Sklep
Strona główna Blog Strona 6

Cynk w ciąży – jaką pełni rolę i kiedy go suplementować?

Magdalena Konowrocka
-
0
Cynk w ciąży – jaką pełni rolę i kiedy go suplementować?

Cynk to jeden z kluczowych mikroelementów, który odgrywa istotną rolę w prawidłowym przebiegu ciąży i rozwoju dziecka. Wpływa na podziały komórkowe, funkcjonowanie układu odpornościowego oraz rozwój układu nerwowego i kostnego płodu. Choć zapotrzebowanie na ten pierwiastek w ciąży wzrasta, jego suplementacja nie zawsze jest konieczna.

W tym artykule wyjaśniamy, kiedy warto rozważyć przyjmowanie cynku, jakie są normy spożycia oraz jakie mogą być skutki niedoboru i nadmiaru. Sprawdź, czy Twoja dieta pokrywa zapotrzebowaniei dowiedz się, jak bezpiecznie zadbać oodpowiedni poziom cynku w ciąży.

Z tego artykułu dowiesz się:
>> jaką rolę cynk pełni w organizmie matki i rozwijającego się dziecka oraz dlaczego jest niezbędny w procesach wzrostu i podziałów komórkowych,
>> czy można brać cynk w ciąży i kiedy suplementacja jest rzeczywiście wskazana według polskich norm i zaleceń,
>> ile cynku potrzebują kobiety w ciąży i karmiące piersią (EAR, RDA, UL),
>> jakie są skutki niedoboru i nadmiaru cynku oraz jakie objawy mogą na nie wskazywać,
>> jakie produkty są najlepszym źródłem cynku i od czego zależy jego przyswajalność,
>> jak bezpiecznie przyjmować cynk, jeśli lekarz zaleci suplementację.

Spis treści:

  1. Cynk w ciąży – jaką pełni rolę w organizmie matki i dziecka?
  2. Czy można brać cynk w ciąży?
  3. Ile cynku w ciąży jest potrzebne?
  4. Niedobór i nadmiar cynku w ciąży – możliwe skutki
  5. Jaki cynk w ciąży wybrać?
  6. Suplementacja cynku w ciąży – kiedy jest wskazana?
  7. Cynk a ciąża – źródła cynku w diecie
  8. Zakończenie
  9. Cynk w ciąży – sekcja FAQ

Cynk w ciąży – jaką pełni rolę w organizmie matki i dziecka?

Cynk jest jednym z kluczowych mikroelementów niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. Na poziomie komórkowym i subkomórkowym pełni liczne funkcje strukturalne oraz biochemiczne. Uczestniczy w:

  • aktywności enzymów,
  • regulacji metabolizmu kwasów nukleinowych (DNA i RNA),
  • syntezie białek,
  • ekspresji genów,
  • w procesach wzrostu i różnicowania komórek.

Jest również istotnym elementem prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego.

Cynk pełni trzy podstawowe role: katalityczną, strukturalną i regulacyjną.

  • Wchodzi w skład ponad 300 enzymów, w tym enzymów uczestniczących w biosyntezie białek.
  • Bierze bezpośredni lub pośredni udział w przemianach białek, tłuszczów i węglowodanów oraz w procesach wytwarzania energii.
  • Jest niezbędny do syntezy i prawidłowego działania wielu hormonów.
  • Odpowiada za stabilność błon komórkowych.
  • Wpływa na prawidłowe funkcjonowanie zmysłu smaku i węchu.
  • Uczestniczy w metabolizmie alkoholu.
  • Odgrywa istotną rolę w odpowiedzi immunologicznej organizmu.

W obrębie ośrodkowego układu nerwowego cynk może pośrednio uczestniczyć w modulacji plastyczności synaptycznej, procesach uczenia się i zapamiętywania, a także w regulacji pobudliwości i przewodnictwa nerwowego.

Badanie_cynku we krwi banerek

Znaczenie cynku w okresie ciąży

W czasie ciąży zapotrzebowanie organizmu kobiety na cynk wzrasta, ponieważ pierwiastek ten odgrywa istotną rolę zarówno w organizmie matki, jak i rozwijającego się płodu. Cynk:

  • uczestniczy w licznych przemianach enzymatycznych,
  • warunkuje prawidłową strukturę i funkcjonowanie komórek, w tym komórek układu nerwowego,
  • bierze udział w mechanizmach regulujących utrzymanie ciąży.

Jako składnik niezbędny do syntezy DNA i podziałów komórkowych ma kluczowe znaczenie w okresie intensywnego wzrostu i rozwoju płodu.

Pierwiastek ten uczestniczy również w metabolizmie kostnym. Niedobór cynku może zaburzać procesy wzrastania i mineralizacji kości, co w konsekwencji może wpływać na tempo wzrostu dziecka.

Czy można brać cynk w ciąży?

W polskich zaleceniach nie ma jednoznacznej rekomendacji rutynowego przyjmowania suplementów cynku u wszystkich kobiet w ciąży. Suplementacja powinna się opierać na prawidłowo zbilansowanej diecie bogatej w cynk, która pokryje zapotrzebowanie na ten pierwiastek.

Suplementacja cynkiem może być wskazana w sytuacjach, gdy:

  • dieta nie pokrywa zapotrzebowania – gdy spożycie produktów bogatych w cynk jest niskie oraz gdy istnieją czynniki obniżające wchłanianie cynku,
  • istnieje podejrzenie niedoboru, potwierdzone badaniami.

>> Warto przeczytać: Witaminy i ich suplementacja u kobiet w ciąży

Ile cynku w ciąży jest potrzebne?

W okresie ciąży dochodzi do fizjologicznego zwiększenia wchłaniania cynku z przewodu pokarmowego. Mechanizm ten stanowi naturalną adaptację organizmu kobiety do rosnących potrzeb metabolicznych. Mimo zwiększonej biodostępności, całkowite zapotrzebowanie na cynk wzrasta, ponieważ pierwiastek ten musi pokryć zarówno potrzeby organizmu matki, jak i intensywnie rozwijającego się płodu.

Cynk jest niezbędny do syntezy DNA, podziałów komórkowych oraz prawidłowego wzrostu tkanek, dlatego jego odpowiednia podaż ma szczególne znaczenie w okresie dynamicznego rozwoju wewnątrzmacicznego.

W czasie laktacji zapotrzebowanie na cynk również pozostaje podwyższone. Wynika to z utraty tego składnika wraz z mlekiem kobiecym. Aby zapobiec niedoborom u matki i zapewnić właściwą zawartość cynku w pokarmie, kobietom karmiącym zaleca się zwiększone spożycie tego pierwiastka.

Zgodnie z polskimi „Normami żywienia dla populacji Polski” wartości zapotrzebowania ustalono na poziomie:
Kobiety w ciąży• < 19 lat: EAR (średnie zapotrzebowanie): 10,5 mg/dobę
RDA (zalecane spożycie): 12 mg/dobę
• ≥ 19 lat: EAR: 9,5 mg/dobę
RDA: 11 mg/dobę 
Kobiety karmiące piersią• < 19 lat: EAR: 10,9 mg/dobę
RDA: 13 mg/dobę
• ≥ 19 lat: EAR: 10,4 mg/dobę
RDA: 12 mg/dobę

>> Zobacz też: Karmienie piersią w ciąży – co warto wiedzieć?

Górny tolerowany poziom spożycia (UL)

Dla kobiet w ciąży oraz karmiących piersią górny tolerowany poziom spożycia (UL) wynosi 25 mg cynku na dobę. Jest to maksymalna ilość cynku ze wszystkich źródeł (dieta + suplementy), która uznawana jest za bezpieczną przy długotrwałym stosowaniu. Przekraczanie tej wartości może prowadzić do zaburzeń gospodarki miedzią oraz innych działań niepożądanych.

Niedobór i nadmiar cynku w ciąży – możliwe skutki

Cynk odgrywa kluczową rolę w procesach wzrostu, dojrzewania oraz funkcjonowania układu odpornościowego, dlatego jego niedobór może prowadzić do wielokierunkowych zaburzeń zdrowotnych.

Do najczęściej opisywanych objawów niedoboru należą:

  • zahamowanie wzrostu,
  • obniżenie odporności i zwiększona podatność na infekcje,
  • opóźnienie dojrzewania płciowego,
  • wtórna niedoczynność tarczycy,
  • zaburzenia smaku i węchu,
  • pogorszenie funkcji poznawczych.

W literaturze naukowej analizuje się również potencjalny związek niedoboru cynku z zaburzeniami neurorozwojowymi, w tym ze spektrum autyzmu, jednak zależności te mają charakter złożony i wieloczynnikowy.

>> Sprawdź też: Cynk w organizmie człowieka. Niedobór i nadmiar cynku

Niedobór cynku u dzieci i dorosłych

U niemowląt i dzieci niedobór cynku może objawiać się:

  • zmianami skórnymi o charakterze łuszczycopodobnym,
  • biegunkami,
  • utratą apetytu,
  • wypadaniem włosów,
  • zahamowaniem wzrostu i opóźnieniem rozwoju,
  • hipogonadyzmem.

U dorosłych konsekwencje niedoboru obejmują:

  • zmiany rumieniowe skóry,
  • upośledzone gojenie się ran,
  • utratę włosów,
  • zaburzenia smaku i węchu,
  • tzw. kurzą ślepotę (zaburzenia widzenia o zmierzchu).

Zbyt niskie spożycie cynku wiąże się także z pogorszeniem funkcji immunologicznych organizmu, co może zwiększać ryzyko infekcji i wydłużać czas ich trwania.

Nadmiar cynku – możliwe skutki

Cynk dostarczany w ilościach typowo występujących w żywności rzadko prowadzi do nadmiernego spożycia. Problem może pojawić się w przypadku długotrwałego przyjmowania wysokich dawek suplementów.

Do konsekwencji przewlekłego nadmiaru cynku należą:

  • obniżenie odpowiedzi immunologicznej,
  • zmniejszenie stężenia frakcji HDL-cholesterolu,
  • zaburzenia gospodarki miedzią i wtórny niedobór miedzi,
  • wpływ na metabolizm żelaza i miedzi.

Ostre zatrucie cynkiem

Ostre objawy zatrucia cynkiem obejmują:

  • bóle brzucha,
  • nudności,
  • utratę apetytu,
  • biegunkę,
  • bóle głowy.

Objawy te najczęściej pojawiają się po jednorazowym przyjęciu dużej dawki suplementu.

Jaki cynk w ciąży wybrać?

Kobiety ciężarne powinny wybierać dobrze przyswajalne, organiczne formy cynku, takie jak diglicynian, pikolinian lub cytrynian cynku. Wybór odpowiedniej formy powinno się skonsultować z lekarzem prowadzącym lub farmaceutą.

Suplementacja cynku w ciąży – kiedy jest wskazana?

Zgodnie z obowiązującymi normami żywienia oraz zasadami racjonalnej suplementacji, cynk w ciąży nie powinien być przyjmowany rutynowo bez wskazań medycznych. Suplementacja jest uzasadniona przede wszystkim w przypadku stwierdzonego niedoboru, potwierdzonego badaniami laboratoryjnymi oraz oceną kliniczną.

Niedobór potwierdzony badaniami

Podstawą do rozważenia suplementacji jest:

  • obniżone stężenie cynku w surowicy krwi,
  • współistniejące objawy kliniczne niedoboru (np. nawracające infekcje, zaburzenia gojenia ran, utrata apetytu, wypadanie włosów),
  • analiza sposobu żywienia wskazująca na niedostateczną podaż.
Warto wiedzieć:
Suplementację można rozważyć również w sytuacjach zwiększonego ryzyka niedoboru, nawet jeśli nie występują jeszcze wyraźne objawy kliniczne.

Do czynników ryzyka należą:

  • Dieta uboga w produkty bogate w cynk – cynk najlepiej przyswajalny występuje w produktach pochodzenia zwierzęcego, takich jak mięso (szczególnie czerwone), ryby, jaja i owoce morza. Dieta z małą ilością tych produktów może nie pokrywać zwiększonego zapotrzebowania w ciąży.
  • Dieta wegetariańska lub wegańska – choć cynk obecny jest także w roślinach strączkowych, orzechach i pełnoziarnistych produktach zbożowych, jego biodostępność z tych źródeł jest niższa.
  • Zaburzenia wchłaniania – choroby przewodu pokarmowego, takie jak nieswoiste zapalenia jelit, celiakia czy zespół złego wchłaniania, mogą ograniczać przyswajanie cynku z diety. W takich przypadkach ryzyko niedoboru znacząco wzrasta.
  • Przewlekłe biegunki – utrata cynku wraz z treścią jelitową może prowadzić do jego deficytu, zwłaszcza przy długotrwałych problemach jelitowych.
  • Ciąża mnoga – w przypadku ciąży bliźniaczej lub mnogiej zapotrzebowanie na składniki odżywcze, w tym cynk, jest wyższe ze względu na rozwój więcej niż jednego płodu.
  • Niedożywienie lub niska masa ciała przed ciążą – kobiety z niedostateczną podażą energii i składników odżywczych są bardziej narażone na niedobory mikroskładników, w tym cynku.
Pakiet suplementacja w ciąży (4 badania) banerek

Cynk a ciąża – źródła cynku w diecie

Prawidłowo zbilansowana dieta jest podstawowym źródłem cynku. Do produktów szczególnie bogatych w ten pierwiastek należą przede wszystkim:

  • mięso (zwłaszcza czerwone),
  • wątroba,
  • sery podpuszczkowe,
  • jaja,
  • pełnoziarniste produkty zbożowe,
  • kasza gryczana.

W typowych warunkach udział wody pitnej w pokryciu zapotrzebowania na cynk jest niewielki i nie stanowi istotnego źródła tego składnika.

Cynk, podobnie jak żelazo, jest lepiej przyswajany z produktów pochodzenia zwierzęcego niż z roślinnych. Wynika to z obecności białka zwierzęcego, które sprzyja jego wchłanianiu oraz z mniejszej ilości związków ograniczających biodostępność.

To ciekawe:
Szacuje się, że wchłanianie cynku z diety wynosi średnio 20-40%, przy czym organizm wykazuje zdolność adaptacji – w przypadku niedoboru przyswajalność wzrasta.

Czynniki zwiększające wchłanianie:

  • niektóre aminokwasy,
  • kwas cytrynowy,
  • obecność białka zwierzęcego w diecie.

Czynniki ograniczające wchłanianie:

  • fityniany (obecne m.in. w pełnych ziarnach zbóż i roślinach strączkowych),
  • błonnik pokarmowy,
  • szczawiany,
  • nadmierna podaż niektórych minerałów (miedź, żelazo niehemowe, wapń),
  • alkohol.
Główne źródła cynku w codziennej diecie
Produkty zbożowe• kasza jaglana,
• kasza gryczana,
• płatki owsiane,
• mąka żytnia typ 2000 (produkty pełnoziarniste).
Orzechy i nasiona• migdały,
• orzechy włoskie,
• pestki dyni.
Mięso i jaja• wołowina,
• mięso z piersi indyka,
• jaja gotowane.
Nabiał• ser twarogowy chudy,
• mleko 2% tłuszczu,
• ser gouda (sery podpuszczkowe dojrzewające są szczególnie dobrym źródłem cynku).

Zakończenie

Cynk jest niezbędnym mikroelementem, który odgrywa kluczową rolę w prawidłowym przebiegu ciąży oraz w rozwoju układu nerwowego, odpornościowego i kostnego dziecka. Zapotrzebowanie na ten pierwiastek wzrasta w okresie ciąży i laktacji. Jednak jego suplementacja nie powinna być stosowana rutynowo, lecz opierać się na ocenie diety, stanu klinicznego oraz w razie potrzeby wynikach badań laboratoryjnych. Zarówno niedobór, jak i nadmiar cynku mogą niekorzystnie wpływać na zdrowie matki i dziecka, dlatego kluczowe jest zachowanie równowagi i przestrzeganie aktualnych norm spożycia.

Jeśli masz wątpliwości, czy Twoja dieta pokrywa zapotrzebowanie na cynk, skonsultuj się z lekarzem lub dietetykiem a także wykonaj odpowiednie badania. Świadoma kontrola poziomu mikroelementów to jeden z ważnych kroków w trosce o bezpieczną ciążę i prawidłowy rozwój dziecka.

Cynk w ciąży – sekcja FAQ

Czy nadmiar cynku jest szkodliwy dla ciąży?

Może być szkodliwy, szczególnie przy długotrwałym przyjmowaniu dużych dawek z suplementów. Przewlekłe wysokie dawki z suplementów mogą m.in.:
>> pogarszać stan odżywienia miedzią (ryzyko niedoboru miedzi),
>> wpływać na metabolizm żelaza i miedzi,
>> obniżać odpowiedź immunologiczną, obniżać HDL,
>> a ostre zatrucie może dawać dolegliwości żołądkowo-jelitowe.

Jakie jest dzienne spożycie cynku w czasie ciąży?

