Relaksyna to hormon, o którym najczęściej mówi się w kontekście ciąży i porodu – jednak jego rola w organizmie jest nieco szersza. Należy do grupy hormonów peptydowych i działa wielokierunkowo: wpływa m.in. na układ rozrodczy, sercowo-naczyniowy i mięśniowo-szkieletowy. Dowiedz się, czym jest relaksyna, za co odpowiada i gdzie powstaje.
Z tego artykułu dowiesz się, że: >> relaksyna jest hormonem peptydowym, >> jej głównym źródłem u kobiet jest ciałko żółte, a w ciąży także doczesna i łożysko, >> odgrywa ważną rolę w adaptacji organizmu do ciąży i przygotowaniu do porodu, >> oznaczenie jej stężenia nie jest elementem rutynowych badań laboratoryjnych.
Relaksyna to hormon peptydowy o budowie zbliżonej do insuliny. Jej cząsteczka składa się z dwóch łańcuchów peptydowych połączonych mostkami dwusiarczkowymi. Działa poprzez wiązanie się ze swoistymi receptorami z rodziny RXFP, obecnymi w wielu tkankach organizmu.
U człowieka występuje kilka form relaksyny, jednak największe znaczenie fizjologiczne ma relaksyna-2 (RLN2). Jest to główna forma krążąca we krwi, która odpowiada za większość efektów obwodowych, szczególnie związanych z ciążą.
Co wydziela relaksynę w organizmie?
Głównym źródłem relaksyny u kobiet jest ciałko żółte jajnika, które powstaje po owulacji. Jeżeli dojdzie do zapłodnienia, produkcja hormonu utrzymuje się, a jego źródłem stają się tkanki związane z ciążą – przede wszystkim doczesna i łożysko.
Relaksyna może być wydzielana również poza ciążą, jednak w znacznie mniejszych ilościach. U kobiet jej ekspresję wykazano m.in. w endometrium i gruczole sutkowym, natomiast u mężczyzn głównie w gruczole krokowym.
Co jeśli poziom relaksyny jest za niski lub za wysoki?
Zaburzenia stężenia relaksyny nie są rutynowo oceniane w praktyce klinicznej, a ich znaczenie nie zostało dotychczas jednoznacznie określone. Dostępne dane sugerują jednak, że nieprawidłowy poziom tego hormonu może mieć wpływ na przebieg ciąży.
Podwyższone stężenie relaksyny może wiązać się ze zwiększoną wiotkością więzadeł oraz potencjalnie wyższym ryzykiem niewydolności szyjki macicy i porodu przedwczesnego.
Z kolei zbyt niskie stężenie relaksyny łączy się z niewystarczającą adaptacją organizmu do ciąży: gorszym przygotowaniem szyjki macicy do porodu, ograniczoną elastycznością tkanek, a także – według niektórych badań – z zaburzeniami metabolizmu glukozy i insulinoopornością u ciężarnych.
Warto wiedzieć: W organizmie występuje również relaksyna-3, która różni się od pozostałych form zarówno miejscem syntezy, jak i pełnioną funkcją. Wytwarzana jest głównie w ośrodkowym układzie nerwowym i pozostaje przedmiotem intensywnych badań. Przypuszcza się, że uczestniczy w kontroli pobierania pokarmu i płynów, modulacji reakcji stresowej, regulacji rytmu dobowego i snu oraz w procesach poznawczych i pamięci.
Jak relaksyna wpływa na organizm?
Relaksyna oddziałuje na różne układy i tkanki. Najlepiej poznaną funkcją relaksyny-2 jest jej udział w adaptacji organizmu kobiety do ciąży i porodu.
Hormon ten:
wykazuje działanie rozszerzające naczynia krwionośne (wazodylatacyjne), co poprawia przepływ krwi i zmniejsza opór naczyniowy,
uczestniczy w przebudowie macierzy pozakomórkowej (m.in. poprzez wpływ na kolagen),
zwiększa elastyczność tkanek, w tym więzadeł.
Warto wiedzieć: Przypuszcza się, że u mężczyzn relaksyna może wpływać na ruchliwość plemników oraz wspierać funkcjonowanie gruczołu krokowego.
Relaksyna w ciąży
Przez całą ciążę relaksyna-2 systematycznie przygotowuje organizm matki do porodu. Przyczynia się do stopniowego rozluźnienia spojenia łonowego i więzadeł krzyżowo-biodrowych, hamuje spontaniczne skurcze macicy, zwiększa objętość krwi krążącej, stymuluje zmiany strukturalne i biochemiczne w komórkach endometrium oraz wspiera rozwój łożyska.
