Sklep
Strona główna Blog

Arsen – czym jest i jakie niesie zagrożenia zdrowotne?

Agata Strukow
-
0
Arsen – czym jest i jakie niesie zagrożenia zdrowotne?

Artykuł powstał 31.07.2023 r., ostatnia aktualizacja: 12.06.2026 r.

Arsen to pierwiastek toksyczny dla zdrowia człowieka, uznany za czynnik rakotwórczy, jednak w większości przypadków możemy uniknąć zwiększonej ekspozycji na ten pierwiastek.

Z artykułu dowiesz się:
>> skąd bierze się arsen w organizmie człowieka,
>> jakie jest mechanizm toksycznego działania arsenu,
>> jak można zbadać narażenie na arsen i jego poziom w organizmie,
>> jaki poziom arsenu we krwi może być czynnikiem ryzyka nowotworu piersi,
>> jak obniżyć poziom arsenu w diecie.  

Spis treści:

  1. Co to jest arsen?
  2. Arsen w organizmie – źródła
  3. Skąd arsen w organizmie – droga oddechowa
  4. Arsen w żywności – w czym jest go najwięcej?
  5. Produkty o umiarkowanej zawartości arsenu
  6. Produkty o najniższej zawartości arsenu
  7. Arsen w organizmie – objawy i skutki zdrowotne
  8. Arsen w organizmie – czy istnieje bezpieczna dawka
  9. Jak zbadać poziom arsenu w organizmie ?
  10. Jak obniżyć arsen w organizmie?
  11. Zakończenie
  12. FAQ: często zadawane pytania o arsen

Co to jest arsen?

Arsen jest pierwiastkiem chemicznym występującym naturalnie w skorupie ziemskiej. Jeśli występuje w wysokich stężeniach, uznawany jest za silny czynnik rakotwórczy. Niekorzystne dla zdrowia człowieka są zwłaszcza nieorganiczne związki arsenu.
Arsen nie jest substancją, która wywołuje zmiany w DNA. Przewlekłe narażenie na arsen może sprzyjać rozwojowi chorób poprzez inne mechanizmy, m.in. nasila stres oksydacyjny, zaburza przesyłanie sygnałów pomiędzy komórkami, oraz wywołuje zmiany epigenetyczne, czyli wpływa na aktywność genów bez zmiany samej sekwencji DNA.

WAŻNE:
Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem umieszcza arsen w pierwszej grupie czynników o działaniu rakotwórczym.

Arsen w organizmie – źródła

Arsen może przedostawać się do organizmu głównie dwiema drogami:

  • przez przewód pokarmowy – z żywnością i wodą pitną,
  • przez układ oddechowy – wdychanie cząstek pyłu zawierających arsen.

Po wchłonięciu do ustroju arsen przedostaje się do krwiobiegu, gdzie dzięki wiązaniu z erytrocytami może docierać do wątroby, płuc, nerek. Przenika także przez łożysko kobiety ciężarnej.
Wydalany jest przede wszystkim z moczem, a ok. 20% wydala się z kałem.

Skąd arsen w organizmie – droga oddechowa

Na wdychanie pyłu zawierającego arsen mogą być narażone osoby mieszkające w pobliżu hut, kopalni miedzi oraz składowisk odpadów kopalnianych. W takich miejscach arsen może znajdować się również w zanieczyszczonej glebie. W Polsce zanieczyszczenie arsenem występuje np. wokół Hałdy Ruda w Zabrzu czy w okolicach Legnicy – Głogowa w Zagłębiu Miedziowym.

Arsen to także czynnik ekspozycji zawodowej, co oznacza iż jest czynnikiem potencjalnie szkodliwym dla pracowników wyżej wymienionych zakładów przemysłowych, narażonych na kontakt z pyłem zawierającym ten pierwiastek.

Źródłem arsenu może być również palenie papierosów, osoby palące mają wyższe stężenia arsenu w organizmie niż niepalące. Warto mieć świadomość, że arsen jest obecny nie tylko w dymie tytoniowym, ale także w płynach do e-papierosów. Osoby je używające mogą wdychać związki arsenu, ale może on również wnikać do ich organizmu przez błony śluzowe dróg oddechowych.

>> Warto przeczytać też: EVALI – objawy choroby wywołanej paleniem e-papierosów

Arsen w żywności – w czym jest go najwięcej?

Zawartość arsenu w pokarmach jest zróżnicowana, największe jego ilości zawierają algi morskie, owoce morza, niektóre grzyby oraz ryż. Również w produktach wytwarzanych na bazie ryżu może być więcej arsenu, np. w waflach ryżowych.

Ponadprzeciętna zawartość arsenu występuje również w zbożach nieryżowych uprawianych w rejonach, gdzie stosowanie pestycydów i herbicydów jest poza kontrolą. Europejska baza danych ESFA wskazuje na duży udział przetworzonych produktów nieryżowych w całkowitym narażeniu na arsen. Najważniejszym źródłem okazuje się chleb pszenny i bułki, nie ze względu na wysoką zawartość arsenu w tych produktach, ale z powodu ich codziennej obecności w diecie.

Produkty o najwyższej zawartości arsenu

Produkty o najwyższej zawartości nieorganicznego arsenu to niektóre grzyby, owoce morza, algi, przyprawy i ryż.

  • Wodorosty morskie – organizmy o największym stężeniu nieorganicznego arsenu. Absolutnym „rekordzistą” są algi morskie (brunatnice) Hijiki, w których stwierdzono ekstremalnie wysokie poziomy arsenu – średnio około 77 000 µg/kg (czyli 77 mg/kg!). Z tego powodu w wielu krajach (Wielka Brytania, Kanada, Australia) odradza się ich spożywanie.
    Inne wodorosty również zawierają znaczne ilości arsenu: Kombu – do 352 µg/kg, Wakame – do 280 µg/kg, Nori – do 208 µg/kg.
    Algi czy wodorosty nie są częstym gościem na naszych talerzach, dlatego pomimo wysokiego nasycenia arsenem nie stanowią poważnego źródła zagrożenia. Warto jednak mieć te dane w pamięci, ponieważ opisywane organizmy bywają składową suplementów. Źródła wskazują, że w suplementach diety – zwłaszcza na bazie alg, jak spirulina/chlorella – zawartość arsenu to ponad 6 000 µg/kg. Z tego powodu osoby regularnie je przyjmujące powinny zwracać uwagę na pochodzenie i skład.
  • Niektóre przyprawy – badania wskazują, że niektóre przyprawy zawierają znaczne ilości arsenu. Przykładowo imbir (~260 µg/kg), kumin (~152 µg/kg), tymianek (~154 µg/kg), papryka w proszku (~115 µg/kg).
    Choć przyprawy zawierają dużo nieorganicznego arsenu, spożywane są w bardzo małych ilościach, więc ich wkład w narażenie na ten pierwiastek jest znikomy.
  • Owoce morza – zarówno skorupiaki jak i mięczaki mogą zawierać znaczne ilości arsenu. Np. kraby (~74 µg/kg), ostrygi (~67 µg/kg), małże (~ 42 µg/kg)
  • Grzyby – mogą być źródłem narażenia na arsen, wśród nich shiitake (~ 220 µg/kg), kurki (~ 110 µg/kg), opieńki (~ 75 µg/kg).

Ryż jako źródła arsenu dla człowieka

Ryż może być istotnym źródłem narażenia człowieka na arsen nieorganiczny, zwłaszcza w rejonach, w których stanowi podstawę codziennej diety. Wiadomo, że ryż ma zdolność gromadzenia (akumulacji) znacznie większych ilości nieorganicznego arsenu z gleby i wody niż jakiekolwiek inne zboże. Pierwiastek kumuluje się przy tym zwłaszcza w pędach oraz w ziarnach rośliny, czyli częściach które trafiają do spożycia. To właśnie ta cecha sprawia, że ryż stanowi główne źródło nieorganicznego arsenu w łańcuchu pokarmowym człowieka.

Dodatkowo niektóre odmiany ryżu bogate w białko mogą zwiększać biodostępność arsenu. Wynika to z obecności w białku grup tiolowych, które mogą silnie wiązać arsenin. Oznacza to, że nie tylko ilość arsenu w ryżu, ale także skład samego ziarna, może wpływać na to, w jakim stopniu arsen będzie dostępny dla organizmu po spożyciu.

Najwięcej arsenu zawiera ryż czerwony (do 162 µg/kg) oraz ryż brązowy (do 152 µg/kg). Ryż brązowy zachowuje zewnętrzne warstwy ziarna (otręby), w których kumuluje się arsen. Mniej arsenu zawiera ryż długoziarnisty (do 98 µg/kg) i jego odmiana – ryż paraboliczny (średnio 105 µg/kg).
Najmniej arsenu, ale ciągle znaczne ilości, zawiera ryż biały, który na skutek obróbki (ziarna są poddawane polerowaniu) traci część arsenu (zawiera średnio 85 µg/kg).

Bogate w arsen są produkty ryżowe dla dzieci, ciastka ryżowe (nawet 260 µg/kg), napoje ryżowe, kaszki z ryżu (133 µg/kg) i gotowe dania (107 µg/kg).

Produkty o umiarkowanej zawartości arsenu

Żywność o umiarkowanej zawartości arsenu to:

  • wyroby zbożowe (bez ryżu) – około 10-20 µg/kg, w tym chleb pszenny i bułki zawierają średnio 15 µg/kg. Choć poziom arsenu w tych produktach jest niski, to właśnie one są głównym źródłem tego pierwiastka w europejskiej diecie, ze względu na bardzo duże spożycie (zwłaszcza chleba pszennego),
  • ryby – większość gatunków zawiera 5–35 µg/kg arsenu. Dodatkowo w rybach większość arsenu występuje w formie organicznej (arsenobetaina), która jest znacznie mniej toksyczna, dlatego narażenie na szkodliwe działanie arsenu z ryb jest niskie.

Produkty o najniższej zawartości arsenu

Produkty żywnościowe, które praktycznie nie wnoszą arsenu nieorganicznego do diety to:

  • mleko (~4 µg/kg),
  • jogurt (~6 µg/kg),
  • jaja (~6 µg/kg czyli w 14-19 sztukach jaj),
  • świeże owoce – cytrusy, jagodowe, pestkowe, itp. (~4–5 µg/kg),
  • warzywa – korzeniowe, kapustne, pomidory, itp. (~5–8 µg/kg),
  • warzywa liściaste – szpinak, roszponka, rukola (~12–30 µg/kg)
  • mięso i wyroby z mięsa (~8–12 µg/kg),
  • oleje i tłuszcze roślinne i zwierzęce (~7–8 µg/kg).

>> Może Cię zainteresować: Jak łączyć witaminy i minerały? Synergizm i antagonizm składników odżywczych

Arsen w wodzie pitnej

Do produktów o niskiej zawartości arsenu zaliczana jest również woda pitna. Dopuszczalne stężenie arsenu w wodzie wynosi 10 µg/l, w rzeczywistości jego zawartość jest wielokrotnie niższa. Raporty EFSA pokazują iż:

  • woda z kranu zawiera ~1,6 µg/l – jedna z najniższych zawartości,
  • woda mineralna niegazowana zawiera ~5,8 µg/l,
  • woda mineralna gazowana zawiera ~2,2 µg/l,
  • woda studzienna zawiera ~1,8 µg/l.

>> Sprawdź też: Odwodnienie i nawodnienie organizmu – fakty i mity

WAŻNE:
Arsen jest pierwiastkiem naturalnie występującym w skorupie ziemskiej, dlatego jest obecność w wodzie jest naturalna. Nie może jednak przekraczać stężenie dopuszczalnego 10 µg/l.

Arsen w mleku

Mleko jest produktem o niskiej zawartości arsenu, jednak w przypadku niemowląt i małych dzieci, jest głównym źródłem ekspozycji na ten pierwiastek. Dodatkowo dzieci z tej grupy wiekowej spożywają produkty na bazie ryżu, co może stanowić istotne źródło nieorganicznej – toksycznej – formy arsenu.

Arsen w organizmie – objawy i skutki zdrowotne

Przewlekłe narażenie na nieorganiczny arsen, także w mniejszych dawkach przyjmowanych przez dłuższy czas, wiąże się z większym ryzykiem nowotworów.
Mechanizm wpływu arsenu na organizm jest złożony.

  • Stres oksydacyjny – arsen może wiązać się z glutationem, głównym antyoksydantem ludzkiego organizmu. Zablokowanie glutationu przez arsen uniemożliwia jego prawidłowe funkcjonowanie i ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym.
  • Produkcja energii na poziomie komórkowym – arsen zakłóca procesy oddychania komórkowego, zakłócając m.in. produkcję ATP i pozbawiając komórki energii.
  • Metylacja DNA – proces, który wpływa na aktywność genów, a co za tym idzie kontrolę podziałów komórkowych, różnicowania komórek i naprawy uszkodzeń. Arsen może zaburzać metylację DNA, wpływając na jej zmniejszenie, ale również zwiększenie w różnych miejscach genomu.
Badanie_glutationu

Arsen może wywoływać zarówno ostre zatrucie, jak i przewlekłe problemy zdrowotne. Wywiera niekorzystny wpływ na różne układy organizmu, w tym:

  • układ sercowo-naczyniowy,
  • układ nerwowy,
  • układ krwiotwórczy,
  • nerki,
  • układ rozrodczy,
  • układ oddechowy.

Ostre zatrucie arsenem wywołuje przede wszystkim objawy ze strony przewodu pokarmowego. Mogą wystąpić bardzo silne bóle brzucha, nudności i wymioty, intensywna biegunka.

Przewlekłe skutki zdrowotne arsenu, powstają na skutek narażenie na oddziaływanie niskich jego stężeń przez dłuższy czas. Mogą to być:

  • zmiany skórne: zmiany pigmentacyjne – ciemnienie skóry, zwłaszcza na szyi i w fałdach skórnych oraz zgrubienia na dłoniach i stopach (hiperkeratoza),
  • uszkodzenia neurologiczne: neuropatia obwodowa (drętwienie, mrowienie) oraz zaburzenia funkcji poznawczych lub behawioralnych,
  • choroby układu krążenia: podwyższone ciśnienie krwi i ryzyko poważnych chorób naczyniowych, takich jak choroba czarnej stopy – schorzenie występujące regionalnie, na terenach, gdzie długotrwale spożywana jest woda pitna zanieczyszczona arsenem,
  • zaburzenia metaboliczne,
  • uszkodzenia szpiku kostnego: obniżenie liczby erytrocytów, krwinek białych i płytek krwi.

Arsen a ryzyko nowotworów

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem umieszcza arsen w pierwszej grupie czynników o działaniu rakotwórczym. Podwyższone narażenie na arsen wiąże się z większym ryzykiem nowotworów:

  • skóry,
  • płuc,
  • pęcherza moczowego,
  • wątroby,
  • nerek.

Ważne badania na szkodliwością arsenu i zwiększonym ryzykiem raka piersi zostały przeprowadzone w dwóch grupach kobiet – nosicielek mutacji BRCA1 oraz osób, które nie miały genetycznie podwyższonego ryzyka raka piersi.

  • Ryzyko raka piersi u kobiet z podwyższonym poziomem arsenu we krwi które nie są nosicielkami mutacji BRCA1

Badanie z roku 2020 dotyczyło kobiet, które w chwili włączenia do obserwacji nie były chore na nowotwór oraz nie były nosicielkami mutacji BRCA1. Grupa składała się z 1 702 kobiet w wieku 40 lat i więcej. Na początku badania każdej kobiecie oznaczono poziom arsenu we krwi, a następnie każdą z nich obserwowano przez średnio 4,5 roku (zakres obserwacji wyniósł 0,7 – 7,3 lat). Przez cały okres obserwacji rozpoznano 110 przypadków nowotworów, w tym 68 nowotworów piersi, 6 przypadków raka jajnika i 36 nowotworów innych narządów. Analiza wykazała, iż tylko 3 przypadki raka piersi zdiagnozowano wśród kobiet z najniższym stężeniem arsenu we krwi, wynoszącym średnio 0,48 µg/l, natomiast 33 przypadki wystąpiły w grupie z najwyższym wyjściowym stężeniem arsenu, wynoszącym 2,33 µg/l. Ryzyko zachorowania na raka piersi w populacji ogólnej wynosi 6%, w badanej grupie kobiet było 4,9 razy wyższe, w grupie z najwyższym stężeniem arsenu ryzyko było aż 13 razy wyższe. Wieloczynnikowa analiza (palenie tytoniu, usunięcie jajników, stosowanie hormonoterapii, liczba krewnych I stopnia z rakiem piersi) wskazała, iż wzrost ryzyka nowotworów badanych kobiet spowodowany jest przez przewlekłą ekspozycję na arsen.

  • Ryzyko raka piersi u kobiet z podwyższonym poziomem arsenu we krwi które są nosicielkami mutacji BRCA1

Badanie drugie, z roku 2021 obejmowało pacjentki będące nosicielkami mutacji BRCA1, w wieku 25-75 lat. Grupa liczyła 1 084 kobiety wolne od nowotworu w chwili włączania do badania. Każda z nich miała pobraną krew i oznaczony poziom arsenu. Pacjentki obserwowano średnio 3,75 roku (0-8 lat). W ciągu całego okresu obserwacji w tej grupie kobiet zdiagnozowano 90 przypadków zachorowania na nowotwory, w tym 67 raków piersi, 10 raków jajnika i 13 przypadków nowotworów innych narządów. Jedna z uczestniczek zachorowała na nowotwór piersi i jajnika równocześnie.