W tabeli norm dla składników mineralnych (NIZP PZH 2024) podano dla cynku:
>> Kobiety w ciąży ≥ 19 lat: RDA 11 mg/dobę (EAR 9,5 mg/dobę)
>> Kobiety w ciąży < 19 lat: RDA 12 mg/dobę (EAR 10,5 mg/dobę)
To są wartości docelowego spożycia z całej diety + ewentualnych suplementów.

Czy niedobór cynku może być przyczyną poronienia?

Niedobór cynku bywa wiązany ze zwiększonym ryzykiem utraty ciąży, ale nie jest to jednoznacznie udowodniona „pojedyncza przyczyna” poronienia.

Kiedy przyjmować cynk w ciąży?

Cynk w ciąży należy przyjmować wyłącznie w przypadku stwierdzonego niedoboru lub zwiększonego ryzyka jego wystąpienia, zgodnie z zaleceniem lekarza. Najlepiej spożywać go z posiłkiem (aby zmniejszyć ryzyko dolegliwości żołądkowych), zachowując odstęp od preparatów żelaza i wapnia, które mogą ograniczać jego wchłanianie.

Bibliografia

  1. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. (2024). Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie.
  2. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej. (2020). Czy suplementacja w okresie ciąży jest konieczna? Wnioski z rekomendacji Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP). Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH
  3. Wilson, R. L., Grieger, J. A., Bianco-Miotto, T., & Roberts, C. T. (2016). Association between maternal zinc status, dietary zinc intake and pregnancy complications: A systematic review. Nutrients, 8(10), 641. https://doi.org/10.3390/nu8100641 (dostęp: 05.03.2026 r.)
  4. Lowe, N. M., Fekete, K., & Decsi, T. (2009). Methods of assessment of zinc status in humans: A systematic review. The American Journal of Clinical Nutrition, 89(3), 713S–716S. https://doi.org/10.3945/ajcn.2009.27230G (dostęp: 05.03.2026 r.)

Opryszczka w ciąży – czy jest groźna i jak sobie z nią radzić?

Damian Matusiak
-
0
Opryszczka w ciąży – czy jest groźna i jak sobie z nią radzić?

Opryszczka to powszechna infekcja wirusowa, z którą większość populacji miała kontakt jeszcze przed okresem dorosłości. W ciąży nawet pozornie błaha zmiana na ustach może jednak budzić niepokój przyszłej mamy. Czy słusznie? Jakie są główne zagrożenia?
 
Z artykułu dowiesz się:
 
>> czym jest wirus opryszczki,
>> dlaczego uaktywnia się w ciąży,
>> jakie są objawy opryszczki wargowej i narządów płciowych,
>> czy opryszczka w ciąży jest groźna dla płodu i noworodka,
>> czy moment zakażenia ma znaczenie kliniczne,
>> jakie powikłania może nieść nieleczona infekcja,
>> jakie leczenie jest uznawane za bezpieczne w ciąży,
>> kiedy konieczna jest pilna konsultacja lekarska.
 
Spis treści:

  1. Opryszczka w ciąży – czym jest?
  2. Przyczyny opryszczki na ustach w ciąży
  3. Opryszczka w ciąży – objawy
  4. Czy opryszczka w ciąży jest niebezpieczna?
  5. Opryszczka w ciąży a trymestr – czy moment zakażenia ma znaczenie?
  6. Nieleczona opryszczka w ciąży – możliwe powikłania
  7. Co na opryszczkę w ciąży – leczenie
  8. Kiedy opryszczka w ciąży wymaga konsultacji z lekarzem?
  9. Zakończenie

Opryszczka w ciąży – czym jest?

Opryszczka jest chorobą zakaźną wywoływaną przez wirus opryszczki pospolitej (HSV – herpes simplex virus). Wyróżniamy dwa główne typy:

Oba typy mogą jednak wywoływać zmiany w różnych lokalizacjach. Po pierwotnym zakażeniu wirus pozostaje w organizmie w stanie utajenia w zwojach nerwowych i może uaktywniać się okresowo. Ciąża jest stanem fizjologicznym związanym ze zmianami immunologicznymi, które sprzyjają reaktywacji zakażenia. U większości kobiet oznacza to nawrót opryszczki wargowej, rzadziej epizod opryszczki genitalnej.

UWAGA nr 1
Kluczowe znaczenie ma rozróżnienie między nawrotem znanej infekcji a pierwotnym zakażeniem w czasie ciąży, ponieważ ryzyko dla płodu i noworodka jest w tych sytuacjach odmienne.  

Przyczyny opryszczki na ustach w ciąży

U kobiet ciężarnych do reaktywacji HSV dochodzi najczęściej w wyniku:

  • fizjologicznego obniżenia odporności komórkowej,
  • stresu i zmęczenia,
  • innych infekcji,
  • ekspozycji na promieniowanie UV,
  • mikrourazów w obrębie ust.

Pierwotne zakażenie może nastąpić drogą kontaktową – przez pocałunek, wspólne używanie naczyń czy kosmetyków. W przypadku opryszczki narządów płciowych transmisja zachodzi głównie drogą kontaktów seksualnych. Warto podkreślić, że u większości dorosłych obecne są przeciwciała przeciw HSV-1, co oznacza, że epizod w ciąży jest zwykle nawrotem, a nie nowym zakażeniem.

Pakiet kobiety w ciąży (16 badań) banerek

Opryszczka w ciąży – objawy

Opryszczka wargowa rozpoczyna się zazwyczaj uczuciem mrowienia, pieczenia i napięcia skóry w obrębie czerwieni wargowej. Następnie pojawiają się drobne, bolesne pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym, które z czasem pękają i pokrywają się strupem. W przypadku opryszczki narządów płciowych objawy mogą obejmować:

  • bolesne pęcherzyki i owrzodzenia w obrębie sromu, pochwy lub szyjki macicy,
  • ból przy oddawaniu moczu,
  • powiększenie węzłów chłonnych pachwinowych,
  • objawy ogólne (gorączka, bóle mięśni) – częstsze przy zakażeniu pierwotnym.

Pierwotne zakażenie ma zwykle cięższy przebieg niż nawroty i trwa dłużej.

>> Może Cię zainteresować: Opryszczka na ustach i w nosie – objawy, przyczyny, badania i leczenie opryszczki wargowej

Czy opryszczka w ciąży jest niebezpieczna?

W przypadku opryszczki wargowej (HSV-1) u kobiety z wcześniejszym kontaktem z wirusem ryzyko dla płodu jest minimalne. Przeciwciała matczyne przechodzą przez łożysko i częściowo chronią dziecko.

Znacznie większe znaczenie ma opryszczka narządów płciowych, zwłaszcza pierwotne zakażenie w ciąży. Do zakażenia noworodka dochodzi najczęściej podczas porodu siłami natury poprzez kontakt z wydzieliną zawierającą wirusa. Rzadko zakażenie może nastąpić przez łożysko.

Opryszczka noworodkowa (neonatal herpes) jest stanem potencjalnie zagrażającym życiu. Może przebiegać jako:

  • postać ograniczona do skóry, oczu i jamy ustnej,
  • postać z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego (ciężka, o wysokiej śmiertelności),
  • postać rozsiana z niewydolnością wielonarządową.
UWAGA nr 2
Ryzyko transmisji jest najwyższe przy pierwotnym zakażeniu matki w III trymestrze.

Opryszczka w ciąży a trymestr – czy moment zakażenia ma znaczenie?

Moment zakażenia ma istotne znaczenie dla rokowania – w zależności od trymestru ciąży przebieg różni się.

Opryszczka w ciąży w 1. trymestrze

Pierwotne zakażenie w pierwszym trymestrze jest rzadkie, ale może – w wyjątkowych przypadkach – prowadzić do poronienia lub wad wrodzonych (tzw. opryszczka wrodzona). Są to jednak sytuacje sporadyczne. Nawroty opryszczki wargowej nie zwiększają istotnie ryzyka wad rozwojowych.

Opryszczka na ustach w ciąży w 2. trymestrze

W drugim trymestrze ryzyko powikłań płodowych jest niewielkie, zwłaszcza przy nawrotowej opryszczce wargowej. Organizm matki posiada już przeciwciała, które zmniejszają ryzyko wiremii i transmisji przezłożyskowej.

Opryszczka w ciąży w 3. trymestrze

Największe zagrożenie dotyczy pierwotnego zakażenia HSV-1 lub HSV-2 w trzecim trymestrze, szczególnie tuż przed porodem. W takiej sytuacji organizm matki nie zdąży wytworzyć ochronnych przeciwciał przekazywanych dziecku. W przypadku aktywnych zmian w obrębie narządów płciowych w czasie porodu zaleca się rozważenie cięcia cesarskiego.

Nieleczona opryszczka w ciąży – możliwe powikłania

Nieleczona, aktywna opryszczka narządów płciowych w okresie okołoporodowym może skutkować zakażeniem noworodka. Powikłania obejmują:

  • zapalenie mózgu,
  • drgawki,
  • zaburzenia rozwoju neurologicznego,
  • niewydolność wątroby i płuc,
  • w ciężkich przypadkach zgon.
UWAGA nr 3
W przypadku opryszczki wargowej główne zagrożenie dotyczy okresu poporodowego. Noworodek może zakazić się przez bezpośredni kontakt ze zmianą opryszczkową (np. pocałunek). Dlatego aktywna zmiana na ustach u matki wymaga zachowania szczególnej higieny i unikania kontaktu zmiany ze skórą dziecka.

Co na opryszczkę w ciąży – leczenie

Leczenie zależy od lokalizacji i nasilenia objawów. W przypadku opryszczki wargowej stosuje się miejscowo preparaty z acyklowirem. W sytuacjach nasilonych lub przy opryszczce narządów płciowych zalecane jest leczenie ogólnoustrojowe acyklowirem lub walacyklowirem. Dane z badań obserwacyjnych wskazują, że acyklowir jest bezpieczny w ciąży i nie zwiększa ryzyka wad wrodzonych. U kobiet z nawracającą opryszczką genitalną w wywiadzie zaleca się profilaktyczne podawanie acyklowiru od 36. tygodnia ciąży w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu w czasie porodu.

Oprócz farmakoterapii ważne są:

  • unikanie dotykania zmian i przenoszenia wirusa,
  • częste mycie rąk,
  • stosowanie osobnych ręczników i naczyń,
  • unikanie kontaktów seksualnych w okresie obecności aktywnych zmian chorobowych na skórze i śluzówkach.

Kiedy opryszczka w ciąży wymaga konsultacji z lekarzem?

Bezwzględnej konsultacji wymagają:

  • pierwszorazowe objawy opryszczki narządów płciowych w ciąży,
  • zmiany opryszczkowe w III trymestrze,
  • objawy ogólne (gorączka, silny ból głowy, zaburzenia świadomości),
  • podejrzenie zakażenia noworodka po porodzie.

W przypadku typowej, nawrotowej opryszczki wargowej o łagodnym przebiegu konsultacja nie zawsze jest konieczna, jednak warto poinformować o epizodzie lekarza prowadzącego ciążę.

Zakończenie

Opryszczka w ciąży w większości przypadków nie stanowi poważnego zagrożenia dla rozwijającego się dziecka, zwłaszcza gdy jest to nawrotowa opryszczka wargowa. Szczególnej uwagi wymaga natomiast pierwotne zakażenie wirusem HSV, zwłaszcza w III trymestrze, oraz aktywne zmiany w obrębie narządów płciowych przed porodem. Kluczowe znaczenie ma szybkie rozpoznanie, wdrożenie bezpiecznego leczenia przeciwwirusowego oraz odpowiednia profilaktyka okołoporodowa.

Źródła

  1. James SH, Sheffield JS, Kimberlin DW. Mother-to-Child Transmission of Herpes Simplex Virus. J Pediatric Infect Dis Soc. 2014 Sep;3 Suppl 1(Suppl 1):S19-23. doi: 10.1093/jpids/piu050. PMID: 25232472; PMCID: PMC4164179.
    https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4164179/ (dostęp 05.03.2026 r.)
  2. Samies NL, James SH. Prevention and treatment of neonatal herpes simplex virus infection. Antiviral Res. 2020 Apr;176:104721. doi: 10.1016/j.antiviral.2020.104721. Epub 2020 Feb 7. PMID: 32044154; PMCID: PMC8713303.
    https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8713303/ (dostęp 05.03.2026 r.)
  3. Clarke E, Patel R, Dickins D, Fidler K, Jackson A, Kingston M, Jones C, Lyall H, Nicholson M, Pelosi E, Porter D, Powell G, Foley E. Joint British Association for Sexual Health and HIV and Royal College of Obstetricians and Gynaecologists national UK guideline for the management of herpes simplex virus (HSV) in pregnancy and the neonate (2024 update). Int J STD AIDS. 2025 Jan;36(1):4-23. doi: 10.1177/09564624241280734. Epub 2024 Sep 30. PMID: 39348176.
    https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/09564624241280734 (dostęp 05.03.2026 r.)
  4. Patel R, Moran B, Clarke E, Geretti AM, Lautenschlager S, Green J, Donders G, Gomberg M, Samraj S, Tiplica GS, Foley E. 2024 European guidelines for the management of genital herpes. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2025 Apr;39(4):742-758. doi: 10.1111/jdv.20450. Epub 2024 Dec 2. PMID: 39620271; PMCID: PMC11934026.
    https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11934026/ (dostęp 05.03.2026 r.)

Przełom nadnerczowy – czym jest i jak się objawia? Przyczyny i leczenie

Damian Matusiak
-
0
Przełom nadnerczowy – czym jest i jak się objawia? Przyczyny i leczenie

Przełom nadnerczowy to rzadki, ale niezwykle groźny stan, który może w krótkim czasie doprowadzić do ciężkich zaburzeń, a nawet utraty życia. Najczęściej dotyczy osób z niewydolnością nadnerczy, jednak bywa także pierwszą manifestacją choroby wcześniej nierozpoznanej.

Z artykułu dowiesz się:
>> czym dokładnie jest przełom nadnerczowy,
>> dlaczego stanowi bezpośrednie zagrożenie życia,
>> jak go rozpoznać,
>> jaka jest różnica między przełomem nadnerczowym a ostrą niewydolnością kory nadnerczy,
>> jakie są najczęstsze przyczyny oraz czynniki wyzwalające, takie jak infekcje, urazy czy nagłe odstawienie leków steroidowych,
>> jakie są aktualne zasady postępowania i leczenia,
>> zasady postępowania w stanie zagrożenia życia.

Spis treści:

  1. Przełom nadnerczowy – co to jest?
  2. Przełom nadnerczowy a ostra niewydolność kory nadnerczy
  3. Przełom nadnerczowy – przyczyny i czynniki wyzwalające
  4. Objawy przełomu nadnerczowego u dorosłych
  5. Przełom nadnerczowy – postępowanie w stanie zagrożenia życia
  6. Przełom nadnerczowy – leczenie
  7. Przełom nadnerczowy u dzieci – objawy i postępowanie
  8. Podsumowanie
  9. Przełom nadnerczowy – FAQ

Przełom nadnerczowy – co to jest?

Przełom nadnerczowy to nagły stan wynikający z ciężkiego niedoboru hormonów kory nadnerczy, przede wszystkim kortyzolu, a w przypadku pierwotnej niewydolności nadnerczy również aldosteronu. Kortyzol jest hormonem kluczowym dla utrzymania prawidłowego ciśnienia tętniczego, poziomu glukozy we krwi oraz odpowiedzi organizmu na stres. Gdy jego stężenie gwałtownie spada, dochodzi do zaburzenia funkcjonowania całego organizmu.

Uwaga:
Przełom nadnerczowy rozwija się szybko i może prowadzić do wstrząsu, zaburzeń świadomości, ciężkich zaburzeń elektrolitowych oraz niewydolności wielonarządowej. Bez natychmiastowego leczenia stan ten może zakończyć się zgonem.  
Badanie kortyzol - profil poranny w ślinie (5 pomiarów) banerek

Przełom nadnerczowy a ostra niewydolność kory nadnerczy

Ostra niewydolność kory nadnerczy to pojęcie szersze, obejmujące każdy stan nagłego niedoboru hormonów produkowanych przez ten narząd. Przełom nadnerczowy jest jej najbardziej dramatyczną i zaawansowaną postacią. Można powiedzieć, że każdemu przełomowi nadnerczowemu towarzyszy ostra niewydolność, ale nie każda ostra niewydolność od razu prowadzi do przełomu.

W praktyce klinicznej przełom nadnerczowy rozpoznaje się wtedy, gdy objawy są gwałtowne, nasilone i wymagają pilnej interwencji medycznej. Często dochodzi do niego u pacjentów z już rozpoznaną chorobą Addisona lub wtórną niewydolnością nadnerczy, którzy nie zwiększyli dawki leków steroidowych w sytuacji stresowej.

>> Warto sprawdzić też: Niedoczynność kory nadnerczy – objawy, rodzaje i leczenie. Jakie badania wykonać?