Relaksyna w trakcie porodu
W końcowym okresie ciąży relaksyna uczestniczy w procesie dojrzewania szyjki macicy m.in. poprzez wpływ na przebudowę kolagenu oraz zwiększenie uwodnienia tkanek, co prowadzi do jej zmiękczenia i zwiększenia podatności na rozwieranie.
Wpływ relaksyny na rozluźnienie struktur więzadłowych miednicy może wspierać przygotowanie kanału rodnego do porodu, jednak proces ten ma charakter wieloczynnikowy i zależy również od działania innych hormonów.
Relaksyna po porodzie
Po porodzie stężenie relaksyny stopniowo się obniża, a powrót do wartości sprzed ciąży może trwać kilka tygodni. W tym czasie macica zmniejsza swoje rozmiary, a więzadła i stawy układu mięśniowo-szkieletowego odzyskują pierwotną stabilność.
Jak sprawdzić poziom relaksyny?
Oznaczenie poziomu relaksyny nie należy do standardowych testów laboratoryjnych i nie stanowi elementu rutynowej oceny hormonalnej. Zazwyczaj wykonywane jest wyłącznie w ramach projektów badawczych lub w szczególnych przypadkach klinicznych.
Relaksyna jest przedmiotem zainteresowania naukowego m.in. w kontekście chorób onkologicznych. Dane eksperymentalne sugerują, że może wpływać na migrację komórek nowotworowych, angiogenezę (tworzenie nowych naczyń krwionośnych) oraz progresję niektórych nowotworów – analizowany jest jej potencjalny udział m.in. w raku piersi, raku gruczołu krokowego i raku endometrium. Znaczenie relaksyny w onkologii nie zostało jednak dotychczas jednoznacznie określone.
Relaksyna jest hormonem o istotnym znaczeniu fizjologicznym – szczególnie w okresie ciąży, gdzie odpowiada za adaptację organizmu kobiety do zmian zachodzących w układzie rozrodczym i przygotowanie do porodu. Jej działanie obejmuje jednak również wpływ m.in. na układ sercowo-naczyniowy i tkankę łączną.
FAQ: najczęstsze pytania o relaksynę
Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące relaksyny.
Czy relaksyna jest dobra na sen?
Relaksyna-3 może uczestniczyć w regulacji rytmu okołodobowego oraz reakcji na stres, jednak jej rola w kontroli snu nie jest w pełni poznana. Za regulację snu odpowiada głównie melatonina.
Czy relaksyna ma wpływ na stopy?
Relaksyna może wpływać na więzadła w obrębie stóp, zwiększając ich elastyczność, co niekiedy prowadzi do obniżenia łuku stopy i zmian w jej kształcie.
Czy relaksyna to to samo co progesteron?
Relaksyna i progesteron to różne hormony, które pełnią inne funkcje w organizmie.
Opieka merytoryczna: lek. Sara Aszkiełowicz
Bibliografia
K. Domińska, Relaksyna – hormon ciążowy zaangażowany w proces nowotworzenia, Ginekol Pol. 2013, 84, 126-130
A. Zimmer-Stelmach, Analiza przebiegu ciąży i porodu oraz stanu poporodowego matki i noworodka w ciążach powikłanych łożyskiem przodującym, Polish Platform of Medical Research
A. Kania i in., Relaksyna-3 i receptory rodziny peptydów relaksynowych – od struktury po funkcje nowo odkrytego układu mózgowia ssaków, Postepy Hig Med Dosw (online), 2014; 68
Skóra to jeden z najważniejszych elementów organizmu człowieka. Zmiany pojawiające się w jej obrębie mogą świadczyć nie tylko o schorzeniach dermatologicznych, ale mogą być również manifestacją chorób ogólnoustrojowych.
Z tego artykułu dowiesz się: >> Czym charakteryzuje się budowa skóry człowieka? >> Z jakich warstw składa się skóra? >> Jakie schorzenia mogą dotykać skórę? >> Na czym polega diagnostyka schorzeń dermatologicznych? >> Kto zajmuje się leczeniem chorób skóry?
Skóra to największy narząd w organizmie człowieka. Szacuje się, że skóra waży nawet od 3 do 5 kilogramów, a jej powierzchnia wynosi od 1,7 do 2 m2. Grubość skóry waha się od 0,5 mm do nawet 5 mm, co jest uzależnione od konkretnej lokalizacji. Skóra jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka, pełni bowiem nie tylko funkcje ochronne, ale bierze udział w termoregulacji, syntezie ważnych substancji i odgrywa kluczową rolę w reakcjach immunologicznych.