Po pięciu latach obserwacji częstość występowania raka piersi została oszacowana na 6% w grupie z niskim poziomem arsenu (< 0,85 µg/l) i 10% w grupie z wysokim poziomem tego pierwiastka (> 0,85 µg/l). Kobiety w drugiej grupie miały zwiększone ryzyko zachorowania na raka piersi o 1,7, czyli blisko dwukrotnie. Ciekawe jest również to, iż poziom arsenu we krwi korelował ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na nowotwór w ogóle. W grupie z niższym jego poziomem skumulowana częstość występowania raka wynosiła 7%, a w grupie z wyższym było to 13%. Badanie wykazało, iż w tej grupie pacjentek poziom arsenu jest również markerem ryzyka wystąpienia nowotworu.

Autorzy wskazują, iż obydwa badania wymagają dalszych obserwacji, a mechanizm, w którym arsen zwiększa ryzyko zachorowania na nowotwór jest nieznany.

>> Sprawdź też: Markery nowotworowe – czym są i jakich informacji dostarczają?

WAŻNE:
Obniżenie stężenia arsenu w organizmie u kobiet poniżej 0,65 µg/l może być czynnikiem zmniejszającym ryzyko zachorowania na nowotwór piersi.

Arsen w organizmie – czy istnieje bezpieczna dawka

Arsen to substancja o udowodnionym działaniu rakotwórczym, dlatego pomimo faktu że występuje naturalne w środowisku, przyjmuje się jako regułę, że nawet najmniejsza jego ilość może nieść ryzyko, dlatego nie ma progu dawki bezpiecznej.

WAŻNE:
Nie ma „bezpiecznego” dziennego limitu spożycia arsenu nieorganicznego.

W przypadku arsenu wyznaczono parametr o nazwie BMDL (Benchmark Dose Lower Confidence Limit) na poziomie właśnie 3,0 µg/kg masy ciała dziennie.
Wartość ta oznacza dawkę, przy której zauważono 0,5-procentowy wzrost częstotliwości występowania raka płuc w badanej populacji. Oznacza to, że dawka 3 µg/kg masy ciała dziennie wykazuje mierzalne działanie rakotwórcze.

Jak zbadać poziom arsenu w organizmie ?

Poziom arsenu w organizmie można oznaczyć we krwi, moczu lub włosach.

Badanie arsenu we krwi można wykonać w celu wykrycia ostrego zatrucia, wówczas notuje się znacznie podwyższony poziom pierwiastka. Możliwe jest także monitorowanie przewlekłego narażenia na arsen, należy mieć jednak na uwadze fakt, iż jego okres półtrwania we krwi wynosi mniej niż 6 godzin. Oznacza to, że wchłonięty arsen szybko opuszcza krwiobieg i jest magazynowany w tkankach, w tym w skórze (włosy, paznokcie), mięśniach, kościach, wątrobie i nerkach.
Preferowanym standardem diagnostycznym jest badanie moczu, które odzwierciedla zwiększone wchłanianie arsenu przez organizm w ciągu ostatnich 1-3 dni (do około 5 dni). Dodatkowym walorem takiego oznaczenia jest fakt, iż arsen jest wydalany głównie przez nerki, dlatego badanie moczu w sposób wiarygodny obrazuje ekspozycję na ten pierwiastek.

Badanie_arsenu

Ważne jest przygotowanie do badania, ponieważ na co najmniej 3 dni przed badaniem należy powstrzymać się od spożywania posiłków zawierających owoce morza, ryby i ich przetwory. Należy także unikać nadmiaru ryżu oraz suplementów diety z algami morskimi.

W jednym z badań porównywano poziom arsenu w moczu u osób po spożyciu owoców morza, a następnie po kilku dniach karencji od ich spożywania. Całkowity poziom arsenu w moczu u osób bez ograniczeń dietetycznych bezi wynosił 291 ± 267 µg/L. Odpowiednie przygotowanie do badania obniżyło ten poziom do 9 ± 12 µg/L.
Uważa się, że wynik powyżej 20 µg/L wymaga kontroli narażenia na arsen i weryfikacji ewentualnych źródeł. Wskazany może być pogłębiony wywiad medyczny i/lub uzupełnienia diagnostyki.

Jak obniżyć arsen w organizmie?

W przypadku ostrego zatrucia wskazana jest pomoc lekarska i oraz leczenie wspomagające wydalanie arsenu z organizmu i terapie objawowa.
W przypadku przewlekłej ekspozycji należy zidentyfikować źródło narażenia i ograniczać kontakt z arsenem.

Jak zmniejszać potencjalne narażenie na arsen – praktyczne wskazówki

W pierwszej kolejności warto zwrócić uwagę na możliwe źródła:

  • wodę pitną,
  • dietę,
  • suplementy,
  • palenie papierosów,
  • e-papierosy,
  • środowisko pracy lub zamieszkania.

Jeśli istnieje podejrzenie, że woda pitna może być zanieczyszczona arsenem, należy ocenić jej pochodzenie i skład. Dotyczy to zwłaszcza wody z własnych ujęć lub obszarów, gdzie wcześniej wykazywano zanieczyszczenie arsenem.
W diecie warto zwrócić uwagę na częste spożywanie produktów, w których opisywano wyższe ilości arsenu:

  • ryb,
  • owoców morza,
  • ryżu,
  • produktów ryżowych.

Nie oznacza to konieczności samodzielnego eliminowania całych grup produktów, ale wskazuje na potrzebę różnorodnej diety, uwzględniania pochodzenia żywności i zachowania ostrożności z suplementami diety na bazie alg. Jeśli chodzi o codzienną dietę można zwrócić uwagę na ryż i produkty ryżowe, szczególnie w żywieniu najmłodszych dzieci.
Trzy porcje (90 g) kaszki ryżowej dziennie u 6-miesięcznego niemowlęcia mogą oznaczać ekspozycję 1,6–2,0 µg/kg masy ciała dziennie, czyli wartość mieszcząca się już w zakresie wartości referencyjnych BMDL (0,3–8 µg/kg m.c./dzień) określonych przez EFSA jako ryzyko rakotwórcze. Bardzo niską ekspozycję na arsen mają niemowlęta karmione piersią, dlatego jeśli to możliwe należy utrzymać u najmłodszych taki sposób żywienia.
W diecie dorosłych nie jest konieczne rygorystyczne unikanie ryżu, ale warto zwracać uwagę na odpowiednie jego przygotowywanie. Ponieważ arsen częściowo wypłukuje się z ryżu z wodą, płukanie, moczenie oraz gotowanie w dużej ilości wody to skuteczne metody na pozbycie się nawet do 50-70% nieorganicznego arsenu.

WAŻNE:
Aby skutecznie pozbyć się arsenu z ryżu należy płukać ryż w zimnej wodzie 3-6 razy, aż będzie całkowicie przejrzysta. Zalecane jest gotowanie ryżu w dużej ilości wody, w proporcji ok. 6:1 na korzyść wody. Inną metodą jest wrzucenie ryżu do wrzątku, gotowanie przez 5 minut i odlanie pierwszej wody,  a następnie zalanie produktu świeżą porcją wody i gotowanie na małym ogniu do wchłonięcia.

Zakończenie

Arsen to pierwiastek chemiczny obecny w naszym środowisku, niestety jego nadmiar jest rakotwórczy. Z tego powodu ważne jest, aby mieć świadomość jakie są źródła tego pierwiastka, jak można ograniczyć ekspozycję na ten pierwiastek i jak można zbadać jego poziom.

FAQ: często zadawane pytania o arsen

Czy arsen jest szkodliwy?

Tak, długotrwałe narażenie na arsen może być szkodliwe dla zdrowia.

Czy arsen to metal ciężki?

Tak, arsen jest pierwiastkiem zaliczanym do metali ciężkich.

Czy arsen jest rakotwórczy?

Tak, jest uznany za czynniki rakotwórczy.

Czy arsen w ryżu jest szkodliwy?

Długotrwałe narażenie na ryż z wysoką zawartością arsenu jest szkodliwe.

Czy arsen jest w ryżu?

Tak, ryż i produkty ryżowe są głównym źródłem arsenu w diecie.

Czy arsen jest potrzebny w organizmie?

W śladowych ilościach arsen jest obecny w organizmie.

Czy arsen to arszenik?

Arsen to pierwiastek. Arszenik jest trójtlenkiem arsenu – jednym ze związków chemicznych, jakie ten pierwiastek tworzy.

Bibliografia

  1. Kulik-Kupka, K., Koszowska, A., Brończyk-Puzoń, A., Nowak, J., Gwizdek, K., & Zubelewicz-Szkodzińska, B. (2016). Arsen–trucizna czy lek? Medycyna Pracy. Workers’ Health and Safety, 67(1), 89-96.
  2. Skoczyńska, A., Wojakowska, A., Turczyn, B., Banaś, J., Ścieszka, B., Banaś, P., & Skoczyńska, M. (2018). Zdrowotne skutki zanieczyszczenia środowiska arsenem. Medycyna Środowiskowa, 21(3), 34-42.
  3. Lozna, K., & Biernat, J. (2008). Występowanie arsenu w środowisku i w żywności. Roczniki Państwowego Zakładu Higieny, 59(1), 19-31.
  4. Lubiński J. i wsp.  Blood Arsenic Levels as a Marker of Breast Cancer Risk among BRCA1 Carriers. Cancers (Basel). 2021 Jul 3;13(13):3345. doi: 10.3390/cancers13133345. PMID: 34283078; PMCID: PMC8269342.
  5. Lubiński J. i wsp. Blood arsenic levels and the risk of familial breast cancer in Poland. Int J Cancer. 2020 May 15;146(10):2721-2727. doi: 10.1002/ijc.32595. Epub 2019 Aug 26. PMID: 31348523; PMCID: PMC7154768.
  6. https://dglnews.pl/2019/03/29/gdzie-jest-najwiecej-arsenu/
  7. Reichard JF, Puga A. Effects of arsenic exposure on DNA methylation and epigenetic gene regulation. Epigenomics. 2010 Feb;2(1):87-104. doi: 10.2217/epi.09.45. PMID: 20514360; PMCID: PMC2877392.
  8. Mawia AM, Hui S, Zhou L, Li H, Tabassum J, Lai C, Wang J, Shao G, Wei X, Tang S, Luo J, Hu S, Hu P. Inorganic arsenic toxicity and alleviation strategies in rice. J Hazard Mater. 2021 Apr 15;408:124751. doi: 10.1016/j.jhazmat.2020.124751. Epub 2020 Dec 14. PMID: 33418521.
  9. European Food Safety Authority, 2014. Dietary exposure to inorganic arsenic in the European population. EFSA Journal2014;12(3):3597, 68 pp. doi:10.2903/j.efsa.2014.3597
  10. Mania M., Szynal T., Rebeniak M., Wojciechowska-Mazurek M., Starska K., Strzelecka A.; HUMAN EXPOSURE ASSEESSMENT TO DIFFERENT ARSENIC SPECIES IN TEA; Rocz Panstw Zakl Hig 2014;65(4):281-286
  11. Jabłońska-Czapla M., Rosik-Dulewska C., Szopa S., Zerzucha P., Research Into the Metal/Metalloid Movements in Soil and Groundwater in the Areas Surrounding the Coal Waste Dump Hałda Ruda  (Upper Silesia, Poland), Annual Set The Environment Protection Rocznik Ochrona Środowiska Volume/Tom 17. Year/Rok 2015 ISSN 1506-218X 367–395
  12. https://www.gov.pl/web/psse-lubaczow/metale-ciezkie
  13. Kales SN, Huyck KL, Goldman RH. Elevated urine arsenic: un-speciated results lead to unnecessary concern and further evaluations. J Anal Toxicol. 2006 Mar;30(2):80-5. doi: 10.1093/jat/30.2.80. PMID: 16620536.

Booster testosteronu – czym jest i czy rzeczywiście działa?

Agata Strukow
-
0
Booster testosteronu – czym jest i czy rzeczywiście działa?

W poszukiwaniu poprawy libido, zwiększenia masy mięśniowej i ogólnej witalności, coraz więcej mężczyzn sięga po suplementy diety reklamowane jako „boostery testosteronu”. Rynek ten jest pełen obietnic, ale co tak naprawdę kryje się za tymi produktami? Czy są skuteczne, a przede wszystkim bezpieczne?

Z artykułu dowiesz się:
>> jaki jest mechanizm działania boosterów testosteronu,
>> jakie mogą być potencjalne korzyści z ich stosowania,
>> jakie są zagrożenia przy stosowaniu boosterów,
>> jakim regulacjom podlegają i dlaczego należy być ostrożnym przy ich stosowaniu,
>> które wykazują skuteczność potwierdzoną badaniami.

Spis treści:

  1. Czym są boostery testosteronu?
  2. Czym są boostery testosteronu w świetle prawa? Jakim regulacjom podlegają?
  3. Jak boostery testosteronu mogą wpływać na jego poziom w organizmie?
  4. Najlepszy booster testosteronu – czy istnieje?
  5. Boostery testosteronu – skutki uboczne i bezpieczeństwo stosowania
  6. Kiedy należy zbadać poziom testosteronu?
  7. Zakończenie

Czym są boostery testosteronu?

Boostery testosteronu to suplementy diety, które mają wspierać naturalną produkcję testosteronu w organizmie oraz niwelować objawy związane z jego niedoborem. Producenci obiecują poprawę libido, wzrost energii, poprawę składu ciała (więcej mięśni, mniej tłuszczu) oraz ogólne wzmocnienie organizmu. Ich skład to zazwyczaj mieszanina witamin, minerałów, aminokwasów i ekstraktów roślinnych. Nie dostarczają organizmowi egzogennego (ze źródeł zewnętrznych) testosteronu, ich działanie opiera się wyłącznie na stymulowaniu endogennych procesów fizjologicznych. Oznacza to, że w naturalny sposób nie są one w stanie podnieść poziomu hormonu ponad fizjologiczną normę właściwą dla danego organizmu. Zastosowanie takich środków może przynieść pewne korzyści jedynie w momencie, gdy u pacjenta występują obniżone wartości testosteronu wynikające z czynników takich jak stres, niedobory pokarmowe czy przemęczenie.

Badanie testosteronu banerek

Jakie substancje są uznawane za naturalne boostery testosteronu?

Większość dostępnych na rynku boosterów to złożone mieszaniny witamin, minerałów oraz ekstraktów roślinnych. Do najpopularniejszych składników aktywnych, które można znaleźć w tych preparatach, należą:

  • minerały i witaminy – cynk, magnez, witamina D, witaminy z grupy B (B3, B5, B6, B12), bor oraz selen;
  • ekstrakty roślinne – Withania somnifera (ashwagandha), Trigonella foenum-graecum (kozieradka),
    Lepidium meyenii (maca), Tribulus terrestris (buzdyganek nadziemny), shilajit, Tongkat Ali (Eurycoma longifolia),
  • aminokwasy i inne związki –kwas D-asparaginowy (DAA), β-hydroksy-β-metylomaślan (HMB), β-alanina, kreatyna, diindolylometan (DIM), L-arginina oraz L-karnityna.

Z naukowego punktu widzenia, mianem „boostera” można określić substancję, która ma udokumentowany wpływ na podwyższenie poziomu testosteronu. W oparciu o przeprowadzone przeglądy systematyczne badań można wyróżnić dwie grupy związków.

  • Substancje z potwierdzonym lub prawdopodobnym wpływem na poziom testosteronu:
    • ashwagandha (Withania somnifera)
    • kozieradka pospolita (Trigonella foenum-graecum)
    • Tongkat Ali (Eurycoma longifolia)
    • HMB (β-hydroksy-β-metylomaślan).
  • Substancje bez przekonujących dowodów na zwiększanie testosteronu:
    • kreatyna – większość badań nie wykazuje wzrostu testosteronu,
    • cynk i magnez – ich suplementacja nie wykazuje istotnego wpływu na poziom testosteronu u mężczyzn z prawidłowym poziomem tych pierwiastków, mogą mieć znaczenie, jeśli występują potwierdzone laboratoryjnie niedobory,
    • witamina D – mimo iż męski układ rozrodczy jest tkanką docelową dla witaminy D, większość badań nie potwierdza jej skuteczności; pewien efekt obserwowano głównie u osób z jej wyraźnym niedoborem,
    • maca (Lepidium meyenii), DAA (kwas D-asparaginowy), β-alanina – badania nie wykazały ich istotnego wpływu na poziom testosteronu.

Czym są boostery testosteronu w świetle prawa? Jakim regulacjom podlegają?

Boostery testosteronu, jako suplementy diety, nie podlegają takim regulacjom jak leki. Proces ich rejestracji w Unii Europejskiej (w Polsce przez Główny Inspektorat Sanitarny) polega na zgłoszeniu, a nie na udowodnieniu skuteczności i bezpieczeństwa. Jakie są tego konsekwencje?

  • Brak weryfikacji skuteczności – producent nie musi przedkładać badań klinicznych potwierdzających działanie reklamowane na opakowaniu. Analiza 50 popularnych suplementów określanych jako „T boosters” wykazała, że aż 90% z nich deklarowało zdolność do podnoszenia poziomu testosteronu. Tymczasem przegląd literatury naukowej (baza PubMed) ujawnił, że jedynie 24,8% składników tych preparatów miało jakiekolwiek dane potwierdzające wzrost testosteronu. Co więcej, 10,1% składników wykazywało w badaniach działanie odwrotne (obniżanie poziomu hormonu), a dla 61,5% komponentów nie znaleziono żadnych danych naukowych dotyczących ich wpływu na testosteron.
  • Ryzyko zanieczyszczenia – brak ścisłego nadzoru nad procesem produkcji może prowadzić do zanieczyszczenia produktu substancjami zakazanymi (np. prohormonami, sterydami anabolicznymi). Wskazują na to doniesienia  np. z USA oraz lista Australijskiego Instytutu Sportu, która wymienia takie surowce jak tribulus czy maca jako narażone na ryzyko zanieczyszczenia.
  • Niestabilność składu – rzeczywista zawartość składników aktywnych może różnić się od deklarowanej na etykiecie. W jednym z badań wykazano, że niektóre z suplementów zawierają dawki witamin i minerałów wielokrotnie przekraczające zalecane dzienne spożycie (RDA). W badanych produktach stwierdzono medianę na poziomie 1291% RDA dla witaminy B12, 807,6% dla witaminy B6 oraz 272% dla cynku. Niektóre preparaty przekraczały nawet górne tolerowane poziomy spożycia (UL) ustalone przez FDA, co stwarza bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia konsumentów.