Przełom nadnerczowy – przyczyny i czynniki wyzwalające

Najczęstszą przyczyną przełomu nadnerczowego jest nieadekwatna podaż hormonów zwanych glikokortykosteroidami w stosunku do aktualnych potrzeb organizmu. Do czynników wyzwalających należą przede wszystkim:

  • ostre infekcje, zwłaszcza z gorączką i odwodnieniem,
  • zabiegi chirurgiczne i urazy,
  • silny stres fizyczny lub psychiczny,
  • wymioty i biegunka uniemożliwiające przyjmowanie leków doustnych,
  • nagłe odstawienie steroidów lub pomijanie dawek,
  • nierozpoznana wcześniej niewydolność nadnerczy.

U niektórych pacjentów przełom nadnerczowy może być pierwszym objawem choroby, co dodatkowo utrudnia szybkie postawienie rozpoznania.

Objawy przełomu nadnerczowego u dorosłych

Objawy przełomu nadnerczowego są często niespecyficzne i mogą przypominać zatrucie pokarmowe, sepsę lub ostre schorzenia jamy brzusznej. W początkowej fazie pojawiają się:

  • silne osłabienie,
  • nudności i wymioty,
  • bóle brzucha, niekiedy bardzo silne,
  • brak apetytu,
  • bóle mięśni i stawów.

W miarę postępu choroby dochodzi do spadku ciśnienia tętniczego, przyspieszenia akcji serca, zaburzeń świadomości, a nawet utraty przytomności. Charakterystyczne są również zaburzenia elektrolitowe, takie jak niski poziom sodu i wysoki poziom potasu, a także zaburzenia stężenia glukozy, szczególnie hipoglikemia.

Warto wiedzieć:
W przełomie nadnerczowym obserwuje się następujące zmiany w badaniach laboratoryjnych:
>> obniżone stężenie kortyzolu – hipokortyzolemia,
>> obniżone stężenie sodu – hiponatremia,
>> obniżone stężenie glukozy – hipoglikemia,
>> podwyższone stężenie potasu – hiperkaliemia.

Przełom nadnerczowy – postępowanie w stanie zagrożenia życia

Podejrzenie przełomu nadnerczowego jest wskazaniem do natychmiastowego leczenia, jeszcze przed potwierdzeniem rozpoznania badaniami laboratoryjnymi. Kluczowe jest szybkie podanie dożylne glikokortykosteroidów oraz intensywne nawodnienie.

Pacjent wymaga monitorowania parametrów życiowych, wyrównania zaburzeń elektrolitowych oraz leczenia przyczyny wyzwalającej, np. zakażenia. Każde opóźnienie w leczeniu znacząco zwiększa ryzyko powikłań i zgonu.

>> Zobacz: Odwodnienie i nawodnienie organizmu – fakty i mity

Pakiet elektrolity (4 badania) banerek

Przełom nadnerczowy – leczenie

Podstawą leczenia jest dożylne podanie hydrokortyzonu w dawkach znacznie wyższych niż stosowane w leczeniu przewlekłym. Równolegle stosuje się intensywną terapię płynami, najczęściej roztworami soli fizjologicznej, a w razie potrzeby glukozy.

Po ustabilizowaniu stanu pacjenta stopniowo zmniejsza się dawki leków i przechodzi na leczenie doustne. Istotnym elementem terapii jest również edukacja pacjenta w zakresie zapobiegania kolejnym epizodom.

Przełom nadnerczowy u dzieci – objawy i postępowanie

U dzieci przełom nadnerczowy może przebiegać jeszcze gwałtowniej niż u dorosłych. Objawy takie jak wymioty, apatia, odwodnienie czy zaburzenia świadomości mogą szybko prowadzić do wstrząsu. Leczenie opiera się na tych samych zasadach, jednak dawki leków są dostosowane do masy ciała dziecka.

Podsumowanie

Przełom nadnerczowy to stan bezpośredniego zagrożenia życia, który wymaga natychmiastowej interwencji medycznej. Znajomość objawów, czynników ryzyka oraz zasad postępowania może uratować życie. Jeśli chorujesz na niewydolność nadnerczy lub przyjmujesz przewlekle sterydy, regularne kontrole i świadomość konieczności modyfikacji leczenia w sytuacjach stresowych są kluczowe.

Przełom nadnerczowy – FAQ

Co się dzieje w przypadku ostrej niewydolności nadnerczy?

Dochodzi do nagłego niedoboru kortyzolu, co zaburza regulację ciśnienia krwi, gospodarki elektrolitowej i poziomu glukozy, prowadząc do ciężkiego pogorszenia stanu ogólnego.

Jaka jest średnia długość życia osoby z niewydolnością nadnerczy?

Przy prawidłowym leczeniu substytucyjnym i dobrej edukacji pacjenta długość życia może być zbliżona do populacyjnej, jednak nieleczone lub źle kontrolowane przypadki zwiększają ryzyko przełomu.

Jak leczyć ostry kryzys nadnerczowy?

Leczenie polega na natychmiastowym podaniu glikokortykosteroidów, intensywnym nawodnieniu oraz leczeniu przyczyny wyzwalającej.

Źródła

  1. Dineen R, Thompson CJ, Sherlock M. Adrenal crisis: prevention and management in adult patients. Ther Adv Endocrinol Metab. 2019 Jun 13;10:2042018819848218. doi: 10.1177/2042018819848218. PMID: 31223468; PMCID: PMC6566489., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6566489/ (dostęp 27.02.2026 r.).
  2. Bizzarri C, Capalbo D, Wasniewska MG, Baronio F, Grandone A, Cappa M. Adrenal crisis in infants and young children with adrenal insufficiency: Management and prevention. Front Endocrinol (Lausanne). 2023 Feb 13;14:1133376. doi: 10.3389/fendo.2023.1133376. PMID: 36860362; PMCID: PMC9968740., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9968740/ (dostęp 27.02.2026 r.).
  3. Lewis A, Thant AA, Aslam A, Aung PPM, Azmi S. Diagnosis and management of adrenal insufficiency. Clin Med (Lond). 2023 Mar;23(2):115-118. doi: 10.7861/clinmed.2023-0067. PMID: 36958832; PMCID: PMC11046533., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11046533/ (dostęp 27.02.2026 r.).

Czym jest alergia pokarmowa i jak ją rozpoznać? Objawy, diagnostyka i leczenie

Izabela Grabowska
-
0
Czym jest alergia pokarmowa i jak ją rozpoznać? Objawy, diagnostyka i leczenie

Artykuł powstał 27.09.2021 r., ostatnia aktualizacja: 06.03.2026 r.

Alergia pokarmowa to dynamicznie narastający problem zdrowotny, który dotyka miliony osób na całym świecie, znacząco wpływając na ich codzienne funkcjonowanie. Zrozumienie mechanizmów tej choroby oraz jej rozpoznania jest niezwykle istotne, aby uniknąć groźnych dla zdrowia i życia powikłań, takich jak wstrząs anafilaktyczny.

Z tego artykułu dowiesz się:
>> co to jest alergia pokarmowa i czy to częsty problem,
>> czym jest wielka ósemka alergenów,
>> jaka jest różnica między alergią a nietolerancją pokarmową,
>> na czym polega przełom w diagnostyce molekularnej i jak pozwala ona przewidzieć ryzyko ciężkich reakcji,
>> czy z alergii pokarmowej można „wyrosnąć” i jakie są obecnie dostępne metody profilaktyki oraz leczenia.

Spis treści:

  1. Co to jest alergia pokarmowa?
  2. Skala alergii pokarmowej na świecie
  3. Alergia pokarmowa a nietolerancja pokarmowa – czym się różnią?
  4. Alergia pokarmowa – lista najczęstszych alergenów pokarmowych
  5. Przyczyny alergii pokarmowej
  6. Alergia pokarmowa – od czego zależy przebieg reakcji alergicznej?
  7. Alergia pokarmowa – objawy
  8. Diagnostyka alergii pokarmowej – jakie badania i testy należy wykonać?
  9. Alergia pokarmowa – profilaktyka
  10. Dieta eliminacyjna przy alergii pokarmowej
  11. Ile trwa alergia pokarmowa?
  12. Czy dziecko może wyrosnąć z alergii pokarmowej?
  13. Zespół pyłkowo-pokarmowy a alergia pokarmowa
  14. Leczenie alergii pokarmowej u dorosłych i u dzieci
  15. Zakończenie
  16. Alergia pokarmowa – sekcja FAQ

Co to jest alergia pokarmowa?

Alergia pokarmowa to nieprawidłowa i powtarzalna odpowiedź układu odpornościowego na konkretny składnik żywności (zazwyczaj białko), który dla osób zdrowych jest nieszkodliwy. W przeciwieństwie do nietolerancji pokarmowych (np. laktozy), w proces ten zaangażowane są mechanizmy immunologiczne.

W literaturze medycznej alergię pokarmową dzieli się na trzy główne typy w zależności od sposobu, w jaki reaguje organizm:

  1. Alergia IgE-zależna – najczęstsza i najbardziej gwałtowna. Układ odpornościowy wytwarza przeciwciała klasy E (IgE), które po kontakcie z alergenem powodują natychmiastowe uwolnienie histaminy. Objawy pojawiają się w ciągu kilku minut do dwóch godzin (np. pokrzywka, obrzęk, a w skrajnych przypadkach anafilaksja),
  2. Alergia IgE-niezależna – reakcja zachodzi bez udziału przeciwciał IgE, głównie za pośrednictwem limfocytów T. Objawy są zazwyczaj opóźnione (pojawiają się po kilku godzinach lub dniach) i dotyczą głównie układu pokarmowego (np. zapalenie jelit wywołane białkami pokarmowymi – FPIES),
  3. Alergia mieszana – łączy oba powyższe mechanizmy (np. eozynofilowe zapalenie przełyku lub atopowe zapalenie skóry zaostrzane przez pokarmy).

>> Może Cię zainteresować: Nietolerancja histaminy czy alergia? Czym się różnią i dlaczego łatwo je pomylić?

Skala alergii pokarmowej na świecie

Na całym świecie problem alergii na pokarmy staje się coraz poważniejszy, dotyczy to szczególnie krajów rozwiniętych. Narastający problem uzależniony jest od zmian klimatycznych, zanieczyszczeń gleby i powietrza, upatruje się go w paleniu papierosów, nadużywaniu antybiotyków. Bardzo duże znaczenie ma styl życia, w tym dieta i kontakt z patogenami.

To ciekawe:
Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) z powodu alergii pokarmowych IgE-zależnych może cierpieć już ponad 20 proc. populacji świata. Szacuje się, że alergia pokarmowa dotyka około 8% dzieci i do 10% dorosłych w krajach rozwiniętych. Większość z nich (60 %) to kobiety, a częstotliwość ich występowania wśród dzieci do 5. roku życia zwiększyła się dwukrotnie w ostatniej dekadzie. W Polsce nie mamy dokładnych danych epidemiologicznych o skali alergii pokarmowej, jednak obserwujemy trendy zbieżne z globalnymi.

Alergia pokarmowa a nietolerancja pokarmowa – czym się różnią?

Alergia pokarmowa to nie to samo, co nietolerancja pokarmowa. Nie można używać tych pojęć zamiennie.

W alergii pokarmowej układ odpornościowy traktuje białka obecne w pożywieniu jako zagrożenie. Silne objawy mogą wystąpić po śladowej ilości pokarmu, a nawet wystarczy samo wdychanie oparów zawierających dany alergen. Mogą to być reakcje zagrażające życiu.

Natomiast nietolerancja pokarmowa wiąże się z niedoborem lub brakiem enzymów. Najczęściej mówimy o nietolerancji laktozy, fruktozy czy histaminy, nie ma tutaj udziału układ immunologiczny. Zazwyczaj objawy występują po zjedzeniu znacznej ilości problematycznej żywności, a także w przeciwieństwie do alergii, nie są to reakcje zagrażające życiu.

Alergia pokarmowa – lista najczęstszych alergenów pokarmowych

Alergia pokarmowa może ujawniać się szeregiem rozmaitych objawów, w tym w postaci biegunek, wymiotów, pokrzywki, duszności, obrzęku języka czy groźnego wstrząsu anafilaktycznego. Objawy alergii pokarmowej występują najczęściej u niemowląt i dzieci, ale mogą pojawić się w każdym wieku. Najczęstsze alergie pokarmowe u dorosłych to alergia na skorupiaki i mięczaki, a także orzechy, orzeszki ziemne i ryby.

Istnieje ponad 170 pokarmów, które według doniesień wywołują reakcję alergiczną, ale osiem określonych rodzajów żywności odpowiada za ponad 90% z nich. Wielka ósemka to:

  • mleko,
  • jajka,
  • orzeszki ziemne,
  • orzechy,
  • pszenica,
  • soja,
  • ryby,
  • skorupiaki.

Amerykańska instytucja rządowa FDA – Agencja Żywności i Leków – rozszerzyła dotychczasową listę o dziewiąty alergen, którym jest sezam. Amerykańskie prawo od 1 stycznia 2023 wymaga od producentów żywności deklarowania obecności sezamu jako głównego alergenu pokarmowego na etykiecie każdej żywności. Ponadto rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej w liście najpopularniejszych alergenów wymienia również selera, gorczycę i ich produkty pochodne.

>> Przeczytaj również: Alergia na jajko i orzechy, czyli dieta eliminacyjna w praktyce

Przyczyny alergii pokarmowej

Przyczyny rozwoju alergii pokarmowej są wieloczynnikowe. Bardzo ważną rolę odgrywa genetyka (rodzinne występowanie alergii) oraz czynniki środowiskowe, w tym styl życia i nadmierna higienizacja środowiska. Najnowsza hipoteza bariery nabłonkowej (ang. epithelial barrier hypothesis), sugeruje wzrost alergii w wyniku uszkodzenia bariery skórnej, np. w przebiegu atopowego zapalenia skóry (AZS), ale także jelitowej czy dróg oddechowych w wyniku działania detergentów, zanieczyszczeń (np. smog) czy mikroplastiku. Wnikające do organizmu alergeny wywołują przewlekłe zapalenie i nadmierną reakcję układu odpornościowego.

Ważnym aspektem jest również opóźnione wprowadzanie pokarmów uzupełniających do diety niemowląt podczas rozszerzania diety, co paradoksalnie może zwiększać ryzyko alergii.

Alergia pokarmowa – od czego zależy przebieg reakcji alergicznej?

Przebieg reakcji alergicznej zależy od wielu czynników i nie jest stały u danego pacjenta – ta sama osoba może raz zareagować łagodnie, a innym razem doznać wstrząsu anafilaktycznego. Według aktualnych badań nasilenie reakcji alergicznej zależy to od trzech grup czynników:

1. Czynniki związane z samym pokarmem:

  • dawka alergenu – choć u osób silnie uczulonych nawet śladowe ilości wywołują reakcję, istnieje tzw. dawka progowa, powyżej której ryzyko ciężkiej anafilaksji drastycznie rośnie,
  • rodzaju pokarmu – tłuszcze zawarte w pokarmie mogą opóźniać wchłanianie alergenu, co czasem przesuwa reakcję w czasie, ale czyni ją trudniejszą do opanowania,
  • obróbka termiczna – wysoka temperatura może niszczyć niektóre alergeny (np. w owocach), ale wzmacniać inne (np. pieczenie orzeszków ziemnych zwiększa ich zdolność do wiązania przeciwciał IgE).

2. Kofaktory (czynniki wzmacniające):

To elementy, które same nie uczulają, ale mogą nasilać objawy alergii. Należą do nich, m.in.:

  • wysiłek fizyczny – zwiększa przepuszczalność jelit i szybkość krążenia krwi,
  • alkohol oraz niesterydowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – obniżają próg wrażliwości komórek tucznych,
  • infekcje i stres – osłabienie organizmu oraz zmiany hormonalne mogą nasilić wyrzut histaminy.

3. Stan kliniczny pacjenta:

  • współistniejąca astma – jest najważniejszym czynnikiem zwiększającym ryzyko zgonu z powodu alergii pokarmowej, zwłaszcza jeśli nie jest ona prawidłowo kontrolowana lekami,
  • wiek – u małych dzieci dominują objawy skórne i gastryczne, natomiast u nastolatków i dorosłych częściej dochodzi do groźnych objawów ze strony układu oddechowego i krążenia,
  • dysbioza jelitowa – najnowsze badania wykazały, że zaburzenia mikrobioty jelitowej sprzyjają gwałtowniejszym odpowiedziom układu odpornościowego na alergen.

>> Może Cię zainteresować: Postaw na zdrowe jelita!

Alergia pokarmowa – objawy

Objawy alergii mogą wystąpić w różnym czasie. W przypadku alergii IgE-zależnej objawy pojawiają się zazwyczaj bardzo szybko – od kilku minut do dwóch godzin po spożyciu pokarmu. W reakcjach opóźnionych (IgE-niezależnych) objawy mogą wystąpić po wielu godzinach, a nawet dniach. Wyróżnia się dwa główne symptomy:

  • zmiany skórne – to najczęstszy sygnał uczulenia. Mogą przybierać formę ostrej pokrzywki (swędzące bąble), obrzęku naczynioruchowego (opuchlizna warg, powiek) lub zaostrzenia atopowego zapalenia skóry (AZS). Często pojawia się również świąd skóry i zaczerwienienie.
  • objawy ze strony układu pokarmowego – manifestacje gastryczne obejmują m.in. zespół alergii jamy ustnej (świąd ust i gardła), nudności, wymioty, bóle brzucha o charakterze kolkowym oraz biegunkę. U niemowląt sygnałem może być krew w stolcu lub przewlekłe zaparcia.