Budowa skóry człowieka
Skóra człowieka zbudowana jest z trzech głównych warstw – naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej. Integralność pomiędzy naskórkiem, a skórą właściwą jest zapewniany przez specjalną strukturę nazywaną błoną podstawną. Zaburzenia w jej obrębie mogą być przyczyną poważnych schorzeń dermatologicznych, w tym pemfigoidu, zaliczanego do chorób pęcherzowych skóry. Właściwości poszczególnych warstw skóry zostaną omówione w kolejnych akapitach tego artykułu.
Naskórek
Naskórek to najbardziej zewnętrzna warstwa skóry, która oddziela ją od środowiska zewnętrznego. Komórki naskórka występujące w nim najliczniej nazywane są keratynocytami. W obrębie naskórka znajdują się również inne ważne komórki, w tym:
melanocyty – odpowiedzialne za produkcję barwnika skóry, a więc melaniny,
komórki Merkla – będące mechanoreceptorami, odpowiedzialnymi za odbiór bodźców,
komórki Langerhansa – odpowiedzialne za prezentowanie antygenów, są to komórki biorące udział w reakcjach immunologicznych.
Naskórek ma budowę warstwową. W jego strukturze wyróżniamy:
warstwę podstawną – jest to najniżej położona warstwa skóry, nazywana warstwą rozrodczą,
warstwę kolczystą – znajduje się ponad warstwą rozrodczą, w jej obrębie znajduje się kilka warstw keratynocytów (6-20) przyjmujących wieloboczny kształt, warto wspomnieć, że grubość warstwy kolczystej zmniejsza się wraz z wiekiem,
warstwę ziarnistą – w jej obrębie znajdują się keratynocyty zawierające ziarna keratohialiny, warstwa ta może ulegać pogrubieniu w sytuacji przewlekłej stymulacji mechanicznej skóry,
warstwę jasną – warstwa ta jest obecna tylko w niektórych lokalizacjach na skórze, a mianowicie w obrębie podeszew i dłoniowej powierzchni rąk,
warstwę rogową – najbardziej zewnętrzna warstwa naskórka, komórki w obrębie tej warstwy są spłaszczone, pozbawione jądra komórkowego i stopniowo ulegają złuszczaniu, warstwa rogowa pełni kluczową funkcję ochronną.
Skóra właściwa
Jest to główna warstwa skóry znajdująca się poniżej naskórka. Podstawowymi komórkami w obrębie skóry właściwej są fibroblasty, zdolne do produkowania ważnego białka – kolagenu. Skóra właściwa, podobnie jak naskórek, również ma budowę warstwową. W jej obrębie wyróżniamy:
warstwę brodawkowatą – znajduje się tuż pod naskórkiem,
warstwę siateczkowatą – znajduje się między warstwą brodawkowatą, a położoną niżej tkanką podskórną.
Skóra właściwa jest bogato unerwiona i unaczyniona. W jej obrębie znajduje się splot naczyniowy powierzchowny i głęboki, a także receptory i struktury odpowiedzialne za odczuwanie ciepła, zimna, ucisku i bólu. W skórze właściwej znajdują się ponadto mieszki włosowe.
Tkanka podskórna
Warstwa ta zbudowana jest z komórek tłuszczowych nazywanych adipocytami. Komórki te układają się w struktury nazywane zrazikami, które są oddzielone od siebie za pomocą specjalnych przegród łącznotkankowych. Tkanka podskórna odpowiada przede wszystkim za izolację, ochronę, ale i pełni rolę termoregulacyjną (produkcja ciepła).
Przydatki skóry
Przydatkami skóry określa się wytwory naskórka, które ulegają wpukleniu w głąb skóry właściwej i pełnią wiele istotnych funkcji. Do przydatków skóry zalicza się:
gruczoły potowe ekrynowe – znajdują się niemal na całej powierzchni skóry i odpowiadają za termoregulację organizmu,
gruczoły potowe apokrynowe – obecne są przede wszystkim pod pachami, w pachwinach, w okolicach krocza, zaczynają funkcjonować dopiero w okresie dojrzewania,
gruczoły łojowe – produkują sebum (łój), który pełni przede wszystkim funkcje ochronne i uchodzi do mieszków włosowych, aktywność gruczołów łojowych zależy między innymi od hormonów płciowych,
włosy,
płytki paznokciowe.