Jak boostery testosteronu mogą wpływać na jego poziom w organizmie?

Boostery nie dostarczają testosteronu do organizmu człowieka. Ich mechanizm działania teoretycznie polega na pośrednim wspieraniu procesów odpowiedzialnych za produkcję hormonu. Może to odbywać się na kilka sposobów:

  • dostarczanie prekursorów – niektóre substancje (np. diosgenin z kozieradki) są budulcem, z którego organizm może syntetyzować hormony płciowe,
  • modulacja osi hormonalnych – substancje takie jak ashwagandha mogą wpływać na obniżenie poziomu kortyzolu (hormonu stresu), który działa antagonistycznie do testosteronu,
  • optymalizacja poziomu ważnych mikroelementów i witamin (cynk, magnez, witamina D), niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania enzymów biorących udział w syntezie testosteronu, suplementacja działa tylko w przypadku ich niedoboru,
  • poprawa ogólnej kondycji organizmu – zmniejszenie stresu oksydacyjnego i poprawa snu (dzięki adaptogenom jak ashwagandha) tworzy lepsze warunki dla produkcji hormonów.

Należy wyraźnie zaznaczyć, że boostery nie są w stanie znacząco podnieść poziomu testosteronu, zwłaszcza jeśli jego niedobór wynika z problemów hormonalnych, niewydolności jąder czy przysadki mózgowej. Działają one jedynie w obrębie naturalnych możliwości organizmu.

Pakiet hormony męskie diagnostyka płodności (5 badań) banerek

Czy boostery testosteronu działają?

Odpowiedź na pytanie czy boostery działają brzmi „to zależy” – od substancji, stanu zdrowia pacjenta i oczekiwań.
U zdrowych mężczyzn z prawidłowym poziomem testosteronu efekty będą zazwyczaj niewielkie lub niezauważalne. Organizm dąży do homeostazy i nie podniesie poziomu hormonu ponad fizjologiczną normę.
U mężczyzn z niewielkimi niedoborami lub w okresie przemęczenia substancje o udokumentowanej skuteczności (ashwagandha, kozieradka, tongkat ali) mogą przyczynić się do powrotu poziomu hormonu do górnej granicy normy, co może objawiać się poprawą samopoczucia i energii.
W przypadku klinicznego niedoboru testosteronu (hipogonadyzmu) boostery są całkowicie nieskuteczne. Problem leży w zaburzonej pracy jąder lub przysadki mózgowej, a preparaty te nie są w stanie zastąpić fizjologicznej produkcji. W takim przypadku jedyną skuteczną metodą jest terapia testosteronem prowadzona pod kontrolą lekarza.

>> Sprawdź też: Hipogonadyzm hipogonadotropowy – przyczyny, objawy i leczenie

Boostery o potwierdzonej lub prawdopodobnej skuteczności

Jak zaznaczono wyżej, część substancji może rzeczywiście wykazywać skuteczność w stymulowaniu produkcji testosteronu:

  • ashwagandha (Withania somnifera) – uznawana za prawdopodobnie skuteczną. Badania wykazują wzrost testosteronu o 11-17%, a w niektórych grupach nawet o 22%. Mechanizm działania może obejmować zmniejszenie wpływu kortyzolu i prolaktyny na oś podwzgórze-przysadka-gonady, zwiększenie wydzielania GnRH i LH oraz redukcję stresu oksydacyjnego. Wykazano pozytywny efekt u zdrowych mężczyzn, osób z nadwagą oraz mężczyzn z obniżoną płodnością (np. dawka 300 mg przez 2 miesiące lub 225 mg przez 3 miesiące).
  • kozieradka (Trigonella foenum-graecum) – ma jedne z najsilniejszych dowodów skuteczności, szczególnie nasiona zawierają diosgeninę, będącą prekursorem syntezy hormonów płciowych. Badania potwierdzają wzrost zarówno wolnego, jak i całkowitego testosteronu (np. po zastosowaniu 300 mg dwa razy dziennie przez 8 tygodni lub 600 mg dziennie przez 12 tygodni).
  • HMB (β-hydroksy-β-metylomaślan) – uznany za prawdopodobnie skuteczny, szczególnie u sportowców płci męskiej. Jedno z badań wykazało wzrost testosteronu całkowitego o około 14,2% po 12 tygodniach suplementacji.
  • Tongkat ali (Eurycoma longifolia) – wykazuje możliwy wzrost testosteronu, szczególnie u mężczyzn z późnym hipogonadyzmem oraz w średnim wieku.

Substancje działające, jeśli występują potwierdzone laboratoryjnie niedobory:

  • witamina D – brak mocnych dowodów na jej działanie u zdrowych osób. Jednakże u mężczyzn z nadwagą i wyjściowym niedoborem witaminy D, suplementacja dawką 3332 IU dziennie przez rok doprowadziła do istotnego wzrostu testosteronu całkowitego i wolnego,
  • cynk i magnez – wyrównanie niedoborów tych minerałów może przynieść efekt w postaci zwiększonej syntezy androgenów. Magnez może dodatkowo zmniejszać wiązanie testosteronu z białkiem SHBG, zwiększając jego biodostępność. U osób z prawidłowym stężeniem tych pierwiastków, suplementacja nie przynosi efektów.

>> Warto przeczytać również: Kortyzol – hormon stresu

Substancje reklamowane jako boostery, ale bez dowodów na skuteczność

Substancje bez przekonujących dowodów na skuteczność:

  • kreatyna – większość badań nie wykazuje wzrostu testosteronu,
  • maca (Lepidium meyenii) – pomimo deklarowanych korzyści dla funkcji seksualnych, nie wpływa na stężenie testosteronu;
  • DAA (kwas D-asparaginowy) – badania na młodych sportowcach były jednoznacznie negatywne,
  • β-alanina – badania nie wykazały ich istotnego wpływu na poziom testosteronu,
  • cynk, magnez, witamina D – nie wpływają na podniesienie poziomu testosteronu jeśli nie ma niedoborów.

Najlepszy booster testosteronu – czy istnieje?

Sformułowania „najlepszy booster testosteronu” czy „najmocniejszy booster testosteronu” są przede wszystkim chwytami marketingowymi. Z medycznego punktu widzenia pojęcia te są mocno nadużywane. Nie istnieje jeden uniwersalny preparat, który zagwarantuje spektakularne rezultaty u każdego pacjenta.
Skuteczność zależy od indywidualnych predyspozycji, stylu życia, diety i ewentualnych niedoborów.
Substancje, które w badaniach naukowych wypadają najlepiej, to ashwagandha oraz ekstrakt z kozieradki. To one mają najwięcej solidnych badań RCT (randomizowanych badań klinicznych) potwierdzających ich pozytywny wpływ na poziom testosteronu u mężczyzn.
Zamiast więc szukać „najlepszego boostera”, należy szukać najlepiej udokumentowanego składnika i rozsądnie ocenić, czy w naszym przypadku jest w ogóle potrzebny. Żaden, nawet teoretycznie najlepszy preparat, nie zadziała prawidłowo, jeśli pacjent nie zadba o podstawy fizjologiczne. Priorytetem w naturalnym zwiększaniu poziomu testosteronu powinno być:

  • uregulowanie masy ciała,
  • zapewnienie odpowiedniej ilości snu,
  • redukcja spożycia alkoholu,
  • stosowanie zdrowej, nieprzetworzonej diety bogatej w naturalne źródła cynku i magnezu (mięsa, jaja, orzechy, nasiona, pełnoziarniste zboża).

Dopiero po zoptymalizowaniu stylu życia można rozważyć celowaną suplementację.

Boostery testosteronu – skutki uboczne i bezpieczeństwo stosowania

Powszechne przekonanie o całkowitym bezpieczeństwie naturalnych suplementów jest niebezpiecznym mitem.

Ryzyko, które może się pojawić obejmuje:

  • zaburzenia gospodarki hormonalnej – niekontrolowana suplementacja, szczególnie preparatami o nieznanym składzie, może prowadzić do nieprzewidzianych interakcji i zaburzenia równowagi osi hormonalnej,
  • obciążenie wątroby – w literaturze medycznej opisano przypadek 30-letniego sportowca, który po 42 dniach stosowania boostera testosteronu trafił do szpitala z bólem brzucha. Badania wykazały podwyższone poziomy enzymów wątrobowych (ALT i AST), co sugeruje toksyczne uszkodzenie wątroby,
  • ryzyko występowania w składzie substancji niedozwolonych (sterydy, prohormony), które stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia i powodować mogą poważne skutki uboczne, takie np. jak ryzyko zakrzepicy. Opisano m.in. przypadek obustronnej zatorowości płucnej u mężczyzny stosującego suplement z ekstraktem z kozieradki. W 2014 roku FDA wydało ogólne ostrzeżenie dotyczące ryzyka zakrzepów żylnych związanego z produktami testosteronowymi, co może dotyczyć również preparatów ziołowych;
  • przedawkowanie składników odżywczych – niektóre preparaty zawierają dawki witamin i minerałów (np. cynku, witamin z grupy B) wielokrotnie przekraczające zalecane dzienne spożycie (RDA), a nawet górne dopuszczalne limity (UL). Nadmiar cynku może prowadzić do anemii, neutropenii (obniżenia liczby białych krwinek) i zaburzeń funkcji układu odpornościowego, zaburza również wchłanianie miedzi.

Kiedy należy zbadać poziom testosteronu?

Jeśli pacjent podejrzewa u siebie niedobór testosteronu nie należy zaczynać suplementacji boosterami, ponieważ opóźnia to diagnostykę i właściwe leczenie.
Poziom testosteronu u mężczyzn naturalnie spada z wiekiem. Szacuje się, że po 30. roku życia obniża się on o 0,4% do 2,0% rocznie. Mężczyźni po 70. roku życia mają średnio o 35% niższy poziom tego hormonu w porównaniu do osób młodszych.

Jeśli pojawią się objawy sugerujące niedobór testosteronu, w pierwszym kroku należy oznaczyć jego poziomu.
Badanie stężenia testosteronu jest wskazane jeśli występuję:

  • obniżone libido,
  • uporczywe zmęczenie i spadek energii mimo wyspania się,
  • problem z erekcją,
  • utrata masy mięśniowej i siły, mimo regularnych ćwiczeń,
  • zwiększona tkanka tłuszczowa, szczególnie w okolicach brzucha,
  • częste wahania nastroju, drażliwość, objawy depresji,
  • spadek gęstości kości (częstsze urazy, złamania).

Badania laboratoryjne są niezwykle ważne, ponieważ objawy niskiego testosteronu mogą współwystępować z innymi schorzeniami. Oznaczenie testosteronu całkowitego, SHBG, a także innych hormonów – LH, FSH i prolaktyny – pozwoli na określenie przyczyny problemu.
W przypadku potwierdzonego niedoboru testosteronu (hipogonadyzmu), boostery testosteronu są całkowicie nieskuteczne. Ich działanie ogranicza się do stymulacji naturalnej produkcji, co jest niemożliwe, gdy układ hormonalny jest niewydolny.

Zakończenie

Boostery testosteronu cudownym rozwiązaniem problemu obniżonego poziomu testosteronu. Dla zdrowych mężczyzn z niewielkimi, okresowymi obniżeniami poziomu hormonu, wybrane, dobrze przebadane substancje (jak ashwagandha czy kozieradka) mogą stanowić bezpieczne wsparcie. Jednak ich skuteczność jest ograniczona i indywidualna i nie zastąpi zdrowego stylu życia, który jest fundamentem równowagi hormonalnej. Slogany marketingowe bazują na emocjach. Dlatego zanim pacjent sięgnie po suplementy, powinien zadbać o fundamenty zdrowego stylu życia – prawidłową dietę, higienę snu, redukcję stresu i kontrolę masy ciała. W przypadku podejrzenia klinicznego niedoboru testosteronu, niezbędne są badania laboratoryjne i konsultacja lekarska.

Bibliografia

  1. Zamir A et al.  Manipulation of Dietary Intake on Changes in Circulating Testosterone Concentrations. Nutrients. 2021;13(10):3375. doi:10.3390/nu13103375
  2. Te L, Liu J, Ma J, Wang S. Correlation between serum zinc and testosterone: A systematic review. J Trace Elem Med Biol. 2023 Mar;76:127124. doi: 10.1016/j.jtemb.2022.127124. Epub 2022 Dec 23. PMID: 36577241.
  3. Pilz S et al. Effect of vitamin D supplementation on testosterone levels in men. Horm Metab Res. 2011 Mar;43(3):223-5. doi: 10.1055/s-0030-1269854. Epub 2010 Dec 10. PMID: 21154195.
  4. Wrzosek M, Włodarek D, Woźniak J. Wpływ cynku, magnezu i witaminy D na produkcję testosteronu u mężczyzn. Polish Journal of Sports Medicine. (2018);34(3):123-134. https://doi.org/10.5604/01.3001.0012.7102.
  5. Morgado A et al. Do „testosterone boosters” really increase serum total testosterone? A systematic review. Int J Impot Res. 2024 Jun;36(4):348-364. doi: 10.1038/s41443-023-00763-9. Epub 2023 Sep 11. PMID: 37697053.
  6. Skrzypiec-Spring M et al. Withania somnifera and Trigonella foenum-graecum as ingredients of testosterone-boosting supplements: Possible clinical implications. Adv Clin Exp Med. 2025 Feb;34(2):295-303. doi: 10.17219/acem/185743. PMID: 38628109
  7. Clemesha CG, Thaker H, Samplaski MK. 'Testosterone Boosting’ Supplements Composition and Claims Are not Supported by the Academic Literature. World J Mens Health. 2020 Jan;38(1):115-122. doi: 10.5534/wjmh.190043. Epub 2019 Jun 14. PMID: 31385468; PMCID: PMC6920068.
  8. Almaiman AA. Effect of testosterone boosters on body functions: Case report. Int J Health Sci (Qassim). 2018 Mar-Apr;12(2):86-90. PMID: 29599700; PMCID: PMC5870326.

Selen – znaczenie, źródła w diecie, bezpieczna suplementacja

Agata Strukow
-
0
Selen – znaczenie, źródła w diecie, bezpieczna suplementacja

Artykuł powstał 15.10.2020 r., ostatnia aktualizacja: 11.06.2026 r.

Selen to pierwiastek śladowy odkryty w 1817 roku, który przez większość czasu uważano wyłącznie za truciznę. Dopiero w połowie XX wieku doceniono jego biologiczną rolę, a dziś wiemy, że jest on niezbędnym składnikiem dla prawidłowego funkcjonowania ludzkiego ciała. W XXI wieku przekonano wielu Polaków, że suplementacja selenu jest gwarancją ich dobrego zdrowia. Tymczasem, pomimo tego, że jest niezbędny, stosowany w nadmiarze, u osób bez niedoborów może być szkodliwy. Te dwa oblicza selenu sprawiają, że warto poznać jego rolę, źródła oraz zasady bezpiecznego stosowania.

Z artykułu dowiesz się, że:
>> selen to pierwiastek niezbędny dla naszego zdrowia,
>> objawy niedoboru selenu nie są charakterystyczne,
>> selen ma wąskie widełki dawki terapeutycznej i toksycznej, co oznacza, że łatwo można go przedawkować,
>> bezpieczna suplementacja musi być prowadzona z zastosowaniem badań laboratoryjnych.  

Spis treści:

  1. Co to jest selen i jaką rolę pełni w organizmie?
  2. W czym jest selen? Najważniejsze źródła selenu w diecie
  3. Zapotrzebowanie na selen
  4. Niedobór selenu – objawy i skutki dla zdrowia
  5. Nadmiar selenu i przedawkowanie – jakie objawy mogą wystąpić?
  6. Jak zbadać poziom selenu w organizmie
  7. Jak bezpiecznie suplementować selen?
  8. Zakończenie

Co to jest selen i jaką rolę pełni w organizmie?

Selen to niezbędny pierwiastek śladowy (mikroelement), występujący w organizmie przede wszystkim jako składnik aminokwasów – selenometioniny i selenocysteiny. To właśnie selenocysteina znajduje się w centrum aktywnym około 25 białek zwanych selenoproteinami, które determinują fizjologiczną aktywność i rolę tego pierwiastka.

Ważne:
Istotną rolą selenu w organizmie człowieka jest jego udział w budowie ważnych białek enzymatycznych.

Na co pomaga selen w organizmie człowieka?