Diagnostyka alergii pokarmowej – jakie badania i testy należy wykonać?

Diagnostyka molekularna w alergii pokarmowej

Aby skutecznie zapobiegać reakcji alergicznej najważniejsza jest prawidłowa identyfikacja pokarmu wywołującego alergię. Zaleca się wykonanie ocena profilu uczulenia z krwi np. w badaniach panelowych, obejmujących wiele alergenów, w tym wziewnych, jak i pokarmowych.

Zarówno klasyczne testy serologiczne, jak i szeroko wykorzystywane w gabinetach lekarskich testy skórne oparte są na ekstraktach alergenów. Ten ekstrakt to tzw. wodny wyciąg, który jest mieszaniną wielu białek danego alergenu. Dla tej mieszaniny oznaczany jest poziom przeciwciał IgE.

Oba rodzaje testów są kluczowym elementem na początkowym etapie diagnostyki alergii. Wskazują one źródła uporczywych objawów. Jednak należy pamiętać, że szczególnie u pacjentów wielouczuleniowych nie zawsze robią to wiarygodnie. Dopiero precyzyjna diagnostyka z wykorzystaniem molekularnych cząstek alergenów, dla których mierzony jest poziom przeciwciał, pozwala ujawnić reaktywność krzyżową i wskazać prawdziwy czynnik alergizujący.

Ponadto wykorzystanie diagnostyki molekularnej pozwala przewidzieć ciężkość reakcji. To wszystko sprawia, że diagnoza w połączeniu z objawami klinicznymi będzie pewna, a zastosowane leczenie czy zalecenia dietetyczne skuteczne.

Alergologia molekularna to zarówno pojedyncze oznaczenia molekuł, jak i duże ich panele – platformy molekularne. System ten usprawnia procedurę postępowania z pacjentem w gabinecie alergologa, dostarczając kompleksowy i szczegółowy profil uczuleniowy, a wszystko za pomocą jednorazowego pobrania krwi. Testy molekularne mają swój szczególny udział w alergii pokarmowej, tutaj poznanie cząstek uczulających jest niezwykle ważne nie tylko dla zdrowia, ale i życia pacjenta.

Profil uczuleniowy

Poniższa tabela zawiera wybrane białka uczulające, które wiążą się z ciężkim przebiegiem alergii. Jeżeli dana osoba jest uczulona na poniższe alergeny, istnieje wysokie prawdopodobieństwo ciężkich reakcji ogólnoustrojowych. Ustalenie tak dokładnego profilu uczuleniowego możliwe jest dopiero dzięki zastosowaniu diagnostyki molekularnej.

MlekoKazeina – Bos d 8
JajkoOwomukoid – Gal d 1
Orzeszki ziemneBiałka zapasowe – Ara h 1, Ara h 2, Ara h 3, Ara h 6, Oleozyna – Ara h 15
SojaBiałka zapasowe – Gly m 5, Gly m 6, Gly m 8
Orzech nerkowcaBiałka zapasowe – Ana o 2 , Ana o 3
Pszenica zwyczajnaInhibitor alfa-amylazy I trypsyny – Tri aA_TI, Omega 5-gliadyna – Tri a 19
KrewetkaTropomiozyna – Pen m 1, Inne- Pen m 2, Pen m 3, Pen m 4
DorszParwalbumina – Gad c 1/ Gad m 1
Diagnostyka oparta na molekułach alergenowych to krok milowy w alergologii.

Wśród dużych paneli molekularnych na szczególną uwagę zasługuje test ALEX. ALEX to największy panel molekularny – aż 300 alergenów w jednym teście. Badanie można wykonać bez skierowania i przerywania stosowanego leczenia. Test jest odpowiedni dla każdej osoby, od 6. miesiąca życia. Test ALEX to kompletna diagnostyka dla alergenów wziewnych – pyłki roślin (trawy, chwasty, drzewa), sierści zwierząt, mikroorganizmów i zarodników pleśni. Dla alergenów pokarmowych, w tym orzechów i roślin strączkowych, ryb, owoców morza czy protein zwierzęcych. Test zapewnia diagnostykę alergii również dla jadu owadów i lateksu.

Test ALEX – wykonaj test:
• aby ustalić przyczynę reakcji alergicznej,
• aby zidentyfikować reakcje krzyżowe,
• jeśli podejrzewasz alergię pokarmową,
• aby znaleźć przyczynę reakcji anafilaktycznych,
• w celu określenia ryzyka ciężkich reakcji na alergeny,
• aby przewidzieć skuteczność swoistej immunoterapii,
• aby dopasować odpowiednie zalecenia dietetyczne,
• u dzieci z objawami alergii,
• jeżeli jesteś w ciąży.

Panel molekularny alergii - ALEX 300 alergenów baner

Alergia pokarmowa – profilaktyka

Według najnowszych badań wczesne wprowadzanie alergenów (np. orzeszki ziemne, jajka) do diety niemowląt między 4. a 11. miesiącem życia może znacząco zredukować ryzyko rozwoju alergii. Ważna jest również dbanie o barierę skórną i unikanie zbędnych antybiotykoterapii oraz sterylizacji otoczenia.

Dieta eliminacyjna przy alergii pokarmowej

Dieta eliminacyjna powinna być stosowana wyłącznie pod nadzorem lekarza i dietetyka, po potwierdzeniu alergii. Nieuzasadnione wykluczanie grup produktów może prowadzić do niedoborów żywieniowych i zaburzeń wzrastania u dzieci.

>> Więcej informacji przeczytasz w artykule o diecie eliminacyjnej: Dieta eliminacyjna – na czym polega i kto powinien ją stosować? Niepożądane skutki

Ile trwa alergia pokarmowa?

Czas trwania alergii jest cechą indywidualną. Niektóre alergie mają charakter przetrwały (np. na orzechy czy owoce morza), inne wygasają wraz z dojrzewaniem układu odpornościowego. Monitorowanie poziomu swoistych przeciwciał IgE przeciwko konkretnym molekułom pozwala ocenić szansę na ustąpienie uczulenia.

Czy dziecko może wyrosnąć z alergii pokarmowej?

Z alergii można wyrosnąć, ale to zależy od jej rodzaju i ciężkości. Badania wykazały, że od 60% do 80% dzieci z alergią na mleko lub jajka wyrośnie z alergii na te pokarmy przed ukończeniem 16. roku życia. Obecne możliwości diagnostyczne pozwalają kontrolować ten proces. I tak okresowe mierzenie poziomu przeciwciał dla owomukoidu – jaja czy kazeiny, głównego białka mleka  – oraz ich spadek będzie świadczył o nabywaniu tolerancji, czyli „wyrastaniu z alergii”.

W przypadku pozostałych alergenów odsetek pacjentów, którzy wyrosną z alergii nie jest tak optymistyczny. Dla orzeszków ziemnych będzie to tylko 20% dzieci, dla orzechów 14%, a w przypadku alergii na ryby i skorupiaki tylko 4-5%.

Warto wiedzieć:
Jak wskazuje WHO, badania epidemiologiczne pokazują, że wśród niemowląt uczulonych na pokarmy około 80% dzieci osiągnie tolerancję do piątych urodzin, ale u 35% z nich może dojść do nadwrażliwości na inne produkty.

Zespół pyłkowo-pokarmowy a alergia pokarmowa


Niektórzy pacjenci odczuwają swędzenie w jamie ustnej i gardle, czasami z łagodnym obrzękiem, bezpośrednio po zjedzeniu świeżych owoców lub warzyw. Jest to tzw. zespół pyłkowo-pokarmowy, wywołany przez alergeny reagujące krzyżowo, obecne zarówno w pyłku, jak i surowych owocach czy warzywach. Nie jest to alergia pokarmowa, chociaż objawy występują po pożywieniu, co może być mylące. Prawdziwą przyczyną jest alergia na pyłki.

>> Warto sprawdzić też: Alergia na pyłki traw. Objawy i leczenie alergii na trawy

O reakcji krzyżowej mówimy wtedy, gdy alergeny wykazują znaczne podobieństwo w budowie między sobą. Na przykład osoby uczulone na pyłek brzozy mogą reagować objawami po spożyciu jabłka (alergeny brzozy i jabłka mają w składzie białko o zbliżonej budowie). Prawdziwą przyczyną uczulenia jest pyłek brzozy, natomiast uczulenie na jabłko to wynik krzyżowej. Ustalenie charakteru alergii, daje nam również informacje, że to samo jabłko z dużym prawdopodobieństwem poza okresem pylenia brzozy będzie dobrze tolerowane, jak również to, że obróbka termiczna zniweluje właściwości alergizujące, a czasami wystarczy samo obranie jabłka ze skórki, aby było dobrze tolerowane.

alergie-krzyzowe

Leczenie alergii pokarmowej u dorosłych i u dzieci

Współczesna medycyna odchodzi od modelu opartego wyłącznie na pasywnym unikaniu alergenów na rzecz aktywnych strategii terapeutycznych, które mają na celu zwiększenie bezpieczeństwa pacjenta i poprawę jakości jego życia. Kluczowym elementem leczenia, niezależnie od wieku, pozostaje edukacja w zakresie rozpoznawania wczesnych objawów anafilaksji oraz bezwzględna konieczność posiadania przy sobie adrenaliny w autostrzykawce. Jest ona lekiem pierwszego rzutu, który jako jedyny potrafi skutecznie odwrócić groźne dla życia objawy wstrząsu, podczas gdy leki przeciwhistaminowe i sterydy pełnią jedynie funkcję pomocniczą w łagodzeniu objawów skórnych czy późnych reakcji zapalnych.

U dzieci priorytetem jest dążenie do indukcji trwałej tolerancji pokarmowej. Układ odpornościowy najmłodszych pacjentów wykazuje dużą plastyczność, co lekarze wykorzystują, wprowadzając coraz częściej immunoterapię doustną. Polega ona na podawaniu precyzyjnie odmierzonych, stopniowo zwiększanych dawek alergenu pod ścisłym nadzorem specjalisty. Celem tej metody nie zawsze jest całkowite wyleczenie, ale podniesienie tzw. progu reaktywności, co chroni dziecko przed gwałtowną reakcją po przypadkowym spożyciu śladowych ilości produktu, na przykład w szkole czy w przedszkolu.

W przypadku alergii na mleko lub jajka u dzieci często stosuje się metodę „drabiny pokarmowej”, polegającą na stopniowym wprowadzaniu produktów poddanych silnej obróbce termicznej, które są zazwyczaj lepiej tolerowane i pomagają organizmowi szybciej „wyrosnąć” z alergii.

U osób dorosłych sytuacja wygląda inaczej, ponieważ alergie nabyte w dojrzałym wieku (np. na skorupiaki, ryby czy orzechy) rzadko ustępują samoistnie i częściej wiążą się z ryzykiem ciężkich reakcji ogólnoustrojowych. Leczenie u dorosłych skupia się przede wszystkim na rygorystycznej diecie eliminacyjnej oraz identyfikacji i unikaniu tzw. kofaktorów.

Najnowsze badania podkreślają, że u dorosłych przebieg reakcji zależy w ogromnej mierze od czynników dodatkowych, takich jak wysiłek fizyczny, spożycie alkoholu, stres czy przyjmowanie leków z grupy NLPZ, które mogą drastycznie obniżyć próg tolerancji na alergen. Przełomem w terapii obu grup wiekowych stało się wprowadzenie leczenia biologicznego, np. przeciwciał monoklonalnych (omalizumab), które „wyciszają” odpowiedź immunologiczną i stanowią dodatkowy parasol ochronny dla pacjentów z grup wysokiego ryzyka.

>> Sprawdź też: Jak wzmocnić układ immunologiczny u dorosłych i dzieci?

Zakończenie

Alergia pokarmowa to złożony problem zdrowotny, którego nie należy lekceważyć. Dynamiczny rozwój alergologii molekularnej sprawiła, że dzisiejsi pacjenci mają dostęp do diagnostyki o niespotykanej dotąd precyzji. Identyfikacja konkretnych cząsteczek uczulających pozwala na zaplanowanie bezpiecznego postępowania terapeutycznego – od dopasowanej diety eliminacyjnej, przez ocenę ryzyka anafilaksji, aż po skuteczną immunoterapię. Wczesne wykrycie i monitorowanie alergii pod okiem specjalistów pozwala na minimalizację ryzyka i znaczną poprawą komfortu życia osób z alergią.

Alergia pokarmowa – sekcja FAQ

Czym grozi nieleczona alergia pokarmowa?

Nieleczona alergia pokarmowa może prowadzić do przewlekłych stanów zapalnych, niedożywienia, a przede wszystkim do ryzyka wystąpienia zagrażającej życiu reakcji anafilaktycznej.

Jak długo trwa alergia pokarmowa?

Czas trwania alergii zależy to od alergenu. Alergia na mleko często mija w dzieciństwie, natomiast uczulenie na orzechy czy ryby zazwyczaj pozostaje na całe życie.

Jak wygląda stolec przy alergii pokarmowej?

Stolec przy alergii pokarmowej może być luźny, zawierać domieszkę śluzu lub krwi, a u dzieci często występują bolesne odparzenia okolicy odbytu.

Jak pozbyć się alergii pokarmowej?

Obecnie podstawowym postępowaniem terapeutycznym w przypadku alergii pokarmowych jest dieta eliminacyjna. W niektórych przypadkach pod nadzorem lekarza stosuje się próby doustnej immunoterapii.

Co może być mylone z alergią pokarmową?

Alergię pokarmową można pomylić przede wszystkim z nietolerancją pokarmową (np. laktozy), zatruciem pokarmowym albo celiakią.

Jak sprawdzić, czy mam alergię pokarmową?

W celu diagnostyki alergii należy udać się do alergologa, który zleci testy skórne, oznaczenie przeciwciał IgE z surowicy lub precyzyjną diagnostykę molekularną (np. test ALEX).

Piśmiennictwo

  1. HundS.K., Sampath V., ZhouX. i in. Scientific developments in understanding food allergy prevention, diagnosis, and treatment. Front Immunol, 2025, 22, 16, 572283,
  2. Peters R.L., Krawiec M., Koplin J.J i in. Update on food allergy. Pediatr Allergy Immunol, 2021 Jan 21;32(4):647–657,
  3. TednerS.G., AsarnojA., Thulin H. i in. Food allergy and hypersensitivity reactions in children and adults-A review. J Intern Med., 2022, 291(3), 283-302,
  4. BarthaI., AlmulhemN., Santos A.F. Feast for thought: A comprehensive review of food allergy 2021-2023. J Allergy Clin Immunol, 2024, 153(3), 576-594.

Hipotonia ortostatyczna – czym jest i jak się objawia?

Damian Matusiak
-
0
Hipotonia ortostatyczna – czym jest i jak się objawia?

Hipotonia ortostatyczna to zaburzenie regulacji ciśnienia tętniczego. Objawia się spadkiem ciśnienia krwi po zmianie pozycji ciała, najczęściej z leżącej lub siedzącej na stojącą. Brzmi znajomo? Z pewnością wielu osobom zdarzyło się na chwilę stracić przytomność, gdy wcześniej długo stały lub gwałtownie wstały z krzesła.

Z artykułu dowiesz się:
>> czym jest hipotonia ortostatyczna,
>> jakie są jej przyczyny, objawy oraz metody leczenia,
>> najważniejsze czynniki ryzyka,
>> rolę leków i chorób przewlekłych,
>> jakie objawy powinny skłonić do konsultacji lekarskiej,
>> jak przebiega diagnostyka hipotonii ortostatycznej,
>> aktualne metody leczenia – zarówno niefarmakologiczne, jak i farmakologiczne,
>> praktyczne zalecenia dotyczące stylu życia i diety.  

Spis treści:

  1. Hipotonia ortostatyczna – co to jest?
  2. Hipotonia ortostatyczna – przyczyny i czynniki ryzyka
  3. Hipotonia ortostatyczna – objawy
  4. Hipotonia ortostatyczna – diagnostyka
  5. Hipotonia ortostatyczna – jak leczyć?
  6. Hipotonia ortostatyczna – dieta i zalecenia
  7. Podsumowanie
  8. Hipotonia ortostatyczna – FAQ

Hipotonia ortostatyczna – co to jest?

Czysto technicznie hipotonia ortostatyczna (niedociśnienie ortostatyczne) to stan definiowany jako spadek skurczowego ciśnienia tętniczego o co najmniej 20 mmHg lub rozkurczowego o co najmniej 10 mmHg w ciągu 3 minut od przyjęcia pozycji stojącej.