Najważniejsze funkcje skóry
Skóra pełni liczne funkcje. Najważniejszą z nich jest funkcja ochronna, skóra oddziela bowiem tkanki położone głębiej od środowiska zewnętrznego. Poza tym skóra spełnia również rolę:
termoregulacyjną,
sensoryczną – odbieranie bodźców ze środowiska zewnętrznego,
metaboliczną – synteza kluczowych związków, między innymi witaminy D3,
wydzielniczą – a więc wydalanie substancji wraz z potem,
immunologiczną – w obrębie skóry znajdują się liczne komórki układu odpornościowego.
Rodzaje skóry – jak rozpoznać swój typ?
W dermatologii, a szczególnie w kosmetologii skórę dzieli się na poszczególne typy w zależności od jej cech. Wyróżnia się:
skórę suchą – cechuje się zwiększoną utratą wody, a czasami również niedoborem lipidów,
skórę tłustą – cechuje się nadprodukcją sebum przez gruczoły łojowe, może wykazywać skłonność do pojawiania się zmian trądzikowych,
skórę normalną – charakteryzuje się normalnym wydzielaniem sebum i mniejszą tendencją do powstawania podrażnień,
skórę mieszaną – ma cechy skóry tłustej (typowo w strefie T – czoło, nos, broda), w pozostałych lokalizacjach obecne są cechy skóry suchej lub normalnej.
Najczęstsze choroby skóry
Skóra człowieka może być dotknięta licznymi schorzeniami dermatologicznymi. Mogą to być zarówno schorzenia infekcyjne, immunologiczne, genetyczne, jak i zapalne. Duża część schorzeń skóry ma charakter przewlekły, co oznacza, że przebiega z okresami zaostrzeń i remisji, a więc wyciszenia objawów chorobowych. Leczenie schorzeń skóry zajmuje się lekarz dermatolog-wenerolog.
Częstym znaleziskiem na skórze są znamiona barwnikowe. Typowo mają one postać niewielkiej brązowej plamki, ale mogą być również wykwitami wyniosłymi ponad poziom skóry. Znamiona barwnikowe powinny być regularnie oceniane w trakcie badania dermatoskopowego, ponieważ mogą być punktem wyjścia czerniaka, czyli nowotworu złośliwego wywodzącego się z melanocytów.
Alergie skórne
Na skórze mogą również manifestować się objawy schorzeń o podłożu alergicznym. Najczęstsze z nich to:
pokrzywka– której charakterystycznym objawem jest pojawianie się bąbli pokrzywkowych, z towarzyszącym świądem,
Schorzenia te mogą wymagać nie tylko diagnostyki dermatologicznej, ale i alergologicznej w celu identyfikacji tych alergenów, które mogą zaostrzać stan dermatologiczny pacjenta.
W dermatologii wykonuje się liczne procedury diagnostyczne, które obejmują nie tylko diagnostykę laboratoryjną, ale i mikrobiologiczną, histopatologiczną, immunopatologiczną, czy obrazową. Najczęstsze badania wykonywane w trakcie diagnozowania schorzeń skóry to:
badania obrazowe: USG jamy brzusznej, RTG klatki piersiowej.
Rodzaj wykonywanych badań diagnostycznych jest uzależniony od konkretnego przypadku i objawów klinicznych prezentowanych przez pacjenta.
Skóra: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)
Skóra to złożony narząd, w obrębie którego mogą pojawiać się liczne zmiany skórne, o zróżnicowanej morfologii. Poniżej znajdziemy odpowiedzi na najczęściej zadawane przez pacjentów pytania dotyczące skóry.
Ile jest struktur skóry?
Skóra jest zbudowana z trzech głównych warstw, a dokładniej naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej. Każda z tych warstw cechuje się swoistą budową i właściwościami.
Co buduje skórę?
Skórę budują liczne komórki. W naskórku są to przede wszystkim komórki nazywane keratynocytami. W obrębie skóry właściwej znajdują się natomiast fibroblasty, zaś w obrębie tkanki tłuszczowej – adipocyty. Ponadto, w poszczególnych warstwach skóry odnotowuje się obecność wielu innych komórek, w tym melanocytów, komórek układu immunologicznego, czy nerwowego.
Jaka jest funkcja skóry jako narządu?
Najważniejszą funkcją skóry jest funkcja ochronna w stosunku do środowiska zewnętrznego. Inne ważne funkcje skóry to udział w reakcjach metabolicznych i odpornościowych, a także percepcja bodźców i termoregulacja.