Właściwości i działanie selenu to:

  • udział w redukcji stresu oksydacyjnego – do najważniejszych rodzin enzymów zawierających selen należą peroksydazy glutationowe (GPx). Ich zadaniem jest neutralizacja reaktywnych form tlenu, w tym nadtlenku wodoru, dzięki czemu chronią komórki przed stresem oksydacyjnym – procesem leżącym u podstaw wielu chorób cywilizacyjnych.
  • wspieranie odporności – selen wpływa zarówno na odpowiedź humoralną (makrofagi), jak i komórkową (limfocyty B i T). Optymalny poziom selenu powoduje, że wytwarzane są głównie limfocyty Th1, co sprzyja zwalczaniu patogenów wirusowych i bakteryjnych. W warunkach niedoboru  natomiast wytwarzane są głównie limfocyty Th2, a także więcej prozapalnych makrofagów M1. Niedobór bywa również groźny przy zakażeniach wirusowych – brak równowagi redoks sprzyja rozwojowi infekcji, a wirusy RNA mogą przyjmować bardziej „zjadliwą” formę.
  • udział w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy – selen jest niezbędny do prawidłowego działania dejodynaz jodotyroninowych, enzymów uczestniczących w konwersji hormonów tarczycy. Usuwając atomy jodu i przekształcając tyroksynę w aktywną trijodotyroninę bierze udział w metabolizmie i przemianie materii.  

Badania wskazują na korelację między stężeniem selenu a ryzykiem rozwoju niektórych nowotworów oraz chorób układu krążenia. Szczególne znaczenie ma również dla przyszłych rodziców. Odpowiedni poziom selenu wpływa na jakość nasienia i ruchliwość plemników, co czyni go jednym z częściej wybieranych składników suplementów wspomagających płodność u mężczyzn. Wreszcie, w kontekście chorób neurodegeneracyjnych, takich jak Alzheimer czy Parkinson, selen wykazuje właściwości neuroprotekcyjne, hamując stres oksydacyjny w komórkach nerwowych.

W czym jest selen? Najważniejsze źródła selenu w diecie

Najlepiej przyswajalną formą selenu jest selenocysteina, absorbowana prawdopodobnie w jelicie cienkim. Co istotne organizm człowieka w większym stopniu absorbuje formy organiczne niż sole nieorganiczne – selenometionina wchłaniana jest aż w 98%, podczas gdy selenian sodu w 84%.

Głównym źródłem selenu w diecie są mięso oraz ryby. Produktami bogatymi w selen są także produkty zbożowe, takie jak makaron czy płatki owsiane. Rekordzistą pod względem zawartości selenu są jednak orzechy brazylijskie – już kilka sztuk dziennie może pokryć dobowe zapotrzebowanie na ten mikroelement, a nawet je przekroczyć. Niestety ilość selenu zawarta w tych orzechach bywa zróżnicowana i zależy od regionu, z których pochodzą.

Warto pamiętać, że:
Zawartość selenu w pożywieniu jest ściśle związana z jego stężeniem w glebie, które waha się w zależności od szerokości geograficznej. W Chinach istnieje pas ciągnący się od północno-wschodniej do południowo-zachodniej części kraju, gdzie stężenie selenu jest bardzo niskie. Z niedoborem tym wiąże się występowanie choroby Keshan – endemicznej kardiomiopatii, w której brak selenu jest czynnikiem etiologicznym. Z kolei w takich krajach jak Wenezuela, Kanada czy część Stanów Zjednoczonych gleby są bogate w selen, dzięki czemu jego udział w diecie jest znaczący.  

Zapotrzebowanie na selen

Zapotrzebowanie na selen jest stosunkowo niewielkie.
Średnie dzienne zapotrzebowanie (EAR) oraz zalecana dawka (RDA) dla dorosłych kobiet i mężczyzn wynoszą 45 µg.
Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) wyróżnia referencyjną dawkę dobową (RDI) na poziomie 70 µg na dobę.
Tymczasem badania dotyczące realnego spożycia wykazują znaczne różnice regionalne. W Polsce szacuje się, że mężczyźni spożywają średnio około 65 µg selenu dziennie, a kobiety około 40 µg,

Kluczowe w kontekście ewentualnej suplementacji jest to, że dla selenu charakterystyczne jest bardzo wąskie okno terapeutyczne – różnica między dawką korzystną a toksyczną jest niewielka. Oznacza to, że korzystne i niekorzystne skutki działania mogą się łatwo nakładać, a samodzielne, długotrwałe przyjmowanie preparatów bez kontroli stężenia w surowicy jest wysoce niebezpieczne.

Niedobór selenu – objawy i skutki dla zdrowia

Objawy niedoboru są rozległe i wynikają przede wszystkim z upośledzenia funkcji selenoprotein. Osoby z deficytem selenu mogą obserwować osłabienie odpowiedzi immunologicznej. Zmniejsza się proliferacja limfocytów T, spada aktywność komórek NK (Natural Killer) oraz zaburza się równowaga między limfocytami Th1 a Th2. W warunkach niedoboru dominują limfocyty Th2, co może osłabiać skuteczność obrony przed niektórymi patogenami. Niedobór selenu sprzyja również nasileniu stresu oksydacyjnego, co zwiększa ryzyko uszkodzeń komórkowych, przyspiesza procesy starzenia i sprzyja rozwojowi chorób przewlekłych. Niedobory selenu mogą również wpływać na funkcjonowanie tarczycy.

Opisywane objawy braku selenu nie są charakterystyczne, co oznacza, iż mogą być powodowane również przez inne przyczyny. Potwierdzeniem niedoborów selenu jest oznaczenie jego poziomu we krwi.

>> Zobacz: Czym są limfocyty: rola i funkcje w organizmie. Jaki poziom jest niepokojący?

Nadmiar selenu i przedawkowanie – jakie objawy mogą wystąpić?

Organizm człowieka może nie radzić sobie z nadmiarem selenu, bezpośrednim skutkiem zatrucia tym pierwiastkiem jest selenoza, powodująca następujące symptomy:

  • objawy ze strony przewodu pokarmowego – biegunki, mdłości, czosnkowy oddech, zmęczenie, apatia,
  • wypadanie włosów, łysienie (zamiana siarki na selen w keratynie),
  • kruchość, łamliwość oraz odbarwienia paznokci,
  • bóle stawów.

Nadmiar selenu może również przyczyniać się do rozwoju insulinooporności i cukrzycy typu 2.
Ponadto nadmiar selenu może paradoksalnie indukować stres oksydacyjny – proces, który jest wspierany przez selen, jeśli jego stężenie jest prawidłowe.

Część objawów, jak zmęczenie, utrata włosów czy łamliwość paznokci, może utrzymywać się aż do 90 dni po zakończeniu suplementacji.

>> Przeczytaj też: Niedobór i nadmiar selenu: objawy, przyczyny, skutki 

WAŻNE:
Nadmiar selenu może być toksyczny, ponieważ jest to pierwiastek o wąskich widełkach pomiędzy dawką zalecaną i toksyczną. Powoduje to, iż korzystne i niekorzystne skutki działania selenu mogą się nakładać.

Jak zbadać poziom selenu w organizmie?

Zanim zdecydujemy się na suplementację selenu, konieczne jest określenie jego rzeczywistego stężenia w organizmie, by nie dopuścić do sytuacji, w której leczymy niedobór, którego nie ma, lub wręcz przeciwnie dostarczamy kolejne dawki pierwiastka przy już wystarczającym jego poziomie. Najbardziej wiarygodnym i powszechnie stosowanym materiałem do diagnostyki jest surowica krwi. Poziom selenu w surowicy odzwierciedla jego aktualne zapasy w organizmie, a wartości referencyjne są dostosowane do wieku pacjenta, co pozwala na precyzyjną interpretację wyniku.

Prawidłowy poziom selenu we krwi – dokładne wartości należy sprawdzać na wyniku z laboratorium

WiekZakres referencyjny
< 1 rok33 – 71 µg/l
2 –5 lat32 – 84 µg/l
6 – 10 lat41 – 74 µg/l
11 – 16 lat40 – 82 µg/l
>16 lat50 – 120 µg/l

Alternatywnym materiałem jest mocz, a dokładniej jego dobowa zbiórka. Oznaczenie selenu w moczu jest szczególnie przydatne przy ocenie aktualnej podaży tego pierwiastka z dietą w ciągu ostatnich 24 godzin.
Trzecią, rzadziej stosowaną, ale wartościową metodą jest analiza zawartości selenu we włosach. Pozwala ona na oszacowanie długoterminowej ekspozycji na ten pierwiastek w perspektywie kilku miesięcy. Należy jednak pamiętać o istotnych ograniczeniach tej metody – włosy nie mogą być farbowane, ponieważ preparaty koloryzujące mogą zaburzyć wynik. Co więcej, niektóre szampony, zwłaszcza przeciwłupieżowe, zawierają selen, co może całkowicie zafałszować oznaczenie. Dlatego przed pobraniem próbki włosów należy dokładnie przeanalizować stosowane kosmetyki.

Badanie selenu banerek

Jak bezpiecznie suplementować selen?

Decyzja o przyjmowaniu selenu w tabletkach powinna być zawsze poprzedzona wyjściowym oznaczeniem jego poziomu we krwi. Przypadkowa suplementacja może przynieść więcej szkody niż pożytku, ponieważ selen charakteryzuje się bardzo małą różnicą między dawką leczniczą a toksyczną. Jeśli badanie wykazuje niski poziom selenu, standardowa dawka dostępna w preparatach bez recepty może okazać się niewystarczająca, by odbudować jego magazyny i przywrócić pełną aktywność selenoprotein. Z drugiej strony, przyjmowanie selenu w nadmiarze prowadzi do ostrego lub przewlekłego zatrucia (selenozy).

Badania kliniczne wykazały, że przyjmowanie bardzo wysokich dawek (w jednym z badań aż 41 749 µg dziennie) powodowało u pacjentów:

  • biegunkę (78%),
  • zmęczenie (75%),
  • utratę włosów (72%),
  • bóle stawów (70%).

Dlatego bardzo istonen jest indywidualne dostosowanie dawki przez specjalistę. Po rozpoczęciu suplementacji zaleca się wykonanie badania kontrolnego po upływie około trzech miesięcy. Tylko taka systematyczna obserwacja pozwala uniknąć niebezpiecznej kumulacji pierwiastka w organizmie i realnie ocenić, czy terapia przynosi oczekiwane efekty.

Kiedy brać selen – rano czy wieczorem?

Pora przyjmowania selenu nie ma znaczenia, można go przyjmować zarówno rano jak i wieczorem. Jeśli suplementacja selenu ma wspierać pracę tarczycy racjonalnym wyborem, będzie przyjmowanie go rano.

Selen z witaminą E – działanie i zastosowanie

Selen i witamina E to antyoksydanty, ich działanie jest synergistyczne.

>> Może Cię zainteresować: Witamina E (tokoferol) – właściwości, źródła, niedobór i nadmiar

Zakończenie

Selen jest pierwiastkiem niezbędnym do życia, który w odpowiednich ilościach wspiera odporność, chroni komórki przed stresem oksydacyjnym, reguluje pracę tarczycy i może odgrywać rolę w prewencji chorób cywilizacyjnych. Jednak jego nadmiar jest dla organizmu równie groźny jak niedobór, a granica między dawką wspierającą zdrowie a wywołującą zatrucie jest wąska. W dobie łatwego dostępu do suplementów kluczowe jest podejście oparte na wiedzy i diagnostyce, a nie na modzie czy przypadkowych informacjach z internetu. Wykonanie badania wyjściowego, konsultacja z lekarzem oraz kontrola poziomu po kilku miesiącach terapii to jedyny racjonalny sposób, by czerpać z selenu korzyści zdrowotne, nie narażając się na toksyczne działanie selenozy.

Bibliografia

  1. Klecha B., Bukowska B., Selen w organizmie człowieka – charakterystyka pierwiastka i potencjalne zastosowanie terapeutyczne, ORGANIZMIE CZŁOWIEKA, Bromat. Chem. Toksykol. – XLIX, 2016, 4, str. 818 – 829
  2. Gertig H., Przysławski J., Bromatologia. Zarys nauki o żywności i żywieniu. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015.

Holter serca – co to za badanie i co wykazuje?

Katarzyna Ciepłucha
-
0
Holter serca – co to za badanie i co wykazuje?

Holter serca to badanie, które pozwala ocenić pracę serca przez wiele godzin, najczęściej podczas zwykłej codziennej aktywności. Dzięki temu lekarz może sprawdzić, czy objawy takie jak kołatanie serca, zawroty głowy, zasłabnięcia lub omdlenia mają związek z zaburzeniami rytmu. Sprawdź, na czym polega monitorowanie pracy serca metodą Holtera, kiedy się je wykonuje i czym różni się ono od echa serca.

Z tego artykułu dowiesz się że:
>> Holter EKG to badanie pozwalające monitorować pracę serca przez całą dobę lub dłużej, także podczas codziennych aktywności i snu,
>> dzięki ciągłej rejestracji zapisu EKG można wykryć zaburzenia rytmu serca, które nie zawsze są widoczne podczas krótkiego badania w gabinecie,
>> Holter pomaga ocenić przyczyny takich objawów jak kołatanie serca, zawroty głowy, omdlenia czy uczucie nierównego bicia serca,
>> prawidłowe przygotowanie do badania oraz przestrzeganie zaleceń podczas noszenia urządzenia wpływa na jakość uzyskanych wyników,
>> zapisywanie odczuwanych dolegliwości i wykonywanych czynności ułatwia lekarzowi powiązanie objawów z pracą serca,
>> Holter EKG i echo serca to dwa różne badania, które dostarczają odmiennych informacji i często wzajemnie się uzupełniają w diagnostyce kardiologicznej,
>> wynik badania może pomóc lekarzowi w postawieniu trafnej diagnozy oraz dobraniu odpowiedniego leczenia lub dalszych badań.

Spis treści:

  1. Co to jest Holter serca?
  2. Na czym polega badanie serca Holterem?
  3. Kiedy lekarz może zlecić Holter serca?
  4. Co wykrywa Holter serca?
  5. Jak przygotować się do badania Holterem?
  6. Jak wygląda dzień z Holterem serca?
  7. Wynik Holtera serca – jak go rozumieć?
  8. Echo serca czy Holter – które badanie będzie lepsze?
  9. Podsumowanie

Co to jest Holter serca?

Holter serca, a dokładniej monitorowanie holterowskie EKG, to metoda długotrwałej rejestracji pracy serca. Aparat zapisuje sygnały elektryczne serca w sposób ciągły, zwykle przez 24-48 godzin, choć w wybranych przypadkach rejestracja może trwać dłużej.

Badanie wykonuje się m.in. przy podejrzeniu zaburzeń rytmu serca, takich jak inne zaburzenia rytmu serca (kod ICD-10: I49) lub migotanie przedsionków i trzepotanie przedsionków (kod ICD-10: I48). W odróżnieniu od krótkiego EKG spoczynkowego Holter pozwala uchwycić nieprawidłowości pojawiające się napadowo, np. tylko podczas wysiłku, snu, stresu albo konkretnej aktywności.

Pakiet sercowy (10 badań) banerek

>> Zobacz również: Zaburzenia rytmu serca – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Na czym polega badanie serca Holterem?

Badanie polega na przyklejeniu do skóry klatki piersiowej elektrod połączonych z niewielkim rejestratorem. Urządzenie nosi się przy sobie, np. na pasku lub w specjalnym etui. W tym czasie pacjent wykonuje zwykłe czynności, a aparat zapisuje rytm serca.

Podczas badania bardzo ważne jest prowadzenie dzienniczka. Należy zapisywać godzinę i okoliczności wystąpienia objawów, takich jak kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, duszność, zawroty głowy, osłabienie, zasłabnięcie lub uczucie nierównej pracy serca. Takie notatki pomagają później sprawdzić, czy zgłaszane dolegliwości pokrywały się z konkretnymi zmianami w zapisie EKG.

Kiedy lekarz może zlecić Holter serca?

Lekarz może zlecić Holter serca wtedy, gdy objawy sugerują napadowe zaburzenia rytmu, ale nie udało się ich uchwycić w standardowym EKG. Dotyczy to zwłaszcza dolegliwości, które pojawiają się nieregularnie i trwają krótko.

Najczęstsze wskazania do badania obejmują:

  • nawracające kołatanie serca,
  • omdlenia lub stany przedomdleniowe o nieustalonej przyczynie,
  • zawroty głowy, osłabienie lub nagłe uczucie „zamierania” serca,
  • kontrolę skuteczności leków antyarytmicznych,
  • ocenę rytmu serca u pacjentów z wybranymi chorobami serca,
  • diagnostykę po udarze o nieustalonej przyczynie, gdy podejrzewa się napadowe migotanie przedsionków,
  • podejrzenie nieprawidłowej pracy stymulatora serca lub kardiowertera-defibrylatora.
Ważne!
Holter nie zastępuje pilnej pomocy medycznej. Jeśli ból w klatce piersiowej jest silny, towarzyszy mu duszność, omdlenie, zimne poty lub nagłe pogorszenie stanu, należy niezwłocznie skontaktować się z pomocą medyczną.

Co wykrywa Holter serca?

Odpowiedź zależy od rodzaju zapisu i czasu trwania monitorowania. Najczęściej badanie służy do oceny rytmu serca i wykrywania nieprawidłowości, które mogą nie pojawić się podczas krótkiej wizyty w gabinecie.

Holter może wykazać m.in.:

  • zbyt wolny rytm serca,
  • zbyt szybki rytm serca,
  • przerwy w pracy serca,
  • przedwczesne pobudzenia nadkomorowe i komorowe,
  • napadowe częstoskurcze,
  • epizody migotania lub trzepotania przedsionków,
  • wybrane zaburzenia przewodzenia,
  • zmiany odcinka ST, które wymagają ostrożnej oceny klinicznej.
Pakiet serce pod kontrolą (3 badania) baner

Wynik badania zawsze trzeba interpretować w szerszym kontekście. Nie każda wykryta nieprawidłowość oznacza chorobę wymagającą leczenia. Na przykład pojedyncze dodatkowe pobudzenia mogą pojawiać się także u osób zdrowych. O tym, czy mają znaczenie kliniczne, decydują m.in. ich częstość, rodzaj, okoliczności występowania oraz to, czy towarzyszą im objawy zgłaszane przez pacjenta.