W warunkach prawidłowych nasz układ krążenia szybko kompensuje zmiany pozycji ciała poprzez skurcz naczyń i przyspieszenie akcji serca. W hipotonii ortostatycznej mechanizmy te zawodzą, prowadząc do przejściowego niedokrwienia mózgu. A jaki jest najszybszy sposób, by pozbyć się wody ze szklanki? Po prostu ją wylać. Ten prozaiczny, a jakże skuteczny mechanizm bazujący na sile grawitacji jest obecny także i tu. Mdlejąc, przybieramy pozycję leżącą, w której układ krążenia nie musi „się napracować”, by wtłoczyć krew w wyższe partie ciała.

Hipotonia ortostatyczna – przyczyny i czynniki ryzyka

Przyczyny hipotonii ortostatycznej są zróżnicowane i obejmują zarówno zaburzenia neurologiczne, jak i czynniki ogólnoustrojowe. Do najczęstszych należą:

  • odwodnienie,
  • utrata krwi,
  • choroby przewlekłe,
  • wiek.
Uwaga:
Ryzyko wzrasta u osób z chorobami sercowo-naczyniowymi, cukrzycą, a także u pacjentów w podeszłym wieku. Dodatkową grupą ryzyka są nastolatkowe będący w trakcie lub tuż po okresie skoku wzrostowego.
pakiet ryzyko cukrzycy (2 badania) banerek

Leki wywołujące hipotonię ortostatyczną

Wiele leków może sprzyjać rozwojowi hipotonii ortostatycznej. Należą do nich:

  • leki obniżające ciśnienie tętnicze (szczególnie tzw. alfa-adrenolityki i leki moczopędne),
  • leki przeciwdepresyjne (trójpierścieniowe, obecnie rzadko stosowane),
  • neuroleptyki,
  • leki stosowane w chorobie Parkinsona.
Pamiętaj:
Ryzyko wzrasta przy stosowaniu większej liczby leków – to kolejny dowód na to, by unikać podejmowania samodzielnej decyzji o włączaniu lub odstawianiu danej substancji czynnej.
Pakiet nadciśnienie podstawowy (12 badań) banerek

Hipotonia ortostatyczna w cukrzycy i chorobie Parkinsona

W cukrzycy hipotonia ortostatyczna jest często wynikiem zniszczenia nerwów, które regulują pracę naczyń krwionośnych. Z kolei w chorobie Parkinsona niedociśnienie ortostatyczne może być zarówno objawem samej choroby, jak i efektem leczenia (tzw. dopaminergicznego). W obu przypadkach istotna jest regularna ocena ciśnienia i modyfikacja terapii.

Hipotonia ortostatyczna u osób starszych

U osób starszych hipotonia ortostatyczna występuje częściej ze względu na zmniejszoną elastyczność naczyń, upośledzoną reakcję baroreceptorów oraz częste stosowanie wielu leków. Stan ten istotnie zwiększa ryzyko upadków, złamań i hospitalizacji.

Hipotonia ortostatyczna – objawy

Utrata przytomności, na szczęście, nie jest natychmiastowa. Osoby doświadczające hipotonii ortostatycznej najczęściej zgłaszają:

  • zawroty głowy,
  • uczucie osłabienia,
  • „mroczki” przed oczami,
  • niewyraźne widzenie,
  • na końcu utratę przytomności.
To ważne:
Niekiedy przy omdleniu może dochodzić do wtórnych urazów głowy podczas upadania. Pamiętaj o tym, jeśli doświadczasz hipotonii lub przyjdzie Ci udzielać pomocy komuś, kto jej doświadczył.

Hipotonia ortostatyczna – diagnostyka

Rozpoznanie opiera się na dokładnym wywiadzie, pomiarach ciśnienia tętniczego oraz testach czynnościowych. Kluczowe jest wykluczenie innych przyczyn omdleń i zawrotów głowy.

Próba pionizacyjna – normy i interpretacja

Próba pionizacyjna polega na pomiarze ciśnienia i tętna w pozycji leżącej oraz po 1 i 3 minutach od wstania. Spadek ciśnienia spełniający kryteria definicyjne potwierdza rozpoznanie. Brak kompensacyjnego przyspieszenia tętna sugeruje zaburzenia autonomiczne.

Test pochyleniowy

Test pochyleniowy (tilt test) wykonywany jest na specjalnym stole i pozwala na ocenę reakcji układu krążenia na kontrolowaną zmianę pozycji ciała. Jest szczególnie przydatny w diagnostyce trudnych przypadków i różnicowaniu przyczyn omdleń.

Hipotonia ortostatyczna – jak leczyć?

Leczenie zależy od przyczyny i nasilenia objawów. Podstawą jest modyfikacja czynników ryzyka oraz leczenie choroby podstawowej. W cięższych przypadkach stosuje się farmakoterapię, m.in. midodrynę lub fludrokortyzon.

Hipotonia ortostatyczna – leczenie domowe

Do niefarmakologicznych metod należą powolne wstawanie, unikanie długotrwałego stania, odpowiednie nawodnienie, noszenie pończoch uciskowych oraz ćwiczenia wzmacniające mięśnie kończyn dolnych.

Hipotonia ortostatyczna – dieta i zalecenia

Zaleca się zwiększenie podaży płynów oraz – w wybranych przypadkach – sodu. Regularne, mniejsze posiłki mogą zmniejszać poposiłkowe spadki ciśnienia. Należy unikać alkoholu i ciężkostrawnych potraw.

Podsumowanie

Hipotonia ortostatyczna to częste i potencjalnie groźne zaburzenie, szczególnie u osób starszych i przewlekle chorych. Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie mogą znacząco poprawić jakość życia i zmniejszyć ryzyko powikłań. Jeśli obserwujesz u siebie niepokojące objawy przy wstawaniu, skonsultuj się z lekarzem! Kluczem jest różnicowanie, czy pod płaszczem hipotonii nie kryje się poważna choroba.

Hipotonia ortostatyczna – FAQ

Czy hipotonia ortostatyczna jest groźna?

Może być groźna, zwłaszcza ze względu na ryzyko upadków i urazów, a także jako marker poważnych chorób układowych.

Jakie leki powodują hipotonię ortostatyczną?

Najczęściej są to leki hipotensyjne, przeciwdepresyjne, neuroleptyki oraz leki stosowane w chorobie Parkinsona.

Co to jest stres ortostatyczny?

Stres ortostatyczny to obciążenie układu krążenia związane z koniecznością adaptacji do pozycji stojącej, które u osób z zaburzoną regulacją prowadzi do spadku ciśnienia.

Źródła

  1. Fedorowski A, Ricci F, Hamrefors V, Sandau KE, Hwan Chung T, Muldowney JAS, Gopinathannair R, Olshansky B. Orthostatic Hypotension: Management of a Complex, But Common, Medical Problem. Circ Arrhythm Electrophysiol. 2022 Mar;15(3):e010573. doi: 10.1161/CIRCEP.121.010573. Epub 2022 Feb 25. Erratum in: Circ Arrhythm Electrophysiol. 2023 Aug;16(8):478. doi: 10.1161/HAE.0000000000000088. PMID: 35212554; PMCID: PMC9049902., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9049902/ (dostęp: 02.03.2026 roku).
  2. Ricci F, De Caterina R, Fedorowski A. Orthostatic Hypotension: Epidemiology, Prognosis, and Treatment. J Am Coll Cardiol. 2015 Aug 18;66(7):848-860. doi: 10.1016/j.jacc.2015.06.1084. PMID: 26271068., https://www.jacc.org/doi/10.1016/j.jacc.2015.06.1084 (dostęp: 02.03.2026 roku).
  3. Palma JA, Kaufmann H. Management of Orthostatic Hypotension. Continuum (Minneap Minn). 2020 Feb;26(1):154-177. doi: 10.1212/CON.0000000000000816. PMID: 31996627; PMCID: PMC7339914., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7339914/ (dostęp: 02.03.2026 roku).

Dieta cukrzycowa w ciąży – co jeść a czego unikać? Przykładowy jadłospis

Jagoda Matusiak
-
0
Dieta cukrzycowa w ciąży – co jeść a czego unikać? Przykładowy jadłospis

Cukrzyca u kobiet będących w ciąży (zarówno typ 1, jak i typ 2) wymaga szczególnie starannej kontroli poziomu glukozy we krwi. Odpowiednie odżywienie odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu normoglikemii, wspiera prawidłowy rozwój dziecka i zmniejsza ryzyko powikłań w ciąży. W artykule wyjaśniamy m.in. na czym polega dieta cukrzycowa w ciąży, jakie produkty są zalecane oraz jak świadomie komponować posiłki, aby utrzymać poziom cukru w granicach normy.

Z tego artykułu dowiesz się:
>> czym jest dieta cukrzycowa w ciąży i dlaczego ma tak duże znaczenie,
>> jakie produkty są zalecane, a które należy ograniczyć,
>> jak prawidłowo komponować posiłki, aby utrzymać stabilną glikemię,
>> jak może wyglądać przykładowy jadłospis tygodniowy,
>> jakie są najczęstsze błędy żywieniowe popełniane przez kobiety w ciąży z cukrzycą,
>> czy sama dieta wystarcza do kontroli poziomu cukru we krwi.

Spis treści:

  1. Na czym polega dieta cukrzycowa w ciąży?
  2. Co jeść w ciąży przy cukrzycy – produkty zalecane
  3. Zasady komponowania posiłków
  4. Dieta cukrzycowa w ciąży – produkty niewskazane i zakazane
  5. Dieta cukrzycowa w ciąży – jadłospis tygodniowy (menu)
  6. Dieta dla kobiet w ciąży z cukrzycą – najczęstsze błędy
  7. Czy dieta cukrzycowa w ciąży wystarczy do kontroli glikemii?
  8. Zakończenie

Na czym polega dieta cukrzycowa w ciąży?

Dieta cukrzycowa w ciąży u kobiet już chorujących na cukrzycę to nie restrykcyjny jadłospis, a raczej model zdrowego, zbilansowanego odżywiania oparty na zasadach diety o kontrolowanej ilości spożywanych węglowodanów. Jej celem jest zapewnienie wszystkich niezbędnych składników odżywczych, przy jednoczesnym utrzymaniu stężeń glukozy we krwi na prawidłowym poziomie (na czczo i po posiłkach).

Kluczowe jest regularne spożywanie posiłków (co około 3 godziny), unikanie produktów o wysokim indeksie glikemicznym (IG) oraz komponowanie dań w taki sposób, aby węglowodany były spożywane w towarzystwie białka i zdrowych tłuszczów, co spowalnia wchłanianie cukru.

pakiet ryzyko cukrzycy (2 badania) banerek

Co jeść w ciąży przy cukrzycy – produkty zalecane

Podstawą diety są produkty o niskim i średnim indeksie glikemicznym, zawierające błonnik, witaminy i składniki mineralne, tj.:

  • warzywa – powinny stanowić podstawę większości posiłków, najlepiej spożywane na surowo lub al dente,
  • pełnoziarniste produkty zbożowe – razowe i żytnie pieczywo, grube kasze (gryczana, pęczak, jaglana), makaron pełnoziarnisty, płatki owsiane górskie, komosa ryżowa, brązowy ryż,
  • białko – chude rodzaje mięsa (drób, indyk, królik, polędwica wieprzowa), ryby (dorsz, mintaj, łosoś), jaja, nasiona roślin strączkowych (soczewica, ciecierzyca, fasola) i ich przetwory (tofu, hummus), mleko i produkty mleczne (twaróg, serek wiejski, skyr),
  • zdrowe tłuszcze – awokado, orzechy (migdały, laskowe, włoskie), masła orzechowe (z migdałów, z nerkowca, pasta sezamowa tahini), nasiona (siemię lniane, pestki dyni, nasiona słonecznika), oliwa z oliwek, olej rzepakowy, olej lniany,
  • owoce – szczególnie owoce jagodowe (jagody, maliny, truskawki), grejpfruty, morele, jabłka, gruszki, spożywane z umiarem (1-2 porcje dziennie), w całości (nie w postaci soków lub musów) i jako dodatek do posiłku (np. jogurtem i orzechami).

>> Może Cię zainteresować: Dieta z niskim Indeksem glikemicznym (IG). Dla kogo jest wskazana? Przykładowy jadłospis

Zasady komponowania posiłków

Posiłki należy spożywać regularnie, najlepiej 4-6 razy dziennie (np. śniadanie, śniadanie II, obiad, podwieczorek, kolację). Każdy posiłek powinien być zbilansowany i zawierać źródło białka, błonnika i zdrowych tłuszczów, co pomaga ograniczyć gwałtowne skoki glikemii. Warto zapoznać się z Talerzem Zdrowego Żywienia na stronie Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej: 

  • 1/2 talerza obiadowego powinny zajmować warzywa, np. sałatka, surówka, warzywa pieczone, 
  • 1/4 źródło białka, np. mięso, ryba, tofu,
  • 1/4 węglowodany złożone, np. kasza gryczana, makaron pełnoziarnisty,
  • porcja zdrowych tłuszczy (łyżka oliwy, garść orzechów).

Taka kompozycja zapewnia sytość i stopniowe uwalnianie energii.

>> Zobacz też: Talerz zdrowego żywienia

Pakiet kobiety w ciąży (16 badań) banerek

Dieta cukrzycowa w ciąży – produkty niewskazane i zakazane

Aby kontrolować glikemię, konieczne jest ograniczenie lub wyeliminowanie produktów powodujących gwałtowne skoki poziomu cukru we krwi. Należą do nich:

  • cukry proste i słodycze – cukier, miód, dżemy, słodzone napoje, soki owocowe, ciasta, czekolada mleczna, lody, słodkie przekąski,
  • wysoko przetworzone produkty zbożowe – białe pieczywo, drobne kasze (manna, kuskus), biały ryż, makaron z białej mąki, płatki kukurydziane, słodzone płatki śniadaniowe,
  • produkty o wysokim IG – rozgotowany makaron, ziemniaki puree, dojrzałe banany, suszone owoce (w większych ilościach),
  • tłuszcze trans – znajdujące się w kupnych fast foodach, daniach typu instant, niektórych wyrobach cukierniczych i margarynach twardych,
  • słone przekąski – chipsy, paluszki, krakersy.
To ciekawe:
Niemniej odpowiedź glikemiczna organizmu może być bardzo zróżnicowana. Biały ryż zjedzony w ramach zbilansowanego posiłku np. w połączeniu z pieczonym kurczakiem i surówką również może utrzymać poziom glikemii w granicach normy. Warto zatem zwrócić szczególną uwagę na komponowanie posiłków, ilość węglowodanów w posiłku i indywidualną odpowiedź poposiłkową.

Dieta cukrzycowa w ciąży – jadłospis tygodniowy (menu)

Przykładowy jadłospis jakościowy należy dostosować do indywidualnego zapotrzebowania kalorycznego oraz zaleceń lekarskich dotyczących insulinoterapii.

Dzień 1

  • Śniadanie – chleb razowy z pastą z awokado, jajka i rzodkiewki.
  • II śniadanie – koktajl na napoju roślinnym z garścią szpinaku, połową banana i łyżką siemienia lnianego.
  • Obiad – pieczony filet z dorsza z kaszą gryczaną i surówką z kapusty pekińskiej, marchewki i papryki.
  • Podwieczorek – garść migdałów z jabłkiem.
  • Kolacja – sałatka z ugotowaną ciecierzycą, pestkami dyni, sosem winegret i kromką chleba razowego.

Dzień 2

  • Śniadanie – płatki owsiane górskie ugotowane na mleku z połową banana, borówkami i orzechami laskowymi.
  • II śniadanie – kanapka z chleba razowego z masłem, jajkiem i sałatą lodową i papryką.
  • Obiad – pieczony kurczak z kaszą bulgur i pieczonymi warzywami.
  • Podwieczorek – jogurt naturalny z mandarynką i migdałami.
  • Kolacja – omlet ze szpinakiem, papryką i awokado.

Dzień 3

  • Śniadanie – naleśniki z twarogiem i truskawkami.
  • II śniadanie – bułka graham z awokado i jajkiem.
  • Obiad – spaghetti z makaronu pełnoziarnistego, tofu, passaty i marchewki.
  • Podwieczorek – domowe ciastka owsiane.
  • Kolacja – sałatka grecka z pieczywem pełnoziarnistym.

Dzień 4

  • Śniadanie – tosty z twarogiem, malinami i łatkami migdałowymi.
  • II śniadanie – chleb graham z mozzarella, pomidorem i olejem lnianym.
  • Obiad – zupa z soczewicy.
  • Podwieczorek – koktajl na mleku z połową banana, kakao i orzechów laskowych.
  • Kolacja – kanapka z chleba graham, masła, żółtego sera i kiszonego ogórka.

Dzień 5

  • Śniadanie – płatki gryczane na mleku z połową banana, gorzką czekoladą, migdałami i malinami.
  • II śniadanie – chleb razowy z serem twarogowym do smarowania i ogórkiem.
  • Obiad – gulasz z wołowiny i warzyw.
  • Podwieczorek – maślanka naturalna z waflami ryżowymi i truskawkami.
  • Kolacja – tortilla pełnoziarnista z kurczakiem, warzywami i tartą mozzarellą.

