem który może wpływać na wyniki w sposób fałszywie pozytywny – podwyższając wynik - jest podniesiony poziom makroprolaktyny, który występuje u 3-25% pacjentów. Jeśli w danym przypadku ważne jest szybkie uzyskanie trafnego wyniku można rozważyć oznaczenie makroprolaktyny, które pokaże również poziom samej PRL.