Jak przygotować się do badania Holterem?

Badanie zwykle nie wymaga specjalnego przygotowania. Najczęściej nie trzeba być na czczo, a leki przyjmuje się tak jak zwykle, chyba że lekarz zaleci inaczej. Przed założeniem aparatu dobrze jest wziąć prysznic, ponieważ podczas rejestracji urządzenia nie wolno go moczyć.

Przed badaniem najlepiej:

  • założyć wygodne, luźne ubranie,
  • nie nakładać balsamu, kremu ani oliwki na skórę klatki piersiowej,
  • zabrać listę przyjmowanych leków,
  • mieć przy sobie wcześniejsze wyniki EKG, Holtera lub echa serca, jeśli były wykonywane,
  • poinformować personel o wszczepionym stymulatorze, kardiowerterze-defibrylatorze lub innych urządzeniach medycznych.

U mężczyzn z obfitym owłosieniem klatki piersiowej może być konieczne miejscowe ogolenie skóry, aby elektrody dobrze się trzymały.

Jak wygląda dzień z Holterem serca?

Dzień z Holterem powinien możliwie przypominać zwykły dzień pacjenta. Nie chodzi o to, aby leżeć i ograniczać wszystkie aktywności, ale o to, by aparat zapisał pracę serca w realnych warunkach.

Podczas badania nie należy brać prysznica, kąpieli, korzystać z basenu ani sauny. Nie powinno się też samodzielnie zdejmować elektrod. Jeśli elektroda się odklei, należy postępować zgodnie z instrukcją otrzymaną przy zakładaniu aparatu.

W dzienniczku warto zapisywać nie tylko objawy, ale również ważniejsze aktywności: sen, wysiłek fizyczny, silny stres, przyjęcie leków czy wypicie kawy. Dzięki temu lekarz może porównać zapis EKG z konkretnymi sytuacjami z dnia.

Wynik Holtera serca – jak go rozumieć?

Wynik Holtera zwykle zawiera informacje o średniej, minimalnej i maksymalnej częstości rytmu serca, liczbie pobudzeń dodatkowych, ewentualnych przerwach rytmu, epizodach częstoskurczu, migotania przedsionków lub innych zaburzeń. Może obejmować również opis zmian odcinka ST. Odcinek ST to fragment zapisu EKG związany z pracą mięśnia sercowego między jego skurczem a powrotem do stanu spoczynku. Nieprawidłowości w tym obszarze mogą czasem sugerować niedokrwienie serca, ale zawsze wymagają interpretacji przez lekarza w kontekście objawów i innych badań.

>> Przeczytaj również: Choroba niedokrwienna serca – przyczyny, objawy i diagnostyka

Automatyczna analiza zapisu nie wystarcza do ostatecznej oceny. Wynik wymaga sprawdzenia przez specjalistę, ponieważ system może błędnie rozpoznać artefakty, nieprawidłowo policzyć część pobudzeń albo nie odróżnić dokładnie niektórych typów częstoskurczu.

Najważniejsze jest to, czy nieprawidłowości w zapisie wystąpiły w tym samym czasie co objawy pacjenta. Jeśli kołatanie serca pojawiło się o konkretnej godzinie, a w zapisie widać wtedy arytmię, wynik ma większe znaczenie diagnostyczne. Jeśli objawy występują rzadko, prawidłowy wynik 24-godzinnego Holtera nie zawsze wyklucza problem – lekarz może wtedy rozważyć dłuższe monitorowanie.

Echo serca czy Holter – które badanie będzie lepsze?

Choć wiele osób zastanawia się, co lepsze echo serca czy Holter, w rzeczywistości badania te pełnią różne funkcje i wzajemnie się uzupełniają. Każde z nich dostarcza innych informacji potrzebnych do postawienia diagnozy.

Holter ocenia głównie rytm i przewodzenie elektryczne serca w czasie. Jest szczególnie przydatny, gdy pacjent zgłasza kołatanie serca, omdlenia, zasłabnięcia lub podejrzenie napadowych arytmii. Echo serca jest badaniem ultrasonograficznym. Pokazuje budowę serca, kurczliwość mięśnia sercowego, pracę zastawek i przepływ krwi.

W praktyce lekarz może zlecić jedno lub oba badania. Przy kołataniu serca częściej potrzebny jest Holter, a przy podejrzeniu wady zastawkowej, niewydolności serca, kardiomiopatii lub ocenie frakcji wyrzutowej – echo serca. Czasem dopiero zestawienie wyników pozwala lepiej ocenić przyczynę objawów.

Podsumowanie

Holter serca jest prostym i nieinwazyjnym badaniem, które pozwala ocenić pracę serca podczas codziennych aktywności i wychwycić zaburzenia rytmu niewidoczne w standardowym EKG. Ostateczna interpretacja wyniku zawsze powinna należeć do lekarza, który oceni jego znaczenie w kontekście objawów i stanu zdrowia pacjenta.

Bibliografia

  1. Kukla P., Dąbrowski A. Elektrokardiogram rejestrowany metodą Holtera. W: Interna Szczeklika – duży podręcznik. Data aktualizacji: 3.06.2025.
  2. American Heart Association. Holter Monitor. Dostęp: https://www.heart.org/en/health-topics/arrhythmia/diagnosing-arrhythmia/holter-monitor (data dostępu: 2.06.2026).
  3. Fabian D. i wsp. Ambulatory ECG Monitoring. StatPearls, NCBI Bookshelf. Dostęp: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK597374/ (data dostępu: 02.06.2026).
  4. Medonet. Holter EKG – wskazania, przebieg, wyniki. Jak się przygotować? Dostęp: https://www.medonet.pl/badania,holter-ekg—wskazania–przebieg–wyniki–jak-sie-przygotowac-,artykul,1729184.html (data dostępu: 02.06.2026).
  5. Mayo Clinic. Echocardiogram. Dostęp: https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/echocardiogram/about/pac-20384683 (data dostępu: 02.06.2026).

Różyca – co to za choroba?

Katarzyna Banaszczyk
-
0
Różyca – co to za choroba?

Schorzenia bakteryjne skóry to częsta przyczyna wizyt w gabinecie lekarza rodzinnego i dermatologa. Jednym z takich schorzeń jest różyca, która może być związana z narażeniem zawodowym na zakażone mięso zwierząt. 

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> Różyca to bakteryjna choroba skóry, która rozwija się w efekcie wniknięcia włosowca różycy przez uszkodzoną skórę.
>> Do zakażenia często dochodzi po kontakcie z mięsem chorych zwierząt.
>> Schorzenie jest zazwyczaj rozpoznawane na podstawie charakterystycznych symptomów klinicznych.
>> W terapii różycy podstawową rolę odgrywa antybiotykoterapia.
>> W przypadku pojawienia się niepokojących zmian na skórze rąk, warto udać się w pierwszej kolejności do lekarza rodzinnego, który po ocenie stanu skóry zadecyduje o dalszym postępowaniu i terapii.

Spis treści:

  1. Co to jest różyca?
  2. Jak wygląda różyca u ludzi?
  3. Różyca u człowieka – czym różni się od róży?
  4. Przyczyny różycy – jak dochodzi do zakażenia?
  5. Objawy różycy skórnej
  6. Różyca na nodze, dłoni i palcach – gdzie najczęściej pojawiają się zmiany?
  7. Jak rozpoznaje się różycę?
  8. Leczenie różycy – kiedy potrzebny jest antybiotyk?

Co to jest różyca?

Różyca jest zaliczana do schorzeń bakteryjnych skóry. W klasyfikacji ICD-10 oznaczona jest kodem A26. Za infekcję odpowiada w tym przypadku bakteria Gram-dodatnia określana mianem włosowca różycy (Erysipelothrix rhusiopathiae). Bakteria ta cechuje się szerokim rozpowszechnieniem na całym świecie. Czas wylęgania choroby, a więc czas od zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów różycy wynosi średnio 2-7 dni.

Jak wygląda różyca u ludzi?

Różyca to schorzenie, które klasycznie dotyka skórę i manifestuje się zaczerwienieniem i obrzękiem palców rąk, szczególnie ich grzbietowej powierzchni. Bardzo rzadko dochodzi do zajęcia innych tkanek i narządów, jednak jest to możliwe. U pacjentów z obniżoną odpornością może dojść do rozwoju zakażenia ogólnoustrojowego i zapalenia wsierdzia. Przebieg schorzenia zazwyczaj jest jednak łagodny, a schorzenie ma tendencję do samoograniczania się.

Różyca u człowieka – czym różni się od róży?

Zarówno róża, jak i różyca to schorzenia bakteryjne. Róża to ostry stan zapalny skóry i tkanki podskórnej, za który w większości przypadków odpowiadają paciorkowce beta-hemolizujące z grupy A (Streptococcus pyogenes). Choć zmiany chorobowe mogą przypominać różycę, to w tym przypadku obecne są objawy ogólne, w tym wysoka gorączka, uczucie rozbicia, silne osłabienie. Zmiany skórne w przebiegu róży lokalizują się przede wszystkim na kończynach dolnych i na twarzy, zdecydowanie rzadziej na rękach.

>> Przeczytaj także: Róża (choroba skóry) – objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Przyczyny różycy – jak dochodzi do zakażenia?

Do zakażenia włosowcem różycy dochodzi typowo na drodze drobnego urazu skóry i kontaktu z materiałem takim jak zakażone mięso (bydło, świnie, ryby, drób, owce). Ze względu na kontakt zawodowy, schorzenie najczęściej jest diagnozowane u rzeźników, weterynarzy, kucharzy i rybaków. Warto wspomnieć, że bakterie wywołujące się różycę znajdują się również moczu, kale i w wydzielinie dróg oddechowych zakażonych zwierząt.

Objawy różycy skórnej

Różyca manifestuje się przede wszystkim na skórze palców rąk, a więc tam, gdzie doszło do zakażenia. W obrazie klinicznym różycy widoczne są przede wszystkim:

  • zmiany rumieniowo-obrzękowe,
  • zmiany są bolesne,
  • ogniska są dobrze odgraniczone od skóry niezmienionej chorobowo,
  • niekiedy występuje przejaśnienie w części centralnej zmian.

Różyca na nodze, dłoni i palcach – gdzie najczęściej pojawiają się zmiany?

Zmiany skórne w przebiegu różycy pojawiają się najczęściej w obrębie skóry rąk, ponieważ to właśnie ta okolica ciała jest narażona na kontakt z zakażonym materiałem. Typową lokalizacją zmian jest powierzchnia grzbietowa palców i ręki, z zaoszczędzeniem paliczków dystalnych.

Jak rozpoznaje się różycę?

Schorzenie rozpoznaje się w większości przypadków na podstawie obrazu klinicznego. Niezwykle ważny jest również szczegółowo przeprowadzony wywiad chorobowy, w czasie którego lekarza zapyta z pewnością o wykonywany zawód i narażenie na czynniki zewnętrzne.

Na początku tego artykułu omówiono różnicowanie różycy z różą. Pozostałe schorzenia, z którymi różnicuje się to schorzenie to przede wszystkim:

  • rumień wielopostaciowy – jest to schorzenie, które może być związane z stosowanymi przez pacjenta lekami, ale i infekcjami, manifestuje się klasycznie zmianami skórnymi, które swoim wyglądem przypominają tarczę strzelniczą i lokalizują się w dalszych częściach kończyn, ale i niekiedy na skórze twarzy,
  • ziarniniak akwariowy – pojawia się po kontakcie uszkodzonej skóry z zakażoną wodą, za infekcję odpowiada bakteria Mycobacterium marinum, a w skórze w czasie badania histopatologicznego wykrywane są ziarniniaki tuberkulinowe.
Badanie CRP - (białko C-reaktywne) banerek

>> Przeczytaj także: Ziarniniak – rodzaje, objawy, leczenie

Badania laboratoryjne i procedury, pomocne w diagnostyce różnicowej to między innymi:

  • morfologia krwi obwodowej – w przypadku róży widoczna będzie leukocytoza, a więc podwyższona liczba leukocytów,
  • stężenie CRP – będzie istotnie podwyższone w przypadku róży,
  • biopsja skóry – w przypadku wątpliwości diagnostycznych i konieczności oceny histopatologicznej wycinka skóry,
  • badania obrazowe – w tym echokardiografia (ECHO serca) – wykonywane w przypadku podejrzenia zajęcia wsierdzia.
Morfologia banerek

Leczenie różycy – kiedy potrzebny jest antybiotyk?

Różyca jest schorzeniem bakteryjnym, a więc w jego terapii konieczne będzie zastosowanie antybiotykoterapii, ale i leczenia zewnętrznego, które uśmierza nieprzyjemne objawy. Substancje stosowane w leczeniu różycy to:

  • penicylina prokainowa,
  • erytromycyna,
  • okłady z oktenidyny,
  • okłady z ichtiolu.

Antybiotykoterapia w różycy trwa zazwyczaj 6-8 dni. Choć schorzenie ograniczone do skóry ma tendencję do samoograniczania się, to antybiotykoterapia pozwala na istotne skrócenie czasu trwania objawów chorobowych.

Bibliografia

  1. L. Rudnicka i inni, Współczesna Dermatologia, PZWL, Warszawa 2022,
  2. L. Bolognia i inni, Fourth Edition Dermatologia, Medipage, Warszawa 2022,
  3. S. Jabłońska, Sławomir Majewski Choroby skóry i choroby przenoszone drogą płciową, PZWL 2005,
  4. A. Dembińska-Kieć i inni, Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Urban & Partner, Wrocław 2005.

Duszności w ciąży – czy są powodem do niepokoju i jak sobie z nimi radzić?

Alicja Wujkowska
-
0
Duszności w ciąży – czy są powodem do niepokoju i jak sobie z nimi radzić?

Ciąża wiąże się z wieloma zmianami zachodzącymi w organizmie kobiety. Jednym z objawów, który może budzić niepokój przyszłych mam, są duszności w ciąży. Trudności z wykonaniem głębokiego oddechu czy zadyszka podczas codziennych czynności nie zawsze oznaczają chorobę. Warto wiedzieć, kiedy duszności mają charakter fizjologiczny, a kiedy wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> duszności mogą pojawiać się już na początku ciąży,
>> uczucie duszności w ciąży często wynika ze zmian hormonalnych i nacisku rosnącej macicy na przeponę,
>> duszności w ciąży podczas leżenia lub wysiłku nie zawsze są groźne,
>> istnieją objawy alarmowe wymagające pilnej konsultacji lekarskiej i diagnostyki,
>> odpowiednie badania pomagają ustalić przyczynę problemu.

Spis treści:

  1. Czym są duszności w ciąży?
  2. Jakie są możliwe przyczyny duszności w ciąży?
  3. Objawy duszności w ciąży
  4. Jak radzić sobie z dusznością w ciąży
  5. Kiedy duszności w ciąży wymagają pilnej konsultacji lekarskiej?
  6. Diagnostyka duszności w ciąży
  7. Leczenie duszności w ciąży
  8. Duszności w ciąży: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)
  9. Duszności w ciąży – podsumowanie informacji

Czym są duszności w ciąży?

Duszność to subiektywne uczucie trudności w oddychaniu lub braku powietrza. Kobiety w ciąży często opisują je jako niemożność wykonania pełnego wdechu, szybsze męczenie się lub zadyszkę podczas codziennych aktywności.

Objawy ciąży, duszności czy uczucie osłabienia mogą mieć różne nasilenie. U części kobiet pojawiają się jedynie podczas wysiłku, u innych także w spoczynku.

W którym trymetrze mogą wystąpić duszności w ciąży?

Duszności mogą pojawić się na każdym etapie ciąży. U zdrowych kobiet:

  • duszności we wczesnej ciąży i w 1. trymestrze często są związane ze zmianami hormonalnymi,
  • duszności w 2. trymestrze mogą wynikać ze zwiększonego zapotrzebowania organizmu na tlen,
  • w 3. trymestrze, szczególnie w 9. miesiącu ciąży, duszności mogą być efektem uniesienia przepony przez powiększającą się macicę.

Jednak przez całą ciążę problemy z wykonaniem głębokiego wdechu mogą być również sygnałem o rozwijającej się chorobie.

Jakie są możliwe przyczyny duszności w ciąży?

Duszność i zadyszka są powszechnymi problemami u ok. 70% zdrowych kobiet ciężarnych w trakcie codziennych czynności, począwszy od pierwszego trymestru ciąży. Jednak mogą być one również objawem sugerującym rozwój choroby lub stan niebezpieczny dla mamy i dziecka. Uczucie duszności w ciąży może mieć podłoże fizjologiczne lub patologiczne.

Fizjologiczne przyczyny duszności w ciąży

W czasie ciąży organizm kobiety pracuje intensywniej. Dochodzi do zwiększenia objętości krwi, przyspieszenia pracy serca oraz wzrostu zapotrzebowania na tlen. Rosnący poziom progesteronu zwiększa pobudliwość ośrodka oddechowego, co prowadzi do wzrostu wentylacji minutowej, głównie poprzez pogłębienie oddechu., co ma na celu zaspokojenie rosnących potrzeb metabolicznych w czasie ciąży. Wśród fizjologicznych przyczyn duszności wyróżnia się, m.in.:

  • zmiany hormonalne,
  • ucisk macicy na przeponę,
  • zwiększone zapotrzebowanie na tlen,
  • szybszy metabolizm,
  • mniejszą tolerancję wysiłku.