Dzień 6

  • Śniadanie – placuszki bananowe z twarogu, jajka, mąki owsianej, banana i malin.
  • II śniadanie – jogurt naturalny z grejpfrutem i orzechami nerkowca.
  • Obiad – pieczone podudzie z kurczaka z brązowym ryżem i surówką z marchwi.
  • Podwieczorek – skyr pieczony z bananem, mąką owsianą, jajkiem i jagodami.
  • Kolacja – sałatka z burakiem, kozim serem i chlebem pełnoziarnistym.

Dzień 7

  • Śniadanie – jajecznica z bułką pełnoziarnistą i pomidorem.
  • II śniadanie – kasza jaglana ugotowana na mleku i upieczona z tartym jabłkiem i cynamonem.
  • Obiad – rosół z makaronem pełnoziarnistym i kurczakiem.
  • Podwieczorek – kefir z gruszką i pestkami dyni.
  • Kolacja – kanapka z masłem, wędliną i pomidorem.

>> Warto przeczytać: Cukrzyca ciążowa a dieta. Co jeść, a czego unikać?

Dieta dla kobiet w ciąży z cukrzycą – najczęstsze błędy

Do najczęstszych błędów należą pomijanie posiłków, zbyt duże ilości węglowodanów prostych lub eliminowanie ich całkowicie oraz brak kontroli glikemii po posiłkach:

  • głodzenie się lub pomijanie posiłków – prowadzi do niebezpiecznych wahań glikemii (hipoglikemii) i nadmiernego spożycia kalorii wieczorem,
  • zbyt restrykcyjne ograniczanie węglowodanów – organizm potrzebuje ich dla prawidłowego rozwoju dziecka, a całkowite wykluczenie może być szkodliwe,
  • brak regularności w jedzeniu – nieregularne posiłki destabilizują poziom cukru,
  • rezygnacja z owoców w obawie przed wysokim cukrem – owoce są źródłem witamin i błonnika, należy je tylko spożywać w odpowiednich ilościach i w ramach zbilansowanego posiłku,
  • niewłaściwe komponowanie posiłków – jedzenie samych węglowodanów (np. kanapka bez warzyw i źródła białka),
  • niesprawdzanie etykiet – wiele produktów „fit” czy „bez dodatku cukru” zawiera ukryte cukry lub słodziki.

>> Może Cię zainteresować: Glikemia przygodna (losowa) – czym jest? Normy i interpretacja wyników

Czy dieta cukrzycowa w ciąży wystarczy do kontroli glikemii?

U kobiet z cukrzycą typu 2 prawidłowo skomponowana dieta jest podstawą i często wystarczającą metodą leczenia w ciąży, choć niekiedy konieczne jest włączenie insulinoterapii. W przypadku kobiet z cukrzycą typu 1 dieta jest nieodłącznym elementem insulinoterapii. Samokontrola stężenia glukozy (pomiary na czczo i po głównych posiłkach) jest zalecana, aby ocenić skuteczność diety i ewentualnie wprowadzić modyfikacje.

Zakończenie

Dieta cukrzycowa w ciąży u kobiet chorujących na cukrzycę to przede wszystkim świadome wybory żywieniowe, regularne posiłki i kontrola glikemii. Jej celem jest utrzymanie stężeń glukozy we krwi na prawidłowym poziomie dla dobra matki i rozwijającego się dziecka. Kluczowe jest regularne spożywanie posiłków oraz ich komponowanie w taki sposób, aby węglowodany były spożywane w towarzystwie naturalnych produktów białkowych i zdrowych tłuszczów, co spowalnia wchłanianie cukru.

Bibliografia

  1. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne – Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – 2026.
  2. Jovanovic L. Medical nutritional therapy in pregnant women with pregestational diabetes mellitus. J Matern Fetal Med. 2000 Jan-Feb;9(1):21-8.
  3. Anderson-Haynes SE, Thomas AM. Nutrition, Pregnancy, and Preexisting Diabetes: Exploring What Has Changed and What Remains the Same. Diabetes Spectr. 2025 Nov 14;38(4):385-391.

Akromegalia – co to za choroba i jakie są jej przyczyny? Objawy, diagnostyka i leczenie

Damian Matusiak
-
0
Akromegalia – co to za choroba i jakie są jej przyczyny? Objawy, diagnostyka i leczenie

Akromegalia to rzadka choroba, której objawy często są niespecyficzne i mylone z innymi schorzeniami. Prowadzi to do opóźnienia rozpoznania i zwiększa ryzyko poważnych powikłań. Dowiedz się, jak chronić swój dobrostan.

Z tego artykułu dowiesz się:
>> czym jest akromegalia,
>> dlaczego jest tak trudna do rozpoznania,
>> poznasz mechanizm nadmiernego wydzielania hormonu wzrostu,
>> rolę insulinopodobnego czynnika wzrostu IGF-1,
>> pierwsze objawy, które często są bagatelizowane,
>> charakterystyczne zmiany w wyglądzie zewnętrznym i funkcjonowaniu psychicznym chorych,
>> konsekwencje nieleczonej akromegalii,
>> proces diagnostyczny oraz dostępne metody leczenia.  

Spis treści:

  1. Akromegalia – co to za choroba?
  2. Akromegalia – przyczyny i mechanizm rozwoju choroby
  3. Akromegalia – pierwsze objawy
  4. Akromegalia – objawy widoczne w wyglądzie
  5. Akromegalia – objawy psychiczne i inne dolegliwości ogólnoustrojowe
  6. Akromegalia – skutki nieleczonej choroby
  7. Diagnostyka akromegalii – jakie badania pozwalają rozpoznać chorobę?
  8. Akromegalia – leczenie i możliwości terapii
  9. Podsumowanie
  10. Akromegalia – sekcja FAQ

Akromegalia – co to za choroba?

Akromegalia jest przewlekłą chorobą endokrynologiczną spowodowaną długotrwałym nadmiarem hormonu wzrostu (GH, z ang. growth hormone) u osób dorosłych. Jego nadmiar prowadzi do zwiększonego wytwarzania insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 (IGF-1), który odpowiada za rozrost tkanek miękkich, kości oraz narządów wewnętrznych. Choroba rozwija się stopniowo, a zmiany zachodzące w organizmie są powolne, przez co pacjenci często nie zauważają ich przez wiele lat.

Jaka jest skala zachorowań? Szacuje się, że choroba występuje z częstością kilku przypadków na milion osób rocznie i może dotyczyć zarówno kobiet, jak i mężczyzn, najczęściej między 40. a 60. rokiem życia.

Akromegalia – przyczyny i mechanizm rozwoju choroby

W ponad 95% przypadków przyczyną akromegalii jest gruczolak przysadki mózgowej wydzielający hormon wzrostu. Odbywa się to w sposób niekontrolowany, niezależnie od fizjologicznych mechanizmów regulacyjnych organizmu. Nadmiar GH stymuluje wątrobę i inne tkanki do produkcji IGF-1, który odpowiada za większość objawów klinicznych.

Rzadziej akromegalia może być spowodowana przez guzy ektopowe produkujące hormon uwalniający hormon wzrostu (GHRH) lub sam hormon wzrostu.

>> Przeczytaj także nasz artykuł: Przysadka mózgowa i jej rola w organizmie. Jakie hormony wydziela?

Czy akromegalia jest dziedziczna?

Akromegalia w zdecydowanej większości przypadków nie jest chorobą dziedziczną. Istnieją jednak rzadkie zespoły genetyczne, takie jak zespół mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej typu 1 (MEN1), zespół McCune’a-Albrighta czy rodzinne izolowane gruczolaki przysadki, które mogą predysponować do rozwoju choroby.

Akromegalia a gigantyzm – czym różnią się te choroby?

Podstawowa różnica polega na czasie wystąpienia nadmiaru hormonu wzrostu. Gigantyzm rozwija się u dzieci i młodzieży przed zakończeniem wzrostu kostnego, prowadząc do nadmiernego wzrostu ciała. Akromegalia natomiast występuje u dorosłych, u których nasady kostne są już zamknięte, dlatego powoduje pogrubienie kości i rozrost tkanek, a nie wzrost wysokości.

Akromegalia – pierwsze objawy

Wczesne objawy akromegalii są często niespecyficzne i obejmują:

Uwaga:
Pacjenci mogą zauważyć, że obrączki, buty lub rękawiczki stają się zbyt ciasne. Warto być czujnym – z powodu powolnego narastania objawów rozpoznanie choroby bywa opóźnione nawet o kilkanaście lat.
Akromegalia_infografika

Akromegalia – objawy widoczne w wyglądzie

Do najbardziej charakterystycznych objawów należą zmiany rysów twarzy:

  • powiększenie nosa,
  • żuchwy,
  • łuków brwiowych,
  • pogrubienie warg oraz języka.

Dochodzi do zwiększenia rozmiaru dłoni i stóp, pogrubienia skóry oraz nadmiernego owłosienia. Zmiany te mają charakter postępujący i często są zauważane dopiero na podstawie porównania zdjęć z różnych okresów życia.

>> Warto sprawdzić też: Nadmierne owłosienie u kobiet: jak wykryć hirsutyzm?

Akromegalia – objawy psychiczne i inne dolegliwości ogólnoustrojowe

Akromegalia wpływa nie tylko na wygląd zewnętrzny, ale również na funkcjonowanie psychiczne. Pacjenci często zgłaszają:

Występują także liczne powikłania ogólnoustrojowe, takie jak nadciśnienie tętnicze, cukrzyca typu 2, bezdech senny, choroby stawów oraz przerost mięśnia sercowego.

Akromegalia – skutki nieleczonej choroby

Nieleczona akromegalia prowadzi przede wszystkim do znacznego skrócenia długości życia. Główną przyczyną zwiększonej śmiertelności są powikłania sercowo-naczyniowe, zaburzenia metaboliczne oraz zwiększone ryzyko niektórych nowotworów, zwłaszcza jelita grubego. Wczesne leczenie pozwala znacząco zmniejszyć to ryzyko.

>> Dowiedz się więcej z artykułu: Rak jelita grubego – objawy, badania przesiewowe, leczenie i profilaktyka

Diagnostyka akromegalii – jakie badania pozwalają rozpoznać chorobę?

Podstawowym badaniem przesiewowym jest oznaczenie stężenia IGF-1 w surowicy. W celu potwierdzenia rozpoznania wykonuje się test hamowania wydzielania GH po doustnym podaniu glukozy. Lokalizację guza przysadki umożliwia rezonans magnetyczny z kontrastem. Dodatkowo ocenia się powikłania narządowe choroby.

Badanie IGF-1 (insulinopodobny czynnik wzrostu 1) baner

Akromegalia – leczenie i możliwości terapii

Leczeniem pierwszego wyboru jest operacyjne usunięcie gruczolaka przysadki mózgowej. W przypadku nieskuteczności zabiegu stosuje się farmakoterapię, w tym analogi somatostatyny, antagonistów receptora GH oraz agonistów dopaminy. U części pacjentów konieczna jest również radioterapia. Celem leczenia jest normalizacja stężeń GH i IGF-1 oraz łagodzenie objawów.

Podsumowanie

Akromegalia to poważna, przewlekła choroba hormonalna, która nieleczona prowadzi do ciężkich powikłań i skrócenia życia. Wczesne rozpoznanie i właściwa terapia pozwalają jednak skutecznie kontrolować chorobę i poprawić jakość życia pacjentów. Jeśli zauważasz u siebie niepokojące objawy lub stopniowe zmiany wyglądu, nie zwlekaj z wykonaniem odpowiednich badań – to może mieć kluczowe znaczenie dla zdrowia.

Akromegalia – sekcja FAQ

Na czym polega akromegalia?

Na przewlekłym nadmiarze hormonu wzrostu i IGF-1 u dorosłych.

Jakie są objawy psychiczne akromegalii?

Depresja, drażliwość, lęk, zaburzenia snu i koncentracji.

Jakie są cechy twarzy osób chorych na akromegalię?

Powiększona żuchwa, nos, łuki brwiowe, pogrubiałe rysy twarzy.

Jak zdiagnozować akromegalię?

Poprzez oznaczenie IGF-1, test hamowania GH i rezonans przysadki.

Czy akromegalia jest dziedziczna?

Zwykle nie, wyjątek stanowią rzadkie zespoły genetyczne.

Czy można mieć akromegalię nie mając guza?

Tak, ale są to bardzo rzadkie przypadki ektopowego wydzielania hormonów.

Jaki hormon wzrostu powoduje powstawanie guzów przysadki mózgowej?

Przewlekły nadmiar hormonu wzrostu (GH).

Źródła

  1. Giustina A, Biermasz N, Casanueva FF, Fleseriu M, Mortini P, Strasburger C, van der Lely AJ, Wass J, Melmed S; Acromegaly Consensus Group. Consensus on criteria for acromegaly diagnosis and remission. Pituitary. 2024 Feb;27(1):7-22. doi: 10.1007/s11102-023-01360-1. Epub 2023 Nov 3. Erratum in: Pituitary. 2024 Feb;27(1):88. doi: 10.1007/s11102-023-01373-w. PMID: 37923946; PMCID: PMC10837217., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10837217/ (dostęp 02.02.2026 r.)
  2. Fleseriu M, Biller BMK, Freda PU, Gadelha MR, Giustina A, Katznelson L, Molitch ME, Samson SL, Strasburger CJ, van der Lely AJ, Melmed S. A Pituitary Society update to acromegaly management guidelines. Pituitary. 2021 Feb;24(1):1-13. doi: 10.1007/s11102-020-01091-7. Epub 2020 Oct 20. PMID: 33079318; PMCID: PMC7864830., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7864830/ (dostęp 02.02.2026 r.)
  3. Ogedegbe OJ, Cheema AY, Khan MA, Junaid SZS, Erebo JK, Ayirebi-Acquah E, Okpara J, Bofah D, Okon JG, Munir M, Alugba G, Ezekiel A, Okun O, Ojo TK, Mejulu EO, Jimoh A. A Comprehensive Review of Four Clinical Practice Guidelines of Acromegaly. Cureus. 2022 Sep 3;14(9):e28722. doi: 10.7759/cureus.28722. PMID: 36105896; PMCID: PMC9453869., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9453869/ (dostęp 02.02.2026 r.)

Niedobór witaminy C – przyczyny, objawy, diagnostyka, uzupełnianie niedoborów

Agata Strukow
-
0
Niedobór witaminy C – przyczyny, objawy, diagnostyka, uzupełnianie niedoborów

Szkorbut, czyli głęboki deficyt witaminy C, jest chorobą minionej epoki. Jednak niewystarczający jej poziom nadal może występować w populacji. Jedno w badań przeprowadzonych w Wielkiej Brytanii wykazało, że niedostateczny poziom witaminy C ma 1,2% dorosłych. Jakie mogą być objawy niedoboru witaminy C, jak można zbadać jej poziom i jak uzupełniać jej zasoby?

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> profilaktyka niedoboru witaminy C opiera się na regularnym jej dostarczaniu z dietą,
>> suplementacja u osób zdrowych, bez stwierdzonych niedoborów nie zapobiega chorobom i może prowadzić do powstania kamieni nerkowych,
>> objawy niedoboru witaminy C są zróżnicowane i mogą dotyczyć wielu tkanek i narządów,
>> leczenie niedoborów witaminy C pozwala na szybkie ustąpienie większości objawów klinicznych.

Spis treści:

  1. Witamina C – rola w organizmie
  2. Możliwe przyczyny niedoboru witaminy C
  3. Niedobór witaminy C – objawy
  4. Diagnostyka niedoboru witaminy C – jakie badanie wykonać?
  5. Uzupełnianie niedoborów witaminy C – dieta, suplementacja, leczenie
  6. Zakończenie
  7. Niedobór witaminy C – sekcja FAQ

Witamina C – rola w organizmie

Witamina C (kwas L-askorbinowy) to organiczny związek chemiczny będący pochodną glukozy. Rola witaminy C w organizmie człowieka jest nie do przecenienia.

Najważniejsze jej funkcje to:

  • neutralizacja wolnych rodników i działanie antyoksydacyjne – witamina C działa jako silny przeciwutleniacz, chroniący komórki przed stresem oksydacyjnym. Kwas askorbinowy współdziałając z glutationem, tworzy najważniejszy system antyoksydacyjny ludzkiego ciała,
  • wspomaganie odporności – witamina C działa poprzez stymulację produkcji interferonu oraz aktywności limfocytów B i T,
  • udział w syntezie kolagenu – witamina C jest niezbędna w przemianach proliny i lizyny, co jest kluczowe dla tworzenia tkanki łącznej i kolagenu. Jednym z efektów tego mechanizmu, jest udział witaminy C w prawidłowym gojeniu się ran; uszczelnia również naczynia krwionośne.
  • udział we wchłanianiu żelaza z pożywienia,
  • udział w syntezie i przemianach niektórych hormonów (np. hormonów tarczycy) i neuroprzekaźników (dopaminy, serotoniny, adrenaliny, noradrenaliny),
  • wpływ na wchłanianie i wydalanie niektórych mikropierwiastków, w tym kadmu, ołowiu, selenu,
  • pośrednie działanie kardioprotekcyjne – ograniczenie procesu peroksydacji lipidów, czyli utleniania nienasyconych kwasów tłuszczowych, co jest pomocne w w ochronie układu sercowo-naczyniowego.