Patologiczne przyczyny duszności w ciąży

Uczucie osłabienia i duszności w ciąży może występować również w przebiegu różnych chorób lub zaburzeń, do których należą, m.in.:

Omówmy szerzej trzy z nich:

  1. Zatorowość płucna w ciąży

Zatorowość płucna to jeden z najpoważniejszych stanów, który może wystąpić w ciąży. W jej wyniku dochodzi do zamknięcia tętnicy płucnej, najczęściej przez skrzeplinę krwi. Ciąża zwiększa ryzyko zakrzepicy i zatorowości ze względu na zmiany hormonalne, w szczególności podwyższony poziom estrogenów oraz większą krzepliwość krwi. Objawy mogą obejmować nagłą duszność, ból w klatce piersiowej, przyspieszony oddech, kaszel oraz kołatanie serca. Jest to stan potencjalnie zagrażający życiu, dlatego wymaga pilnej diagnostyki i leczenia.

  1. Anemia w ciąży

Anemia, czyli niedokrwistość, jest jedną z częstszych, a przy tym nieoczywistych dla wielu osób, przyczyn duszności w ciąży. Najczęściej wynika z niedoboru żelaza, którego zapotrzebowanie w tym okresie znacząco wzrasta. Zbyt mała ilość hemoglobiny ogranicza transport tlenu do tkanek, co może powodować uczucie osłabienia, zmęczenie, zawroty głowy oraz duszności, szczególnie podczas wysiłku. W diagnostyce anemii wykorzystuje się m.in. morfologię krwi oraz oznaczenie stężenia ferrytyny i żelaza.

  1. Astma w ciąży

Astma jest przewlekłą chorobą zapalną dróg oddechowych, która może nasilać się w czasie ciąży lub przebiegać ze zmiennym nasileniem objawów. Charakterystyczne w jej przebiegu są napady duszności, świszczący oddech, uczucie ucisku w klatce piersiowej oraz suchy kaszel. Nieleczona lub źle kontrolowana astma może prowadzić do niedotlenienia organizmu matki i rozwijającego się dziecka. Dlatego ważne jest regularne monitorowanie choroby oraz stosowanie się do zaleceń lekarza. U większości kobiet właściwie leczona astma nie stanowi zagrożenia dla prawidłowego przebiegu ciąży.

Objawy duszności w ciąży

Uczucie duszności w ciąży może mieć różny charakter. Najczęściej pojawiają się, m.in.:

  • trudność z wykonaniem głębokiego oddechu,
  • uczucie braku powietrza,
  • zadyszka po niewielkim wysiłku,
  • przyspieszony oddech,
  • zmęczenie.

Niepokojące objawy duszności w ciąży

Niektóre objawy towarzyszące duszności w ciąży mogą świadczyć o tym, że nie jest to fizjologiczna zadyszka a poważny problem zdrowotny. Jeśli oprócz duszności u kobiety ciężarnej pojawiają się m.in.:

  • ból w klatce piersiowej,
  • sinienie ust lub palców,
  • omdlenia,
  • gorączka,
  • krwioplucie,
  • nagły, silny problem ze złapaniem powietrza,
  • kołatanie serca,

należy pilnie zgłosić się do lekarza prowadzącego lub wezwać pogotowie ratunkowe.

Jak radzić sobie z dusznością w ciąży?

W łagodzeniu fizjologicznych duszności pomocne mogą być proste działania, np.:

  • odpoczynek i unikanie nadmiernego wysiłku,
  • spanie na lewym boku,
  • utrzymywanie prawidłowej postawy ciała,
  • regularna, umiarkowana aktywność fizyczna,
  • techniki oddechowe,
  • częste wietrzenie pomieszczeń.

Jeśli duszności nasilają się podczas leżenia, warto podłożyć dodatkową poduszkę pod głowę i górną część pleców.

Kiedy duszności w ciąży wymagają pilnej konsultacji lekarskiej?

Pilnej konsultacji z lekarzem wymagają duszności:

  • pojawiające się nagle,
  • bardzo nasilone,
  • połączone z bólem w klatce piersiowej,
  • przebiegające z utratą przytomności,
  • utrudniające normalne funkcjonowanie,
  • którym towarzyszy obrzęk kończyny dolnej.

Takie objawy mogą wskazywać na poważne schorzenia wymagające natychmiastowej pomocy medycznej.

Kiedy pilnie zgłosić się na SOR, a kiedy wystarczy planowa konsultacja?

Nagła duszność, której towarzyszy ból w klatce piersiowej, sinienie ust, utrata przytomności, krwioplucie lub wyraźne pogorszenie samopoczucia, wymagają natychmiastowej pomocy medycznej i zgłoszenia się na Szpitalny Oddział Ratunkowy. Niepokojące są również duszności połączone z jednostronnym obrzękiem i bólem kończyny dolnej. Mogą one sugerować zakrzepicę lub zatorowość płucną.

Jeśli natomiast duszności są łagodne, pojawiają się stopniowo, głównie podczas wysiłku lub pod koniec ciąży i nie towarzyszą im inne objawy alarmowe, zwykle wystarczy planowa konsultacja z lekarzem prowadzącym ciążę. Specjalista oceni, czy dolegliwości mają charakter fizjologiczny, czy wymagają dalszej diagnostyki.

Diagnostyka duszności w ciąży

Proces diagnostyczny podczas duszności w ciąży zależy od nasilenia objawów oraz stanu zdrowia pacjentki. Pierwszym krokiem powinna być konsultacja z lekarzem prowadzącym, który przeprowadza dokładny wywiad medyczny i zleca badania diagnostyczne wspomagające stwierdzenie przyczyny duszności.

Pakiet kobiety w ciąży (16 badań) banerek

Wskazania do diagnostyki duszności w ciąży

Badania są wskazane szczególnie wtedy, gdy duszności:

  • szybko się nasilają,
  • pojawiają się w spoczynku,
  • współwystępują z objawami alarmowymi,
  • utrzymują się przez dłuższy czas,
  • mocno utrudniają funkcjonowanie kobiety ciężarnej.

Kiedy należy wykonać badania przy dusznościach w ciąży?

Badania diagnostyczne należy wykonać zgodnie z zaleceniami lekarza, zwłaszcza gdy objawy utrudniają codzienne funkcjonowanie lub budzą niepokój kobiety w ciąży.

Jakie badania są rekomendowane podczas duszności w ciąży?

W rozpoznawaniu przyczyny duszności mogą być pomocne, m.in.:

  • morfologia krwi,
  • oznaczenie poziomu żelaza i ferrytyny,
  • oznaczenie stężenia glukozy na czczo,
  • pomiar saturacji,
  • EKG,
  • badanie echokardiograficzne,
  • badania czynności płuc, np. spirometria,
  • badania obrazowe wykonywane po ocenie korzyści i ryzyka ze względu na przebieg ciąży.

Wszystkie badania powinny być zlecane, a ich wyniki interpretowane przez lekarza, który uwzględni informacje zebrane podczas wywiadu lekarskiego oraz weźmie pod uwagę ogólny stan zdrowia i historię choroby pacjentki.

Leczenie duszności w ciąży

Leczenie zależy od przyczyny dolegliwości. Fizjologiczne duszności zwykle nie wymagają specjalistycznej terapii. Jeśli jednak przyczyną jest anemia, infekcja lub choroba np. układu krążenia czy oddechowego, konieczne może być wdrożenie odpowiedniego leczenia pod kontrolą lekarza.

Duszności w ciąży: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)

Czy duszności w ciąży są groźne?

W większości przypadków duszności w ciąży mają charakter fizjologiczny i wynikają ze zmian zachodzących w organizmie kobiety. Jeśli jednak są nasilone lub towarzyszą im objawy alarmowe, wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.

Czy duszności mogą być objawem ciąży?

Tak, duszności mogą pojawić się już w 1 trymestrze pod wpływem zmian hormonalnych i zwiększonego zapotrzebowania organizmu na tlen.

Czy duszności w 9. miesiącu ciąży powinny niepokoić?

Duszności pod koniec ciąży są częste i zwykle wynikają z uniesienia przepony przez powiększającą się macicę. Jeśli jednak są nagłe, bardzo nasilone lub towarzyszą im inne niepokojące objawy, konieczna jest pilna konsultacja z lekarzem.

Co oznaczają duszności po porodzie?

Duszności po porodzie mogą być związane ze stresem porodowym, odwodnieniem lub być wynikiem naturalnych zmian adaptacyjnych. Wymagają jednak czujności, ponieważ mogą sygnalizować m.in. anemię, przeciążenie układu oddechowego, kardiomiopatię połogową lub zatorowość płucną.

Duszności w ciąży – podsumowanie informacji

  • Duszności w ciąży często mają charakter fizjologiczny.
  • Mogą występować już w 1 trymestrze i nasilać się pod koniec ciąży.
  • Najczęściej wynikają ze zmian hormonalnych i ucisku macicy na przeponę.
  • Nagła lub nasilona duszność wymaga pilnej konsultacji lekarskiej.
  • Badania diagnostyczne pomagają stwierdzić patologiczne przyczyny duszności np. anemię, choroby serca i układu oddechowego.

Opieka merytoryczna: lek. Kacper Staniszewski

Bibliografia

  1. LoMauro A., Aliverti A., Respiratory physiology of pregnancy: physiology masterclass, Breathe, 2015, 11(4), 297-301.
  2. Jarvis S., Nelson-Piercy C., Common symptoms and signs during pregnancy, Obstetrics, Gynaecology & Reproductive Medicine, 2020, 30(10), 321-325.
  3. Thomson B., Velusamy R., Martin A., Severe tachypnoea and dyspnoea due to physiological hyperventilation in pregnancy, Obstetric Medicine, 2023, 16(1), 69-71.
  4. Lee S.Y., Chien D.K., Huang C.H., Shih S.C., Lee W.C., Chang W.H., Dyspnea in pregnancy, Taiwanese Journal of Obstetrics and Gynecology, 2017, 56(4), 432-436.
  5. Ejikeme C., Nandakumar V., Gotur D., Respiratory physiological changes in pregnancy, Respiratory medicine, 2025, 246, 108245.
  6. PszczołaJ., ZujkoK., SzpakowiczA., Tomaszuk-KazberukA., Czy zatorowość płucna w ciąży nadal jest wyzwaniem diagnostycznym?Folia Cardiologica, 2020, 15(2), 160-163.

Czym są prosaki, od czego powstają i jak je usunąć? 

Sylwia Brodniewska
-
0
Czym są prosaki, od czego powstają i jak je usunąć? 

Prosaki to niewielkie grudkowe zmiany skórne, które są dość powszechną przyczyną wizyt w gabinecie lekarza dermatologa. Stosunkowo często występują u dzieci, ale mogą pojawiać się również u dorosłych pacjentów.  

Z tego artykułu dowiesz się, m.in., że:
>> prosaki to niewielkie, białe grudki na twarzy,
>> są często mylone z kaszakami,
>> nie należy ich usuwać samodzielnie.

Spis treści:

  1. Co to są prosaki?
  2. Gdzie najczęściej pojawiają się prosaki?
  3. Przyczyny powstawania prosaków – od czego się robią?
  4. Prosaki u noworodka, niemowlaka i dziecka
  5. Jak usunąć prosaki?
  6. Domowe sposoby na prosaki
  7. Prosaki: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)
  8. Prosaki – podsumowanie najważniejszych informacji

Co to są prosaki?

Prosaki wyglądem przypominają zaskórniki zamknięte. To niewielkie, białe grudki zlokalizowane w szczególności na twarzy. Najbardziej popularne są prosaki na powiece, prosaki pod okiem lub te zlokalizowane w okolicy ust. Powstają w wyniku nadmiernego rogowacenia ujść mieszków włosowych. Są trudne do usunięcia i twarde. Prosaki często występują w grupach po kilka lub kilkanaście zmian w jednym miejscu. Nie powodują żadnych dolegliwości, ale dla wielu osób stanowią problem estetyczny.

Prosaki a kaszaki – czym się różnią?

Prosaki często są uznawane za jedną z odmian trądziku, jednak nie jest to prawidłowe stwierdzenie. Swoim wyglądem przypominają kaszaki lub trądzik zaskórnikowy, dlatego mogą być z nimi mylone. Prosaki są zlokalizowane przy ujściach mieszków włosowych lub gruczołów łojowych, czyli dużo płycej niż w przypadku kaszaków. Zmiany te różnią się od siebie również rozmiarem. Prosaki są małe, twarde i najczęściej pojawiają się na twarzy. Można je usunąć u kosmetologa. Kaszaki wymagają całkiem innego postępowania. Są głęboko umiejscowione w skórze, co utrudnia ich usunięcie. Często konieczna jest interwencja chirurgiczna.

>> Przeczytaj także: Zapalenie mieszków włosowych: przyczyny, objawy i leczenie

Gdzie najczęściej pojawiają się prosaki?

Chociaż prosaki najczęściej pojawiają się w okresie noworodkowym, nie oznacza to, że problem ten dotyka tylko dzieci. Zmiany te pojawiają się również u dorosłych czy młodzieży w trakcie dorastania. Najczęściej pojawiają się na twarzy, w szczególności w okolicach oczu. Prosaki na powiece lub pod okiem są najbardziej widoczne. Skóra w tym miejscu jest cienka i często dochodzi do zatykania gruczołów łojowych. To również miejsce, które nie zawsze jest dokładnie oczyszczane, a nagromadzony zrogowaciały naskórek jest główną przyczyną ich powstawania. Prosaki mogą również występować na innych częściach ciała, np. tułowiu, kończynach dolnych i w miejscach intymnych.

Przyczyny powstawania prosaków – od czego się robią?

Białe grudki na twarzy to głównie wynik zatkania jednostek włosowo-łojowych. Nieodpowiednia, okluzyjna pielęgnacja to najczęstsza ich przyczyna. Prosaki u dorosłych mają tendencję do nawracania, dlatego skóra potrzebuje codziennego oczyszczania, które pozwoli pozbyć się sebum, kurzu, zanieczyszczeń czy pozostałości makijażu. Prosaki pod oczami często pojawiają się w wyniku niedokładnego umycia twarzy. To również miejsce wymagające innej pielęgnacji, ponieważ skóra w tym miejscu jest cienka i delikatna. Regularny peeling często jest niemożliwy, dlatego też wzrasta ryzyko pojawienia się prosaków w okolicach oczu.

Pakiet zdrowa skora, wlosy i paznokcie - hormony (3 badania) banerek

>> Warto wiedzieć: Krosty na twarzy: rodzaje i możliwe przyczyny. Jak pozbyć się krost na twarzy?

Prosaki u noworodka, niemowlaka i dziecka

Prosaki (milia) są bardzo powszechne u noworodków i mogą występować nawet u 50% z nich. Najczęściej występują na twarzy, ale mogą się również pojawić na tułowiu, kończynach i w miejscach intymnych. Przyczyną jest niedojrzałość ujść mieszków włosowych, a także nagromadzenie keratyny w naskórku, które nie są związane z pielęgnacją czy higieną. Prosaki u dzieci zwykle znikają samoistnie w ciągu kilku tygodni. Ich ilość zazwyczaj jest umiarkowana, ale jeśli prosaki zajmują duże powierzchnie lub utrzymują się na skórze przez kilka miesięcy może to niekiedy świadczyć o wrodzonych nieprawidłowościach.

Różnice pomiędzy prosakami u dzieci i dorosłych:

Prosaki u dzieciProsaki u dorosłych
Pojawiają się bardzo często.Są stosunkowo częste.
Przyczyną jest niedojrzałość ujść mieszków włosowych.Przyczyną są zaburzenia rogowacenia, nadmierna ekspozycja słoneczna, niektóre kosmetyki, brak regularnego złuszczania.
Ustępują samoistnie.Mają charakter przewlekły.
Nie wymagają leczenia.Leczenie ze względów estetycznych.
Najczęściej pojawiają się na nosie i policzkach.Najczęściej pojawiają się na twarzy, szczególnie w okolicach oczu.

Jak usunąć prosaki?

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania powstawaniu prosaków jest regularne wykonywanie peelingu. Pozwala on odblokować mieszki włosowe i zmniejszyć ryzyko pojawiania się prosaków. Ta metoda nie będzie jednak odpowiednia dla każdej partii twarzy. W okolicach oczu skóra jest cienka i delikatna, co wyklucza wykonanie mocno złuszczającego peelingu. Rozwiązaniem może być peeling enzymatyczny lub kwasowych, które nie naruszają radykalnie bariery hydrolipidowej skóry i powodują mniej podrażnień.

Prosaków nie należy samodzielnie usuwać. Nakłuwanie, wyciskanie, rozdrapywanie czy wydłubywanie może prowadzić do nasilenia zmian lub rozwoju zakażenia. W przypadku, kiedy złuszczanie skóry w domu nie daje zadowalającego efektu, można zdecydować się na odpowiednie zabiegi w gabinecie dermatologicznym.

Domowe sposoby na prosaki

Istnieje kilka łatwo dostępnych sposobów na usunięcie prosaków. Pomocne są wszelkiego rodzaju peelingi z kwasami AHA i BHA. Nie tylko wygładzają one skórę, ale również eliminują prosaki. W okolicy oczu, gdzie nie można wykonywać wielu peelingów, rozwiązaniem może być krem zawierający enzymy złuszczające. Jest delikatniejszy, jednak wymaga regularnego stosowania przez kilka miesięcy. Warto jednak skonsultować się z dermatologiem lub doświadczonym kosmetologiem, ponieważ nie każda skóra będzie dobrze reagować na tego rodzaju peelingi.

Prosaki: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)

Czy prosak zniknie sam?

U noworodków prosaki najczęściej znikają samoistnie w ciągu kilku tygodni. U dorosłych zmiany mogą utrzymywać się bardzo długo, dlatego wymagają interwencji. Prosaki mają tendencję do nawrotu, więc jednorazowe ich usunięcie może nie rozwiązać problemu. Konieczne jest regularnie złuszczanie naskórka.

Jak usunąć prosaka domowym sposobem?

Prosaka można usunąć stosując kosmetyki złuszczające. Zazwyczaj w ich składzie znajdują się kwasy AHA, BHA i PHA oraz retinoidy, które przyspieszają odnowę naskórka.

Dlaczego nagle mam mnóstwo prosaków?

Nagłe pojawienie się prosaków może wynikać z błędów pielęgnacyjnych, braku regularnego złuszczania naskórka, a także zaburzeń hormonalnych. Najczęściej występują one u osób ze skórą tłustą lub mieszaną, ale mogą również występować u posiadaczy skór suchych i wrażliwych.

Prosaki – podsumowanie najważniejszych informacji

  • Prosaki głównie występują u noworodków.
  • Można sobie z nimi poradzić domowymi sposobami, choć warto skonsultować się ze specjalistą, ponieważ prosaki mogą imitować inne schorzenia skóry.
  • Prosaki mają tendencję do nawracania, dlatego należy zadbać o regularne złuszczanie naskórka.
  • Prosaki są defektem estetycznym, który nie powoduje żadnych dolegliwości.

Opieka merytoryczna: lek. Katarzyna Banaszczyk

Bibliografia

  1. Brzeziński P., Dermatologia okresu noworodkowego choroby skóry niewymagające leczenia, Przegląd Lekarski 2009 / 66 / 9, s. 535-537.
  2. Gallardo Avila PP, Mendez MD. Milia. [Updated 2023 Jan 31]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK560481/.
  3. Kołodziejczak A., Kosmetologia Tom 1, Wydawnictwo PZWL, Warszawa 2019.

 

Gorączka – co to jest, od ilu stopni i jak ją zbić?

Sandra Słuszewska
-
0
Gorączka – co to jest, od ilu stopni i jak ją zbić?

W przebiegu gorączki organizm świadomie „podnosi” temperaturę ciała, ponieważ wiele drobnoustrojów gorzej namnaża się w wyższej temperaturze. Jednocześnie zwiększa się aktywność układu odpornościowego, co wspiera zwalczanie zakażenia. To właśnie dlatego gorączce mogą towarzyszyć dreszcze, uczucie zimna czy osłabienie – organizm intensywnie produkuje i zatrzymuje ciepło, aby osiągnąć wyższą temperaturę potrzebną do walki z zagrożeniem.

Z tego artykułu dowiesz się, m.in., że:
>> gorączka jest naturalnym mechanizmem obronnym organizmu;
>> za gorączkę najczęściej uznaje się temperaturę ciała wynoszącą powyżej 38°C;
>> stan podgorączkowy może być pierwszym sygnałem rozwijającej się infekcji lub stanu zapalnego;
>> gorączce mogą towarzyszyć objawy takie jak dreszcze, osłabienie, uczucie zimna czy bóle mięśni;
>> w obniżaniu gorączki pomocne mogą być odpoczynek, odpowiednie nawodnienie oraz leki przeciwgorączkowe stosowane zgodnie z zaleceniami.

Spis treści:

  1. Gorączka – co to jest i od ilu stopni się zaczyna?
  2. Stan podgorączkowy a gorączka – jaka jest różnica?
  3. Jakie są najczęstsze przyczyny gorączki?
  4. Objawy gorączki – jak organizm reaguje na podwyższoną temperaturę?
  5. Nawracająca lub utrzymująca się gorączka – kiedy powinna niepokoić?
  6. CRP w normie a stan podgorączkowy – co może oznaczać?
  7. Co na gorączkę? Sposoby na zbicie gorączki
  8. Gorączka – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Gorączka – co to jest i od ilu stopni się zaczyna?

Gorączka to naturalny mechanizm obronny organizmu, który uruchamia się wtedy, gdy układ odpornościowy rozpoznaje zagrożenie – najczęściej infekcję wirusową lub bakteryjną. Choć wiele osób traktuje ją wyłącznie jako nieprzyjemny objaw choroby, w rzeczywistości jest ona sygnałem, że organizm aktywnie mobilizuje siły do walki z czynnikiem wywołującym stan zapalny.

Za prawidłową temperaturę ciała uznaje się około 36,6°C przy pomiarze pod pachą, jednak warto pamiętać, że wartości te mogą się nieznacznie różnić w zależności od pory dnia, wieku czy miejsca pomiaru. O gorączce mówi się wtedy, gdy temperatura ciała przekracza 38°C. Wcześniej może pojawić się już podwyższona temperatura, która nie zawsze oznacza rozwijającą się chorobę, ale często stanowi pierwszy sygnał reakcji organizmu na infekcję lub inny proces zapalny.

>> Przeczytaj też: Infekcje – reakcja organizmu na zakażenie

Stan podgorączkowy a gorączka – jaka jest różnica?

Granica między stanem podgorączkowym a gorączką bywa często mylona, dlatego wiele osób już przy wyniku 37°C sięga po leki przeciwgorączkowe. Tymczasem nie każda lekko podwyższona temperatura świadczy o poważnej infekcji. Stan podgorączkowy obejmuje wartości między 37,1°C a 38°C i może mieć zarówno charakter fizjologiczny, jak i chorobowy. U niektórych osób pojawia się po intensywnym wysiłku fizycznym, w sytuacjach silnego stresu, w ciąży czy w drugiej fazie cyklu menstruacyjnego.

Warto jednak pamiętać, że stan podgorączkowy u dorosłego może być również pierwszym objawem rozwijającej się infekcji, przewlekłego stanu zapalnego lub chorób ogólnoustrojowych. Szczególną uwagę należy zwrócić na sytuację, gdy utrzymuje się on przez dłuższy czas albo towarzyszą mu dodatkowe symptomy, takie jak nocne poty, przewlekłe zmęczenie, spadek masy ciała czy powiększenie węzłów chłonnych.

>> Sprawdź także: Stan podgorączkowy u dziecka – kiedy może się pojawić i jak postępować?

Jakie są najczęstsze przyczyny gorączki?

Najczęściej gorączka rozwija się w odpowiedzi na infekcje wirusowe i bakteryjne, takie jak przeziębienie, grypa, angina czy zakażenia układu moczowego. Podwyższona temperatura pojawia się wtedy jako element reakcji zapalnej, której celem jest ograniczenie namnażania drobnoustrojów oraz pobudzenie układu odpornościowego do działania. Nie jest jednak objawem charakterystycznym wyłącznie dla zakażeń.

Gorączka może towarzyszyć również:

Czasami pojawia się także po urazach, zabiegach operacyjnych lub zawale serca, kiedy organizm reaguje na uszkodzenie tkanek. W praktyce oznacza to, że sama obecność gorączki nie pozwala jeszcze określić konkretnej przyczyny problemu – jest raczej informacją, że organizm rozpoznał zagrożenie i uruchomił reakcję obronną.

Objawy gorączki – jak organizm reaguje na podwyższoną temperaturę?

Narastająca gorączka wpływa na funkcjonowanie całego organizmu, dlatego zwykle szybko odczuwamy jej skutki. Jednym z pierwszych objawów są dreszcze oraz uczucie zimna, mimo że temperatura ciała rośnie. Dzieje się tak dlatego, że organizm ogranicza utratę ciepła poprzez zwężenie naczyń krwionośnych skóry, co często powoduje bladość i charakterystyczną „gęsią skórkę”. Jednocześnie mięśnie zaczynają drżeć, produkując dodatkowe ciepło potrzebne do podniesienia temperatury ciała.

Wraz ze wzrostem temperatury pojawiają się także:

  • osłabienie i uczucie rozbicia;
  • bóle mięśni i stawów;
  • ból głowy;
  • przyspieszone bicie serca;
  • nadmierna potliwość;
  • brak apetytu;
  • senność lub trudności z koncentracją.
Pakiet profilaktyka ogólny (10 badań) banerek

Nawracająca lub utrzymująca się gorączka – kiedy powinna niepokoić?

W większości przypadków gorączka to naturalna reakcja organizmu na infekcję i ustępuje samoistnie po kilku dniach, gdy układ odpornościowy opanuje zagrożenie. Jeśli jednak temperatura utrzymuje się przez dłuższy czas, regularnie powraca lub nie reaguje trwale na leczenie przeciwgorączkowe, sytuacja wymaga większej czujności.

Nawracająca gorączka u dorosłego może świadczyć nie tylko o przedłużającej się infekcji, ale również o chorobach autoimmunologicznych, przewlekłych stanach zapalnych, zaburzeniach hormonalnych czy nawet procesach nowotworowych. Szczególnie niepokojące są sytuacje, w których gorączce towarzyszą objawy takie jak:

  • duszność;
  • silny ból głowy;
  • zaburzenia świadomości;
  • ból w klatce piersiowej;
  • trudności z oddawaniem moczu;
  • wysypka;
  • gwałtowna utrata masy ciała.

Szczególną ostrożność należy zachować również u kobiet w ciąży, osób po zabiegach operacyjnych, pacjentów onkologicznych czy przyjmujących leki immunosupresyjne. W tych grupach nawet pozornie niewielka gorączka może świadczyć o rozwijającym się, potencjalnie groźnym zakażeniu. Alarmującym sygnałem jest także temperatura przekraczająca 40°C, która może prowadzić do zaburzeń funkcjonowania organizmu i wymaga pilnej pomocy medycznej.

Badanie CRP - (białko C-reaktywne) banerek

CRP w normie a stan podgorączkowy – co może oznaczać?

Badanie CRP należy do podstawowych markerów stanu zapalnego i często pomaga lekarzowi ocenić, czy organizm zmaga się z infekcją wymagającą bardziej intensywnego leczenia. Zdarza się jednak, że mimo utrzymującego się stanu podgorączkowego wynik CRP pozostaje prawidłowy. Taka sytuacja nie zawsze oznacza brak problemu zdrowotnego, ale może sugerować, że organizm nie uruchomił silnej reakcji zapalnej charakterystycznej dla cięższych zakażeń bakteryjnych.

Bardzo często prawidłowe CRP przy lekkiej gorączce lub stanie podgorączkowym obserwuje się w przebiegu infekcji wirusowych, takich jak przeziębienie czy grypa.

>> Zobacz również: CRP – jak interpretować wyniki badania?

Co na gorączkę? Sposoby na zbicie gorączki

W przypadku łagodnych infekcji wirusowych, którym towarzyszy jedynie osłabienie, bóle mięśni czy głowy, zwykle wystarczają odpoczynek, odpowiednie nawodnienie oraz dostępne bez recepty leki przeciwgorączkowe, takie jak paracetamol czy ibuprofen. Bardzo ważne jest również regularne przyjmowanie płynów, ponieważ wysoka temperatura zwiększa ryzyko odwodnienia. Pomocne mogą być także lekkostrawna dieta, przewietrzenie pomieszczenia oraz unikanie przegrzewania organizmu grubą odzieżą czy nadmiarem koców.

Jeżeli gorączka utrzymuje się przez kilka dni, nawraca po działaniu leków lub towarzyszą jej niepokojące objawy, konieczna może być dalsza diagnostyka. W zależności od podejrzewanej przyczyny lekarz może zlecić m.in.:

Podsumowując, gorączka i stan podgorączkowy najczęściej są objawem infekcji, jednak jeśli utrzymują się długo, nawracają lub towarzyszą im dodatkowe dolegliwości, wymagają diagnostyki. Warto obserwować organizm i w razie potrzeby skonsultować się z lekarzem oraz wykonać podstawowe badania, takie jak morfologia, CRP czy badanie moczu, aby szybciej znaleźć przyczynę problemu i wdrożyć odpowiednie leczenie.

Gorączka – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy dobrze mieć gorączkę?

Tak – umiarkowana gorączka jest naturalną reakcją obronną organizmu i pomaga zwalczać infekcję. Jednak bardzo wysoka lub długo utrzymująca się gorączka wymaga konsultacji z lekarzem.

Co się dzieje w organizmie podczas gorączki?

Podczas gorączki organizm zwiększa produkcję ciepła i ogranicza jego utratę, aby podnieść temperaturę ciała. Dzięki temu układ odpornościowy działa intensywniej, a część drobnoustrojów namnaża się wolniej.

Do jakiej temperatury nie należy zbijać gorączki?

U dorosłych zwykle nie zaleca się obniżania gorączki poniżej 38–38,5°C, jeśli stan ogólny jest dobry. Umiarkowanie podwyższona temperatura pomaga organizmowi zwalczać infekcję.

Czy gorączka jest zaraźliwa?

Sama gorączka nie jest zaraźliwa, ale jej przyczyna może być zakaźna. Jeśli gorączkę wywołuje infekcja wirusowa lub bakteryjna, choroba może przenosić się na inne osoby.

Opieka merytoryczna: lek. Sara Aszkiełowicz

Bibliografia

  1. https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/012/529/original/35-46.pdf?1473335887 [dostęp: 20.05.2026]
  2. Walter EJ, Hanna-Jumma S, Carraretto M, Forni L. The pathophysiological basis and consequences of fever. Crit Care. 2016 Jul 14;20(1):200.
  3. Kopiński P., Gorączka, stan podgorączkowy – przyczyny i leczenie, Medycyna praktyczna dla pacjentów, 2022.

Stenoza aortalna – przyczyny, objawy i leczenie zwężenia zastawki aortalnej

Katarzyna Koc
-
0
Stenoza aortalna – przyczyny, objawy i leczenie zwężenia zastawki aortalnej

Aorta jest największym i najważniejszym naczyniem tętniczym całego ludzkiego organizmu. Połączona jest z lewą komorą serca dzięki łącznotkankowej zastawce. W fizjologicznych warunkach zastawka aortalna zbudowana jest z 3 ruchomych płatków i pierścienia, które umożliwiają swobodny przepływ krwi z serca do aorty a dalej, do wszystkich narządów. Co się dzieje, gdy ujście zastawki aortalnej ulegnie zwężeniu z różnych przyczyn? Jakie to niesie konsekwencje dla człowieka i czy są one odwracalne?

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> Zwężenie zastawki aortalnej (stenoza aortalna) jest najczęstszą nabytą wadą serca, a także jedną z  najczęstszych chorób układu krążenia.
>> Przez wiele lat wada nie daje żadnych dolegliwości u chorych.
>> Istnieją 3 stopnie zwężenia zastawki aortalnej: łagodne, umiarkowane, ciężkie. Podstawą leczenia poza unormowaniem współistniejących schorzeń jest leczenie zabiegowe.
>> Czas przeżycia chorych szacuje się na 2-5 lat bez podjętego w odpowiednim czasie leczenia.

Spis treści:

  1. Stenoza aortalna – co to jest?
  2. Stenoza aortalna – przyczyny
  3. Zwężenie zastawki aortalnej – objawy
  4. Stenoza aortalna – jakie badania wykonać?
  5. Stenoza aortalna – leczenie
  6. Stenoza aortalna – podsumowanie informacji
  7. FAQ: najczęstsze pytania o stenozę aortalną

Stenoza aortalna – co to jest?

W warunkach zdrowia zastawka aortalna, dzięki elastycznym łącznotkankowym elementom budowy: 3 płatkom i pierścieniowi zastawki , umożliwia w trakcie pracy serca swobodne otwieranie i zamykanie płatków i tłoczenie krwi z lewej komory serca do aorty i na obwód ludzkiego ciała do narządów klatki  piersiowej, jamy brzusznej, miednicy czy ośrodkowego układu nerwowego. Fizjologicznie ujście zastawki aortalnej ma powierzchnię  od 3 do 4cm².

Stenoza aortalna jest wadą zastawki aorty polegającą na zwężeniu powierzchni ujścia naczynia, co powoduje ograniczenie wypływu krwi z lewej komory serca bezpośrednio do aorty, a tym samym mniejsze ukrwienie ważnych dla funkcjonowania ludzkiego organizmu, narządów i układów.

Zwężenie zastawki aortalnej zalicza się do najczęstszych nabytych wad serca i jest jedną z najczęściej rozpoznawanych chorób układu krążenia, obok nadciśnienia tętniczego, choroby niedokrwiennej serca czy miażdżycy.

Z uwagi na różne przyczyny powstania wady, w nomenklaturze ICD-10 stenoza aortalna funkcjonuje jako kody:

  • I06.0 reumatyczne zwężenie zastawki aortalnej;
  • I35.0 niereumatyczne zwężenie zastawki aortalnej;
  • I39.1 zwężenie zastawki aortalnej w przebiegu innych chorób;
  • Q23.0 wrodzone zwężenie zastawki aortalnej.

>> Przeczytaj także: Serce człowieka — budowa, położenie i funkcje w organizmie

Stenoza aortalna – przyczyny

Do głównych przyczyn powstania stenozy zastawki aortalnej zaliczamy:

  • procesy zwyrodnieniowe i degeneracyjne zastawki pojawiające się wraz z wiekiem chorego;
  • wrodzone wady zastawki (zastawka dwupłatkowa);
  • chorobę reumatyczną.

Inne czynniki wpływające na możliwy rozwój uszkodzenia płatków zastawki aortalnej to także:

Zwężenie zastawki aortalnej – objawy

Choroba ta przez długi okres czasu potrafi nie dawać żadnych charakterystycznych objawów. W chwili, gdy wada postępuje, mogą pojawić się różne dolegliwości zgłaszane przez chorych.

Do najbardziej charakterystycznych objawów związanych z wadą zastawki aortalnej zaliczamy:

  • pogorszenie tolerancji wysiłku;
  • duszność, początkowo po wysiłku, a później także obecna w spoczynku;
  • stany przedomdleniowe i omdlenia;
  • zawroty głowy;
  • bóle w okolicy przedsercowej.