>> Więcej przeczytasz w artykule: Witamina C – niewielka cząsteczka o wielkim znaczeniu

Badanie witaminy c baner

Możliwe przyczyny niedoboru witaminy C

Niedobór witaminy C jest rzadko spotykany, jeśli w naszej diecie występują warzywa i owoce. Wystarczy zjeść codziennie pół czerwonej papryki, aby organizm dostał odpowiednią dawkę kwasu askorbinowego. Deficyt jest możliwy u osób z zaburzeniami wchłaniania w przewodzie pokarmowym, aktywnych i biernych palaczy tytoniu, osób w podeszłym wieku i narażonych na przewlekły stres.

Większe zapotrzebowanie na witaminę C mają kobiety w ciąży i osoby z aktywną infekcją.

Czynniki sprzyjające deficytowi witaminy C:

  • niskie spożycie z dietą, związane ze statusem społecznym i ekonomicznym występujące u dzieci karmionych wyłącznie krowim mlekiem, u osób spożywających żywność wysokoprzetworzoną o niskiej wartości odżywczej lub nadużywających alkoholu i środków odurzających, co jest często powiązane ze złym stanem odżywienia,
  • choroby układu pokarmowego, często powiązane z zaburzeniami wchłaniania: nieswoiste zapalenia jelit obejmujące jelito cienkie, zespół krótkiego jelita, ciężka postać zespołu jelita drażliwego (IBS) przy stosowaniu diet eliminacyjnych,
  • zaburzenia wykorzystywania witaminy C w chorobach takich jak: cukrzyca t.1, przewlekłe schorzenia nerek, u osób dializowanych;
  • zaburzenia odżywiania,
  • restrykcyjne diety eliminacyjne.

Niedobór witaminy C – objawy

Większość tkanek organizmu reaguje na dostępność witaminy C w osoczu, a ich stężenia zmieniają się odpowiednio do jej poziomu, dlatego – jeśli dostarczamy odpowiednie jej ilości z dietą – nie wystąpi jej niedobór, nie będą obserwowane żadne objawy.

Ciekawym jest fakt, iż kinetyka wychwytu witaminy C różni się w zależności od rodzaju tkanki. W niektórych narządach (np. w mózgu) osiąga stan stabilny przy niższym statusie witaminy C w osoczu, podczas gdy zawartość w innych tkankach (np. w mięśniach szkieletowych) stale rośnie w ścisłym powiązaniu ze zwiększającą się podażą z osocza. Oznacza to, iż mózg ma pierwszeństwo w dostawach witaminy C i jest szczególnie chroniony przed jej niedoborami.

Niższe zawartości kwasu askorbinowego w tkankach odnotowuje się w sytuacjach, gdy jego stężenie w osoczu znajduje się poniżej poziomu nasycenia. Wówczas mogą występować skutki niedoboru witaminy C.

Niedobór witaminy C – objawy skórne

Charakterystycznym objawem jest rogowacenie okołomieszkowe, pogrubienie warstwy rogowej naskórka oraz suchość skóry. Skóra staje się wrażliwa, przez co nawet drobne otarcie może spowodować powstanie rany lub pęknięcia, które z powodu upośledzonej syntezy kolagenu trudniej się goją.

Kruchość naczyń krwionośnych może natomiast prowadzić do łatwego powstawania sińców przy niewielkich urazach.

Objawy niedoboru witaminy C mogą się również pojawiać na paznokciach – przyjmują postać pionowego prążkowania. U niektórych osób można zaobserwować zmianę struktury włosów, które mogą zaczynają się kręcić lub falować, co jest spowodowane zaburzeniami w produkcji keratyny.

>> Zobacz też: Samoistne siniaki na nogach, rękach i innych częściach ciała. Jakie mogą być przyczyny?

Niedobór witaminy C – objawy neurologiczne

Objawy neurologiczne to:

  • znużenie i zmęczenie,
  • apatia oraz stany depresyjne,
  • zmiany nastroju,
  • obniżenie wydolności psychofizycznej,
  • zaburzenia psychomotoryczne,
  • upośledzenie funkcji poznawczych, w tym trudności z uczeniem się i zapamiętywaniem.

Niedobór witaminy C – objawy w obrębie jamy ustnej i języka

Szkorbut – choroba objawiająca się zmianami w jamie ustnej, wynikająca z głębokiego niedoboru witaminy C. Poważne zaburzenia w syntezie kolagenu powodują następujące objawy:

  • krwawiące – nawet przy najmniejszym dotyku – i opuchnięte dziąsła,
  • rozchwianie i wypadanie zębów, wynikające z osłabienia tkanki łącznej (kolagenu), co sprawia, że dziąsła przestają utrzymywać zęby,
  • nadżerki, owrzodzenia, stany zapalne i wybroczyny błony śluzowej jamy ustnej,
  • nieprzyjemny – związany z gniciem tkanek – zapach z ust.

Szkorbut nie pojawia się natychmiast po zaprzestaniu spożywania witaminy C. Objawy ze strony jamy ustnej i języka występują zazwyczaj po kilku miesiącach utrzymywania się bardzo niskiego poziomu kwasu askorbinowego w osoczu.

Pamiętaj:
Główną jednostką chorobową, będącą wynikiem głębokiego niedoboru witaminy C, jest szkorbut.

Niedobór kwasu askorbinowego może również powodować obrzęk i przerost języka, może on sprawiać wrażenie powiększonego i „ciężkiego”. Na jego powierzchni mogą być widoczne wybroczyny i krwawe wylewy. Język może przybierać ciemniejszy, purpurowy lub siny odcień. W zaawansowanym stadium deficytu na bocznych krawędziach języka mogą pojawiać się bolesne rany i owrzodzenia, które bardzo trudno się goją.

>> Może Cię zainteresować: Jakie mogą być przyczyny bólu języka?

Niedobór witaminy C – anemia

Brak odpowiedniej podaży kwasu askorbinowego ogranicza wchłanianie żelaza w jelicie cienkim. Prowadzi to do rozwoju anemii z niedoboru żelaza, której towarzyszy osłabienie, apatia oraz spadek wydolności fizycznej. U pacjentów obserwuje się bladą skórę.

>> Sprawdź też: Niedobór żelaza w organizmie: objawy, przyczyny, badania i skutki

Niedobór witaminy C – zaburzenia odporności

Deficyt witaminy C ma wpływ na odporność, objawia się zwiększoną podatnością na infekcje dróg oddechowych oraz nawracającymi stanami zapalnymi. 

Infekcja z kolei znacząco wpływa na poziom witaminy C, który w stanie zapalnym ulega obniżeniu. Dlatego profilaktyka zakażeń wymaga spożycia witaminy C z dietą na poziomie zapewniającym przynajmniej odpowiednie, jeśli nie nasycające jej stężenie w osoczu (tj. 100-200 mg/dobę). Suplementacja witaminy C w większych dawkach nie ma wpływu na wzmacnianie odporności.

To ważne:
Aby utrzymać odporność na optymalnym poziomie, wystarczy spożywanie witaminy C z dietą w dawkach rekomendowanych. Większe ilości witaminy C dostarczane z suplementacją nie mają wpływu na zapobieganie infekcjom.

Skutki niedoboru witaminy C – kości i stawy

Niedobór wpływa negatywnie na strukturę chrząstek i kości, co może manifestować się bólami stawowymi oraz mięśniowymi.

Diagnostyka niedoboru witaminy C – jakie badanie wykonać?

Badaniem diagnostycznym, w którym można stwierdzić niedobór witaminy C, jest oznaczenie jej poziomu we krwi. Badanie wykonuje się na czczo, w godzinach porannych.

Witamina C jest parametrem niestabilnym, z tego powodu, aby wynik mógł być wiarygodny, można je zrobić tylko w punktach ALAB zlokalizowanych przy laboratoriach.

Uzupełnianie niedoborów witaminy C – dieta, suplementacja, leczenie

Zapobieganie niedoborom witaminy C polega na spożywaniu rekomendowanych, odpowiednich do wieku i stanu fizjologicznego, ilości w diecie. Najlepszym źródłem kwasu askorbinowego są warzywa i owoce. Ważne jest aby gościły w menu regularnie, ponieważ witamina C jest dosyć szybko zużywana, organizm nie potrafi jej magazynować. Warto również pamiętać, iż obróbka cieplna niszczy witaminę C, dlatego najlepiej spożywać warzywa i owoce na surowo.

Stosowanie suplementów diety z witaminą C nie ma uzasadnienia, jeśli nie stwierdza się niedoborów. Zbyt duże dawki kwasu askorbinowego nie są zużywane na bieżące funkcjonowanie, nie mogą być również magazynowane. Organizm musi poradzić sobie z ich usuwaniem, co może dodatkowo obciążać układ moczowy i skutkować formowaniem kamieni nerkowych.

Wskazania do suplementacji kwasu askorbinowego

Suplementację witaminy C wprowadza się w konkretnych sytuacjach klinicznych oraz niedoborach, które potwierdzono badaniami lub wywiadem medycznym. Do najważniejszych wskazań należą:

  • szkorbut – wymagający terapeutycznych dawek witaminy C,
  • palenie tytoniu,
  • choroby przewodu pokarmowego, takie jak choroba Crohna czy celiakia,
  • niedokrwistość z niedoboru żelaza w celu zwiększenia biodostępności tego pierwiastka w jelicie cienkim,
  • intensywny wysiłek fizyczny,
  • pomocniczo u pacjentów z oparzeniami i trudno gojącymi się ranami.

Leczenie szkorbutu

Terapia szkorbutu polega na suplementacji witaminy C w dawkach od 500 do 1000 mg dziennie u dorosłych oraz 300 mg u dzieci. Alternatywny schemat sugeruje przyjmowanie od 1 do 2 g dziennie przez pierwsze 3 dni. Następnie stosuje się dawkę 500 mg na dobę przez tydzień, a potem 100 mg na dobę przez 3 miesiące. Należy pamiętać, że często spotyka się współistniejące niedobory innych witamin, co musi zostać uwzględnione w procesie leczenia.

Ogólne objawy deficytu kwasu askorbinowego ustępują szybko, krwawienie często ustaje w ciągu kilku dni. Zmiany dotyczące włosów i skóry wymagają miesięcy na regenerację, uszkodzenia uzębienia, kości oraz stawów mogą wymagać interwencji chirurgicznej. Krwawienie do ciała szklistego może wiązać się z koniecznością wykonania witrektomii.

Zakończenie

Niedobór witaminy C występuje rzadko, ponieważ jest ona łatwo dostępna z dietą. Najważniejszym źródłem tej substancji są surowe warzywa i owoce. Suplementacja witaminy C u osób bez niedoborów nie przynosi pożytku, a może skutkować powstawaniem kamieni nerkowych.

Niedobór witaminy C – sekcja FAQ

Co się dzieje, gdy poziom witaminy C jest niski?

Może pojawić się  osłabienie odporności i częste infekcje. Brak odpowiedniej ilości witaminy upośledza produkcję kolagenu co m.in. utrudnia gojenie się ran i sprzyja pękaniu naczyń krwionośnych. W skrajnych przypadkach rozwija się szkorbut.

Co może utrudniać wchłanianie witaminy C?

Wchłanianie witaminy C utrudniają choroby zapalne jelit, które zmniejszają przyswajanie wielu substancji odżywczych. Efektywność działania witaminy C ogranicza również wysoki poziom glukozy w organizmie. Jest to efekt podobieństwa strukturalnego obu cząsteczek i wykorzystywania tych samych białek transportowych, w rezultacie nadmiar glukozy ogranicza możliwości działania kwasu askorbinowego.

Jaka choroba jest wywołana brakiem witaminy C?

Szkorbut.

Czy witamina C pomaga przy anemii?

Witamina C wspomaga leczenie anemii z niedoboru żelaza, ponieważ ułatwia wchłanianie tego pierwiastka w przewodzie pokarmowym. 

Czy witamina C podnosi poziom żelaza?

Witamina C przekształca żelazo niehemowe w formę łatwiej przyswajalną przez organizm. Ta synergia zwiększa wchłanianie żelaza nawet o 67% w jednym posiłku, a dzięki temu podnosi jego poziom.

Czy witamina C likwiduje stany zapalne?

Witamina C może redukować stany zapalne.

Czy witamina C usuwa męty w oku?

Twierdzenie, że witamina C leczy męty, jest często spotykane na portalach promujących suplementy diety, jednak nie znajduje ono bezpośredniego potwierdzenia w rygorystycznych badaniach klinicznych publikowanych w „Journal of Ophthalmology”. Prawdą jest, że witamina C (razem z cynkiem, witaminą E i luteiną) odgrywa ważną rolę w utrzymaniu zdrowia tkanek oka i ochronie przed zaćmą czy degeneracją plamki żółtej (AMD). Męty w oku są zazwyczaj wynikiem naturalnych procesów starzenia i odwarstwiania się ciała szklistego, a nie bezpośrednim, klinicznym objawem niedoboru witaminy C.  

Bibliografia

  1. 1. Gertig H., Przysławski J., Bromatologia. Zarys nauki o żywności i żywieniu. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015
  2. Lykkesfeldt J, Tveden-Nyborg P. The Pharmacokinetics of Vitamin C. Nutrients. 2019 Oct 9;11(10):2412. doi: 10.3390/nu11102412. PMID: 31601028; PMCID: PMC6835439.
  3. S. Janda, K. Kasprzyk, J. Wolska, Witamina C – budowa, właściwości, funkcje i występowanie, Pomeranian Journal of Life Sciences, 2015.
  4. F.E. Harrison, J.M. May, Vitamin C function in the brain: vital role of the ascorbate transporter SVCT2, Free Radical Biology and Medicine, 2009.
  5. M. Pehlivan, Vitamin C: An Antioxidant Agent, Vitamin C, 2017.
  6. R. Hurrell, I. Egli, Iron bioavailability and dietary reference values, The American Journal of Clinical Nutrition, 2010.
  7. Carr AC, Maggini S. Vitamin C and Immune Function. Nutrients. 2017 Nov 3;9(11):1211. doi: 10.3390/nu9111211. PMID: 29099763; PMCID: PMC5707683.
  8. Hemilä H, Chalker E. Vitamin C for preventing and treating the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2013 Jan 31;2013(1):CD000980. doi: 10.1002/14651858.CD000980.pub4. PMID: 23440782; PMCID: PMC8078152.
  9. Prakash A. Vitamin C Deficiency: A Review. J Rehabil Res Pract 2021; 2(1):17-20.
  10. Malo C., Wilson J.X., Glucose modulates vitamin C transport in adult human small intestinal brush border membrane vesicles, „The Journal of Nutrition” 2000.

Inflammaging – przewlekły stan zapalny a starzenie się organizmu

Izabela Grabowska
-
0
Inflammaging – przewlekły stan zapalny a starzenie się organizmu

Starzenie się to nieunikniony proces, który dotyczy każdego z nas, jednak nauka pozwala nam zrozumieć go znacznie głębiej niż tylko przez pryzmat upływającego czasu. Kluczowym odkryciem ostatnich dekad jest fakt, że u podstaw wielu dolegliwości wieku podeszłego leży przewlekły stan zapalny. Wyjaśnienie jego mechanizmu pozwala nie tylko zrozumieć proces starzenia się, ale przede wszystkim opracować skuteczne działania profilaktyczne.

Z tego artykułu dowiesz się:

  • jak przebiega proces starzenia się,
  • jakie są najważniejsze teorie starzenia się, w tym rola układu odpornościowego,
  • co to jest inflammaging,
  • jakie kroki możesz podjąć, aby wspierać zdrowe starzenie się.

Spis treści:

  1. Jak przebiega proces starzenia się?
  2. Jakie są teorie starzenia się?
  3. Co to jest inflammaging?
  4. Jak przeciwdziałać inflammagingowi?
  5. Podsumowanie

Jak przebiega proces starzenia się?

Starzenie się jest niezwykle złożonym procesem biologicznym, który dotyczy całego organizmu i przejawia się postępującym spadkiem sprawności fizjologicznej. Nie jest to zjawisko jednowymiarowe – obejmuje ono zmiany na poziomie molekularnym, komórkowym oraz tkankowym. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów tego procesu jest osłabienie zdolności organizmu do utrzymania homeostazy, czyli wewnętrznej równowagi. Wraz z wiekiem nasze mechanizmy obronne, które pierwotnie służyły do walki z infekcjami i naprawy uszkodzeń, zaczynają działać w sposób niekontrolowany, co prowadzi do chronicznego obciążenia wszystkich organów i narządów.

Bardzo ważnym aspektem procesu starzenia są zmiany w układzie odpornościowym. Zjawisko to, zwane immunostarzeniem (ang. immunosenescence), wiąże się m.in. z inwolucją (zanikiem) grasicy, co drastycznie ogranicza produkcję nowych komórek odpornościowych – limfocytów T. W efekcie organizm traci zdolność do rozpoznawania nowych zagrożeń, takich jak nowe wirusy czy komórki nowotworowe, stając się jednocześnie bardziej podatnym na przewlekłe procesy autodestrukcyjne.

Jakie są teorie starzenia się?

Naukowcy wymyślili wiele teorii próbujących wyjaśnić, dlaczego się starzejemy. Jedna z najważniejszych, zaproponowana przez prof. Claudio Franceschiego w 2000 roku, wskazuje na centralną rolę układu odpornościowego. Według tej koncepcji starzenie jest wynikiem trwającej całe życie odpowiedzi organizmu na stresory – zarówno zewnętrzne (patogeny, toksyny), jak i wewnętrzne (uszkodzone komórki, wolne rodniki).

Współczesne teorie starzenia kładą duży nacisk na tzw. cechy charakterystyczne starzenia wśród których wymienia się:

  • starzenie komórkowe – stan, w którym uszkodzone komórki przestają się dzielić, ale nie obumierają, wydzielając zamiast tego szkodliwe substancje prozapalne,
  • dysfunkcję mitochondriów – spadek wydajności centrów energetycznych komórek, co prowadzi do uwalniania cząsteczek sygnałowych (mitokin) i zwiększenia stresu oksydacyjnego,
  • zaburzenia mikrobioty jelitowej (dysbioza) – zmiany w składzie i ilości bakterii jelitowych, które mogą nasilać stan zapalny w całym organizmie,
  • skracanie się telomerów – stopniowe uszkadzanie zapisu genetycznego komórek.

Co to jest inflammaging?

Termin inflammaging (ang. inflammation – zapalenie i aging – starzenie) opisuje stan przewlekłego, postępującego zapalenia o niskim nasileniu, który towarzyszy procesowi starzenia. W przeciwieństwie do ostrego stanu zapalnego, który jest gwałtowną reakcją, np. na uraz, inflammaging rozwija się powoli. Charakteryzuje się on podwyższonym poziomem markerów zapalnych we krwi, takich jak interleukina-6 (IL-6), czynnik martwicy nowotworu (TNF-α), białko C-reaktywne (CRP) czy suPAR (rozpuszczalny receptor aktywatora plazminogenu typu urokinazy), nawet przy braku widocznej infekcji.

suPAR - marker przewlekłego stanu zapalnego organizmu, tempa starzenia i ryzyka zdrowotnego baner

U podłoża inflammagingu leży nagromadzenie cząsteczek sygnałowych (tzw. DAMPs), które powstają w wyniku trwających przez lata procesów naprawczych na skutek stresu komórkowego. Organizm, nie nadążając z ich usuwaniem, zaczyna traktować te własne cząsteczki jako sygnał alarmowy, co podtrzymuje stan zapalny, pozostając w stanie ciągłej mobilizacji immunologicznej. Choć na początku może to być mechanizm adaptacyjny, z czasem staje się głównym czynnikiem napędzającym choroby wieku senioralnego, takie jak:

  • choroby układu krążenia,
  • sarkopenia i kruchość,
  • choroby neurodegeneracyjne,
  • zaburzenia metaboliczne.

Jak przeciwdziałać inflammagingowi?

Choć przewlekły stan zapalny postępuje z wiekiem, nie jesteśmy wobec niego bezbronni.

Badania wskazują, że styl życia ma decydujący wpływ na nasilenie inflammagingu, a tym:

  • odpowiednia podaż antyoksydantów (świeże owoce i warzywa),
  • regularna aktywność fizyczna,
  • unikanie przewlekłego stresu,
  • dbałość o zdrowie jelit (mikrobiotę jelitową),
  • monitorowanie poziomu markerów stanu zapalnego, np. CRP, IL-6 czy suPAR – pozwala na wczesną interwencję.

Dzięki takim działaniom możliwe jest nie tylko wydłużenie życia, ale przede wszystkim zachowanie jego wysokiej jakości i sprawności w wieku senioralnym.

Badanie długości telomerów (wiek biologiczny) banerek

Podsumowanie

Zrozumienie zjawiska inflammagingu zmienia sposób, w jaki myślimy o starości – przestaje być ona postrzegana jako pasywne oczekiwanie na nieuchronne, a staje się procesem, na który mamy realny wpływ. Badania pokazują, że interwencje takie jak odpowiednia dieta, aktywność fizyczna mogą skutecznie wyciszać przewlekły stan zapalny i przywracać zdrowie starszym osobom.

Piśmiennictwo

  1. Andonian B.J., Hippensteel J.A., AbuabaraK. i in. Inflammation and aging-related disease: A transdisciplinary inflammaging framework. Geroscience, 2025, 47(1), 515-542,
  2. DuganB., Jessica ConwayJ., Duggal N.A. Inflammaging as a target for healthy ageing. Age Ageing, 2023, 52(2), afac328
  3. Fulop T., Larbi A., Pawelec G. i in. Immunology of Aging: the Birth of Inflammaging. Clin Rev Allergy Immunol, 2023, 64(2), 109-122.

suPAR – innowacyjny marker wieku biologicznego

Agata Strukow
-
0
suPAR – innowacyjny marker wieku biologicznego

Starzenie się to proces nieunikniony, jednak jego tempo nie jest identyczne dla wszystkich ludzi. Podczas gdy niektóre osoby w wieku 60 lat pozostają aktywne i zdrowe, inne tego samego wieku borykają się z licznymi schorzeniami. Różnica ta nie wynika jedynie z chronologicznego upływu czasu, ale z tempa zmian biologicznych zachodzących w naszym organizmie – tzw. wieku biologicznego. W ostatnich latach naukowcy intensywnie poszukują biomarkerów, które mogłyby dokładnie odzwierciedlać ten proces. Jednym z obiecujących odkryć w tym zakresie jest suPAR (rozpuszczalny receptor aktywatora plazminogenu typu urokinazy) – białko, które może służyć jako wskaźnik stanu zapalnego i wieku biologicznego organizmu.

Spis treści:

  1. Immunostarzenie
  2. Czym jest wskaźnik suPAR?
  3. suPAR jako wskaźnik wieku biologicznego
  4. suPAR jako wskaźnik immunostarzenia
  5. Jak obniżyć suPAR, czyli zmniejszyć swój wiek biologiczny?
  6. suPAR – znaczenie wskaźnika w medycynie
  7. Podsumowanie

Immunostarzenie

Immunostarzenie stanowi złożony proces biologiczny charakteryzujący się spadkiem funkcji układu immunologicznego, co ma długofalowe konsekwencje dla zdrowia i długowieczności.

W rezultacie immunostarzenia spada odporność zarówno wrodzona, jak i nabyta, rośnie podatność na infekcje oraz ryzyko chorób wieku podeszłego. Wyrazem tego procesu na poziomie molekularnym jest skracanie się telomerów.

Inną konsekwencją jest utrzymywanie się przewlekłego stanu zapalnego o niskim natężeniu, który wpływając na funkcjonowanie tkanek i narządów organizmu, stanowi główny czynnik ryzyka w rozwoju chorób cywilizacyjnych, takich jak:

  • choroby sercowo-naczyniowe,
  • cukrzyca typu 2,
  • nowotwory,
  • choroby neurodegeneracyjne,
  • depresja i zaburzenia psychiczne.
WAŻNE!
Ostre zapalenie to naturalna i pożądana reakcja organizmu na infekcję lub uraz – jest to proces krótkotrwały, który prowadzi do eliminacji zagrożenia i naprawy tkanek. Układowy przewlekły stan zapalny (SCI – Systemic Chronic Inflammation), to proces o niewielkim natężeniu, który nie służy obronie przed czynnikami niepożądanymi, lecz powoli niszczy tkanki i narządy.

Badania pokazują, że immunostarzenie jest procesem, którego tempo i zakres można jednak modulować, zarówno na poziomie komórkowym, jak i molekularnym. Wykazano, że aktywność fizyczna, odżywianie, radzenie sobie ze stresem i wzorce snu wpływają na funkcjonowanie komórek odpornościowych, markery stanu zapalnego oraz stres oksydacyjny u osób starszych.

Ważne jest również to, iż obecnie dysponujemy narzędziami, które pomagają mierzyć tempo immunostarzenia i pokazywać rzeczywisty wiek biologiczny. Takim nowoczesnym markerem wieku biologicznego jest wskaźnik suPAR.

Czym jest wskaźnik suPAR?

Na powierzchni błon komórkowych, głównie komórek układu odpornościowego (takich jak monocyty, makrofagi, neutrofile czy aktywowane limfocyty T) obecny jest receptor uPAR. Aktywacja układu immunologicznego, na przykład w wyniku stresu komórkowego, infekcji czy uszkodzenia tkanek, powoduje, że receptor uPAR zostaje „odcięty” od błony komórkowej i powstaje – uwalniany do krwiobiegu – suPAR.

Białko suPAR (ang. soluble urokinase plasminogen activator receptor) to rozpuszczalny receptor aktywatora plazminogenu typu urokinazy, obecny we krwi (zarówno w osoczu, jak i w surowicy), ale także w innych płynach ustrojowych, takich jak ślina, mocz czy płyn mózgowo-rdzeniowy.

Badania wykazały, że stężenie suPAR koreluje z innymi tradycyjnymi markerami zapalenia, takimi jak białko C-reaktywne (CRP), jednak suPAR wykazuje wiele unikalnych cech, które powodują, iż jest lepszym wskaźnikiem przewlekłego stanu zapalnego. Są to:

  • stabilność – suPAR wykazuje minimalną zmienność w ciągu dnia, w przeciwieństwie do CRP, które gwałtownie rośnie w odpowiedzi na ostre infekcje lub urazy;
  • specyficzność dla zapalenia przewlekłego – CRP jest głównie markerem zapalenia ostrego, suPAR dokładniej odzwierciedla zapalenie przewlekłe;
  • wskaźnik ukrytego stanu zapalnego – osoby zdrowe, nie wykazujące żadnych objawów klinicznych mają niskie CRP. Nie wyklucza to jednak toczącego się przewlekłego, subklinicznego stanu zapalnego, którego nie wychwytują tradycyjne markery, natomiast suPAR może być wtedy podwyższony;
  • odpowiedź na modyfikację stylu życia – suPAR wykazuje bardziej znaczące zmiany w odpowiedzi na pozytywne zmiany stylu życia (zaprzestanie palenia, zwiększona aktywność fizyczna), co czyni go doskonałym narzędziem monitorowania efektów wprowadzonych działań.
suPAR - marker przewlekłego stanu zapalnego organizmu, tempa starzenia i ryzyka zdrowotnego baner

suPAR jako wskaźnik wieku biologicznego

Badania obserwacyjne wykazały, iż suPAR jest silnym wskaźnikiem przyspieszenia biologicznego starzenia się organizmu.

Osoby z podwyższonym suPAR wykazywały szybsze tempo utraty funkcji wielu narządów wewnętrznych (m.in. serca, płuc, nerek i wątroby), ich tempo starzenia się było szybsze w porównaniu z rówieśnikami o niskich poziomach suPAR.

Niezależnie od chronologicznego wieku, osoby z wysokim suPAR były postrzegane jako wyglądające starszej przez oceniających, którzy nie znali ich rzeczywistego wieku.

Badania obrazowe wykazały, że wysoki suPAR wiązał się ze strukturalnymi zmianami wskazującymi na starszy „wiek biologiczny mózgu” oraz szybszy spadek funkcji poznawczych.

Zwiększone stężenie suPAR korelowało również ze spadkiem funkcji fizycznych, takich jak:

  • zmniejszona siła chwytu,
  • gorsza równowaga – test stania na jednej nodze,
  • wolniejszy chód.

suPAR jako wskaźnik immunostarzenia

Immunostarzenie to stopniowy spadek funkcji układu immunologicznego związany z wiekiem. Stanowi tło dla procesu zwanego z języka angielskiego „inflammaging”, charakteryzowanego przez:

  • przewlekle podwyższone poziomy cytokin prozapalnych,
  • zmniejszoną zdolność do odpowiedzi na nowe zagrożenia immunologiczne,
  • zwiększoną podatność na infekcje i choroby związane z wiekiem.

Badania sugerują, że suPAR może być uniwersalnym markerem osłabienia zdolności immunologicznej – osoby z wysokim suPAR mogą mieć:

  • zmniejszoną zdolność do tolerowania stresu fizycznego i psychicznego,
  • osłabione zdolności regeneracji,
  • podwyższone ryzyko negatywnych konsekwencji zdrowotnych w przypadku wystąpienia ostrych urazów, wypadków czy traumatycznych przeżyć.
WAŻNE!
SuPAR jest barometrem ukrytego stanu zapalnego, co powoduje, iż jest dobrym narzędziem do oceny tempa, w jakim starzeje się nasz organizm
Badanie długości telomerów (wiek biologiczny) banerek

Jak obniżyć suPAR, czyli zmniejszyć swój wiek biologiczny?

Oznaczenie poziomu suPAR dostarcza informacji o naszym wieku biologicznym. Jakie jest praktyczne zastosowanie tej informacji?

SuPAR jest parametrem modyfikowalnym, co oznacza, iż podwyższone poziomy mogą być obniżone poprzez:

  • zmianę stylu życia: zaprzestanie palenia (skutek widoczny w ciągu kilku lat), zwiększoną aktywność fizyczną, poprawę jakości diety;
  • leczenie farmakologiczne: terapia celowana na konkretne schorzenia;
  • radzenie sobie z przewlekłym stresem, terapię traumy.
WAŻNE!
Optymalna – z punktu widzenia długowieczności – jest dieta śródziemnomorska. Korzystnie działa również dieta imitująca post (FMD).
Zaprzestanie palenia powoduje obniżenie suPAR do poziomu u osób, które nigdy nie paliły.

suPAR – znaczenie wskaźnika w medycynie

SuPAR to wskaźnik stanu zapalnego, który znajduje zastosowanie w monitorowaniu stanu zapalnego w różnych chorobach. Wartości referencyjne, czyli normy dla suPAR, są wówczas wyższe niż dla osób zdrowych.

W monitorowaniu długowieczności i wieku biologicznego suPAR znajduje zastosowanie w:

  • identyfikacji osób o wysokim ryzyku przyspieszenia starzenia, zanim pojawią się jawne postacie schorzeń związanych z tym procesem;
  • ocenie efektywności interwencji skierowanych na spowolnienie starzenia;
  • dostosowaniu strategii leczenia do rzeczywistego „wieku biologicznego”, a nie chronologicznego.

Podsumowanie

Na dziś wskaźnik suPAR reprezentuje przełom w naszym rozumieniu starzenia się i przewlekłego zapalenia. W przeciwieństwie do tradycyjnych markerów, suPAR odzwierciedla przewlekły, subkliniczny stan zapalny, dlatego może stanowić pierwszy krok w profilaktyce chorób oraz miernik rzeczywistego wieku biologicznego. Co ważne suPAR pokazując stan faktyczny, daje szansę na wczesną interwencję, zmianę stylu życia i wdrożenie działań anti-agingowych, które pozwolą nie tylko wydłużyć życie, ale przede wszystkim znacząco poprawić jego jakość.

Piśmiennictwo

Rasmussen LJH, Petersen JEV, Eugen-Olsen J. Soluble Urokinase Plasminogen Activator Receptor (suPAR) as a Biomarker of Systemic Chronic Inflammation. Front Immunol. 2021 Dec 2;12:780641. doi: 10.3389/fimmu.2021.780641. PMID: 34925360; PMCID: PMC8674945.

Rasmussen LJH, Caspi A, Ambler A, Danese A, Elliott M, Eugen-Olsen J, Hariri AR, Harrington H, Houts R, Poulton R, Ramrakha S, Sugden K, Williams B, Moffitt TE. Association Between Elevated suPAR, a New Biomarker of Inflammation, and Accelerated Aging. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2021 Jan 18;76(2):318-327. doi: 10.1093/gerona/glaa178. PMID: 32766674; PMCID: PMC7812430.

Pangrazzi L, Meryk A. Molecular and Cellular Mechanisms of Immunosenescence: Modulation Through Interventions and Lifestyle Changes. Biology (Basel). 2024 Dec 27;14(1):17. doi: 10.3390/biology14010017. PMID: 39857248; PMCID: PMC11760833.

Page 6 of 195
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195
1...567...195Strona 6 z 195

Zadbaj z nami o zdrowie - zapisz się na newsletter!

Otrzymuj praktyczne informacje na temat profilaktyki i badań laboratoryjnych, dzięki którym poszerzysz swoją wiedzę na temat świadomej troski o zdrowie. Zapisz się na newsletter i odbierz -20% zniżki na kolejny zakup w e-sklepie.

O nas

Firma ALAB laboratoria to ogólnopolska sieć najnowocześniejszych laboratoriów diagnostycznych w Polsce oferująca najszerszą ofertę ponad 3 500 badań diagnostycznych.

Nasz adres

ul. Stępińska 22/30, 00-739 Warszawa (22) 349 60 12 info@alab.com.pl © ALAB laboratoria Sp. z o.o.