W trakcie badania fizykalnego zwraca uwagę charakterystyczny szmer skurczowy słyszalny nad podstawą serca i nad tętnicami szyjnymi.

Objawy stenozy aortalnej w zależności od stopnia zaawansowania

Zwężenie zastawki aortalnej w początkowych stadiach wady jest trudne do rozpoznania z uwagi na brak jakichkolwiek charakterystycznych objawów. W zależności od stopnia zwężenia powierzchni ujścia aorty, stenozę możemy podzielić na:

  • łagodną (powierzchnia zwężenia> 1,5 cm²)

Chorzy z łagodną postacią stenozy aortalnej często nie doświadczają żadnego dyskomfortu, a jedynie podczas badania lekarskiego można usłyszeć przygodny szmer nad sercem;

  • umiarkowaną (powierzchnia zwężenia 1-1,5 cm²)

W tej grupie chorzy często zgłaszają problemy ze swobodnym wejściem po schodach, bieganiem. Każda większa aktywność nasila duszność. Pojawia się większa męczliwość, zawroty głowy;

  • ciężką/ciasną (powierzchnia zwężenia ujścia zastawki poniżej 1cm²).

Na tym etapie wady chorzy zgłaszają obrzęki, uczucie duszności przy nawet niewielkim wysiłku, w spoczynku, a także w pozycji leżącej podczas snu. Chorobie mogą towarzyszyć zawroty głowy, stany przedomdleniowe i omdlenia, głównie poprzedzone większą aktywnością. Bóle w okolicy przedsercowej są bardzo podobne do tych pojawiających się w chorobie wieńcowej. Ww. objawy stanowią wskazanie do podjęcia pilnej konsultacji kardiologicznej i kwalifikacji chorego do dalszego leczenia zabiegowego.

Stenoza aortalna – jakie badania wykonać?

Podstawowym narzędziem wykorzystywanym w diagnostyce wady jest badanie echokardiograficzne.

Do badań pomocniczo wykorzystywanych w rozpoznaniu zalicza się m. in.:

  • EKG spoczynkowe;
  • RTG klatki piersiowej;
  • cewnikowanie serca (wykorzystywane przede wszystkim przed kwalifikacją do zabiegu operacyjnego);
  • TK klatki piersiowej- badanie wykorzystuje się przede wszystkim w celu wykluczenia choroby wieńcowej, a także w ocenie stopnia uwapnienia zastawki.
Pakiet serce pod kontrolą kompleksowy (9 badań) banerek

Stenoza aortalna – leczenie

W przypadku zwężenia zastawki aortalnej w stopniu łagodnym lub umiarkowanym podstawą jest zastosowanie leczenia zachowawczego (leczenia niewydolności serca i nadciśnienia tętniczego) w połączeniu z metodami zabiegowymi jak:

  • operacja wymiany zastawki aortalnej

U prawie połowy chorych współistnieją zmiany w tętnicach wieńcowych stąd często zabieg odbywa się w połączeniu z CABG (Coronary artery bypass grafting). Operacje zastawki wykonuje się przede wszystkim u osób z ciasną stenozą, małym ryzykiem operacyjnym i towarzyszącymi objawami, jak omdlenie, niewydolność serca czy choroba wieńcowa, a także u chorych bezobjawowych, ale z niską frakcją wyrzutową serca- EF <50% i nieprawidłowym wynikiem próby wysiłkowej;

  • przezcewnikowe wszczepienie zastawki aortalnej – TAVI (Transcatheter Aortic Valve Implantation)

Ta metoda jest preferowana u chorych pośredniego ryzyka operacyjnego.

  • przezskórna walwulotomia balonowa

Jest to metoda traktowana jako pomostowa przed podjęciem decyzji o operacji lub TAVI. Ryzyko nawrotu objawów choroby po zabiegu pojawia się po 6-12 miesiącach od jego wykonania.

Badanie NT-pro-BNP banerek

Stenoza aortalna – podsumowanie informacji

Zwężenie zastawki aortalnej jest najczęstszą nabytą wadą serca i jedną z najczęstszych chorób układu krążenia.

FAQ: najczęstsze pytania o stenozę aortalną

Stenoza aorty jest chorobą, która przez wiele lat może nie dawać żadnych dolegliwości. Jakie konsekwencje niesie za sobą to rozpoznanie?

Czy stenoza aortalna jest groźna?

Wada zastawki aortalnej może stanowić zagrożenie dla zdrowia i życia chorego. Brak włączonego leczenia może istotnie przyczynić się do niewydolności serca i nagłego zgonu z przyczyn sercowo- naczyniowych.

Jakie są rokowania przy stenozie aortalnej?

Od chwili pojawienia się pierwszych objawów jak omdlenia czy bóle dławicowe, rokowanie szacowane jest na 2-5 lat przeżycia bez wdrożenia odpowiedniego leczenia.

Czy można zapobiec stenozie aortalnej?

Działania profilaktyczne w związku z rozpoznaniem choroby polegają przede wszystkim na:
– stabilizacji ciśnienia tętniczego krwi;
– stabilizacji poziomu glikemii przy zaburzeniach węglowodanowych (stan przedcukrzycowy, cukrzyca);
– zapobieganiu miażdżycy;
– utrzymaniu prawidłowej masy ciała;
– zdrowej i zbilansowanej diecie;
– ograniczeniu palenia papierosów;
– regularnej aktywności fizycznej;
– zmniejszeniu ryzyka zapaleń zastawek dzięki profilaktyce chorób wsierdzia (częste kontrole stomatologiczne, profilaktyka antybiotykowa w trakcie planowanych zabiegów z zakresu chirurgii i stomatologii).

Czy operacja zwężenia zastawki aortalnej to jedyny sposób leczenia?

Istnieją dwie metody leczenia stenozy aortalnej. Pierwszą z nich jest klasyczna operacja kardiochirurgiczna polegająca na wymianie zastawki. Zabieg ten wykonywany jest przede wszystkim w ciasnej postaci stenozy aortalnej, często w połączeniu z zabiegiem CABG (coronary artery bypass grafting), czyli z pomostowaniem tętnic wieńcowych.
Drugą metodą jest przezcewnikowe wszczepienie zastawki aorty (TAVI). Metoda ta często jest wybierana u chorych ze zwiększonym ryzykiem okołooperacyjnym.
Zabiegiem pomostowym pomiędzy operacją a TAVI jest przezskórna walwulotomia balonowa.

Ile trwa rekonwalescencja po operacji stenozy aortalnej?

Powrót do zdrowia po przebytej operacji zastawki aortalnej dużo zależy od wieku pacjenta, jego stanu ogólnego, współwystępowania innych schorzeń przewlekłych. Minimalny czas rekonwalescencji trwa od 4 do 8 tygodni. Po operacji pacjent wymaga stałej wieloletniej opieki specjalistycznej, przyjmowania leków przeciwkrzepliwych i okresowych kontroli. Po wykonanym zabiegu  jeszcze w szpitalu prowadzony jest wstępny etap usprawniania z fizjoterapeutą, natomiast planowa rehabilitacja kardiologiczna dotyczy każdego chorego po operacji wymiany zastawki w okresie 2-3 miesięcy od momentu wypisania z oddziału.

Bibliografia

  1. A. Witkowski; “Zwężenie zastawki aortalnej i nowoczesne metody jej leczenia”; Nauka 2/2020; 51-60
  2. Interna Szczeklika 2024/2025
  3. Wytyczne ESC/EACTS dotyczące leczenia zastawkowych wad serca w 2017 roku; Kardiologia Polska 2018; 76; 1: 1-62

Alloprzeciwciała w ciąży – kiedy wykonać badanie?

Kacper Staniszewski
-
0
Alloprzeciwciała w ciąży – kiedy wykonać badanie?

Ciąża wiąże się z szeregiem badań laboratoryjnych, które mają na celu ocenę zdrowia przyszłej mamy i rozwijającego się dziecka. Istotnym elementem opieki prenatalnej jest diagnostyka immunohematologiczna, w tym badanie w kierunku obecności alloprzeciwciał. Choć dla wielu pacjentek nazwa ta brzmi obco, badanie ma istotne znaczenie w ocenie ryzyka konfliktu serologicznego i powikłań dotyczących płodu. Warto wiedzieć, kiedy należy je wykonać, co oznacza dodatni wynik i czy obecność alloprzeciwciał zawsze stanowi zagrożenie. Jeśli jesteś w ciąży lub dopiero ją planujesz, przeczytaj, kiedy to badanie jest szczególnie istotne.

Z tego artykułu dowiesz się:
>> alloprzeciwciała wykrywane w ciąży są przeciwciałami odpornościowymi skierowanymi przeciw antygenom krwinek czerwonych płodu,
>> badanie w kierunku alloprzeciwciał wykonuje się rutynowo na początku ciąży,
>> kobiety z grupą krwi RhD ujemną wymagają szczególnej kontroli immunohematologicznej,
>> badanie nie wymaga bycia na czczo i wykonywane jest z próbki krwi żylnej,
>> dodatni wynik nie zawsze oznacza zagrożenie dla płodu,
>> część alloprzeciwciał może prowadzić do konfliktu serologicznego i choroby hemolitycznej płodu oraz noworodka,
>> wykrycie przeciwciał może wiązać się z koniecznością dalszej diagnostyki i dokładniejszego monitorowania ciąży.

Spis treści:

  1. Alloprzeciwciała odpornościowe w ciąży – co to jest i jaką pełnią rolę?
  2. Alloprzeciwciała w ciąży – kiedy wykonać badanie?
  3. Kto powinien wykonać padanie alloprzeciwciał w ciąży?
  4. Diagnostyka alloprzeciwciał w ciąży – jak wygląda badanie?
  5. Czy alloprzeciwciała w ciąży są groźne?
  6. Alloprzewciała w ciąży – podsumowanie informacji

Alloprzeciwciała odpornościowe w ciąży – co to jest i jaką pełnią rolę?

Alloprzeciwciała to przeciwciała wytwarzane przez układ odpornościowy przeciwko obcym antygenom, które nie występują naturalnie w organizmie danej osoby. W kontekście ciąży najczęściej chodzi o alloprzeciwciała skierowane przeciw antygenom obecnym na powierzchni krwinek czerwonych płodu.

Do ich powstania może dojść wtedy, gdy organizm kobiety ciężarnej zetknie się z obcymi antygenami erytrocytarnymi, najczęściej po wcześniejszej ciąży, poronieniu, procedurach inwazyjnych lub transfuzji krwi. Układ immunologiczny rozpoznaje je jako obce i może rozpocząć produkcję przeciwciał.

Alloprzeciwciała w ciąży – kiedy wykonać badanie?

Badanie w kierunku alloprzeciwciał jest elementem standardowej opieki nad kobietą ciężarną. Zgodnie z obowiązującym w Polsce standardem organizacyjnym opieki okołoporodowej oznaczenie grupy krwi oraz badanie przeciwciał odpornościowych wykonuje się na początku ciąży.

Jeśli u ciężarnej nie stwierdza się obecności alloprzeciwciał, dalsze postępowanie zależy od grupy krwi i indywidualnego ryzyka immunizacji. U kobiet RhD ujemnych kontrolne badania wykonuje się zgodnie z harmonogramem opieki prenatalnej, ponieważ ta grupa jest szczególnie narażona na rozwój konfliktu serologicznego.

Badanie alloprzeciwciał odpornościowych anty-Rh (test przesiewowy banerek

Badanie może być również zlecane dodatkowo po sytuacjach zwiększających ryzyko immunizacji, takich jak:

Kto powinien wykonać badanie alloprzeciwciał w ciąży?

W praktyce badanie dotyczy każdej kobiety ciężarnej, ponieważ immunizacja może rozwinąć się także u pacjentek bez uchwytnych czynników ryzyka. Szczególne znaczenie ma jednak w sytuacjach zwiększających ryzyko immunizacji, takich jak wymienione powyżej. Bardziej wnikliwej oceny wymagają także ciężarne z wywiadem konfliktu serologicznego lub wcześniejszym stwierdzeniem przeciwciał odpornościowych. Obecność tych czynników nie oznacza automatycznie powikłań, ale może wiązać się z koniecznością dokładniejszego monitorowania ciąży.

Diagnostyka alloprzeciwciał w ciąży – jak wygląda badanie?

Badanie polega na pobraniu próbki krwi żylnej i wykonaniu testu immunohematologicznego oceniającego obecność przeciwciał odpornościowych przeciw antygenom krwinek czerwonych.

Jeśli wynik jest dodatni, kolejnym krokiem jest identyfikacja rodzaju przeciwciała oraz ocena jego znaczenia klinicznego. Nie każde wykryte alloprzeciwciało wiąże się bowiem z ryzykiem dla płodu. W przypadku przeciwciał istotnych klinicznie konieczne może być dalsze monitorowanie ich miana oraz ocena dobrostanu płodu.

Czy badanie alloprzeciwciał wykonuje się na czczo?

Nie. Badanie w kierunku alloprzeciwciał nie wymaga bycia na czczo. Można je wykonać o dowolnej porze dnia, chyba że jednocześnie zlecane są inne badania wymagające specjalnego przygotowania.

Alloprzeciwciała w ciąży – ile się czeka na wyniki?

Czas oczekiwania zależy od laboratorium. Podstawowy wynik zwykle dostępny jest w ciągu dwóch dni roboczych. Jeśli konieczna jest szczegółowa identyfikacja przeciwciał, czas ten może się wydłużyć.

Alloprzeciwciała w ciąży – co oznacza wynik ujemny?

Wynik ujemny oznacza, że w badanej próbce nie wykryto przeciwciał odpornościowych skierowanych przeciw antygenom krwinek czerwonych. To korzystna informacja, ale nie zawsze oznacza, że dalsza kontrola nie będzie potrzebna.

U kobiet RhD ujemnych badanie może wymagać powtórzenia zgodnie z harmonogramem opieki prenatalnej.

Alloprzeciwciała w ciąży – co oznacza wynik dodatni?

Dodatni wynik oznacza obecność wykrywalnych przeciwciał odpornościowych. Nie oznacza to jednak automatycznie zagrożenia dla płodu.

Kluczowe znaczenie ma odpowiedź na pytania:

  • jakie przeciwciało wykryto,
  • czy ma znaczenie kliniczne,
  • jakie jest jego miano,
  • czy istnieją cechy wpływu na płód.

Dalsze postępowanie ustala lekarz prowadzący ciążę, czasem we współpracy ze specjalistycznym ośrodkiem.

Czy alloprzeciwciała w ciąży są groźne?

Jak wspomniano obecność alloprzeciwciał nie zawsze wiąże się z powikłaniami. Część przeciwciał nie powoduje klinicznie istotnych problemów. Inne mogą jednak prowadzić do poważnych konsekwencji.

Najważniejszym zagrożeniem jest choroba hemolityczna płodu i noworodka, w której przeciwciała matki przechodzą przez łożysko i niszczą erytrocyty dziecka. W ciężkich przypadkach może dojść do niedokrwistości płodu, obrzęku uogólnionego, a nawet zagrożenia życia.

Dlatego dodatni wynik nie powinien wywoływać paniki, ale zawsze wymaga właściwej interpretacji.

Warto wiedzieć:
najczęściej kojarzony konflikt serologiczny dotyczy układu RhD, ale klinicznie istotne mogą być również przeciwciała skierowane przeciw innym antygenom, np. Kell czy układowi Kidd.

Alloprzewciała w ciąży – podsumowanie informacji

Badanie alloprzeciwciał w ciąży jest ważnym elementem profilaktyki i diagnostyki immunohematologicznej. Pozwala wcześnie wykryć sytuacje, które mogą wymagać bliższego monitorowania ciąży i specjalistycznego postępowania. W większości przypadków wynik ujemny jest uspokajający, a nawet dodatni nie zawsze oznacza zagrożenie dla dziecka. Kluczowe znaczenie ma jednak prawidłowa interpretacja wyniku i przestrzeganie zaleceń lekarza prowadzącego. Jeśli jesteś w ciąży lub planujesz ciążę, pamiętaj o wykonywaniu badań zgodnie z obowiązującym harmonogramem opieki prenatalnej.

Bibliografia

  1. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej. Dz U. 2018 poz. 1756 z późn zm.
  2. Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników. Rekomendacje dotyczące profilaktyki konfliktu serologicznego i opieki nad ciężarną z immunizacją erytrocytarną.
  3. Żekanowska E., Pawlik A., Szymczyk-Nużka M., et al. Immunohematologia kliniczna – aktualne zasady diagnostyki i postępowania. Acta Haematol Pol.
  4. Instytut Matki i Dziecka. Opieka nad kobietą z konfliktem serologicznym [Internet]. Warszawa: IMiD [cytowane 27.05.2026]. Dostępne z: https://www.imid.med.pl
  5. Narodowe Centrum Krwi. Immunohematologia w położnictwie – standardy diagnostyczne [Internet]. Warszawa [cytowane 27.05.2026].
Page 1 of 206
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206
123...206Strona 1 z 206

Dowiedz się więcej
o naszych
badaniach

Sprawdź >
Dowiedz się więcej

Nasze
Punkty Pobrań

Sprawdź >
Punkty Pobrań

Centrum
Wiedzy

Sprawdź >
Centrum Wiedzy
Twój klub na całe życie

Program realizowany w Punktach Pobrań
w całej Polsce oraz w e-sklepie!

Poznaj korzyści:
  • 5% zniżki na całą ofertę ALAB laboratoria
  • voucher na kolejne zakupy w prezencie
  • specjalna oferta urodzinowa
Sprawdź