Podsumowując, skóra to największy narząd organizmu człowieka. Jej prawidłowe funkcjonowanie przekłada się bezpośrednio na dobrostan całego organizmu. Pojawienie się niepokojących zmian w obrębie skóry wymaga konsultacji z lekarzem dermatologiem.
Bibliografia
L. Rudnicka i inni, Współczesna Dermatologia, PZWL, Warszawa 2022,
L. Bolognia i inni, Fourth Edition Dermatologia, Medipage, Warszawa 2022,
A. Dembińska-Kieć i inni, Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Urban & Partner, Wrocław 2005 (dodruk), s. 654–659.
Choroba Parkinsona (PD) – jedna z najczęstszych chorób neurodegeneracyjnych – od lat kojarzona była przede wszystkim z czynnikami środowiskowymi i starzeniem się. Dziś wiemy, że genetyka odgrywa w niej większą rolę, niż jeszcze dwie dekady temu przypuszczano. Mutacje i warianty w konkretnych genach mogą powodować rzadkie postacie choroby, modyfikować ryzyko jej wystąpienia, wczesny początek, tempo rozwoju oraz odpowiedź na leczenie.
Z artykułu dowiesz się, że: >> choroba Parkinsona może mieć podłoże genetyczne, jednak w większości przypadków występuje samoistnie; >> według aktualnych danych dziedziczne postacie lub silny komponent genetyczny dotyczą 5–35% wszystkich przypadków choroby; >> największe znaczenie diagnostyczne w chorobie Parkinsona mają dziś geny: GBA, LRRK2, PRKN, PINK1, PARK7, SNCA i VPS35; >> w ALAB laboratoria dostępna jest szeroka gama badań genetycznych związanych z ryzykiem choroby Parkinsona oraz konsultacja genetyczna.
Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Większość przypadków PD (65–95%) nie wynika z pojedynczej mutacji dziedziczonej od rodziców.
Choroba Parkinsona najczęściej rozwija się po 50. roku życia, a średni wiek zachorowania wynosi około 60 lat. Zdarzają się jednak przypadki wcześniejsze – przed 50, a nawet przed 40. rokiem życia. Właśnie u takich pacjentów większe znaczenie może mieć podłoże genetyczne.
Istnieją dwa podstawowe wzorce dziedziczenia:
autosomalny dominujący – wystarczy jedna zmieniona kopia genu pochodząca od jednego z rodziców – ryzyko przekazania dziecku wynosi 50%, dotyczy genów SNCA, LRRK2, VPS35;
autosomalny recesywny – obie kopie genu muszą być zmienione, dziecko choruje tylko wtedy, gdy oboje rodzice są nosicielami, dotyczy genów PRKN, PINK1, PARK7/DJ-1.
Ponadto wiele wariantów (szczególnie w genie GBA i LRRK2) działa jako czynniki ryzyka – zwiększają prawdopodobieństwo zachorowania, ale nie determinują go w 100%. Na rozwój choroby wpływają także czynniki środowiskowe, styl życia, ekspozycja na toksyny i procesy starzenia.
Które geny mają znaczenie w dziedziczeniu choroby Parkinsona?
Na dziś zidentyfikowano wiele czynników genetycznych wpływających na rozwój choroby Parkinsona, jednak ich znaczenie w diagnostyce jest zróżnicowane. Podsumowanie informacji zawiera tabela.
Gen
Znaczenie
GBA
Najczęstszy genetyczny czynnik ryzyka PD
LRRK2 / PARK8
Najważniejszy gen dominującej rodzinnej postaci PD
PRKN / PARK2
Najważniejszy gen wczesnej, recesywnej postaci PD
SNCA / PARK1/PARK4
Rzadki, ale bardzo dobrze potwierdzony gen przyczyniający się do PD
PINK1 / PARK6
Istotny przy zachorowaniu w młodym wieku
PARK7 / DJ-1
Rzadki gen wczesnej postaci PD
VPS35
Gen rzadki, o autosomalnym dominującym przebiegu dziedziczenia
MAPT
Gen modyfikujący ryzyko i przebieg choroby
APOE
Bardziej związany z ryzykiem zaburzeń poznawczych niż samą PD
PARK3 / SPR
Możliwy wpływ na podatność początek choroby w młodszym wieku, ale znaczenie ograniczone
UCHL1 / PARK5
Rola niepewna, obecnie raczej małe znaczenie kliniczne
NR4A2 / Nurr1
Biologicznie ciekawy, ale słabo potwierdzony klinicznie
SNCAIP
Rzadki i niepewny czynnik podatności
mtDNA
Ważne dla zrozumienia mechanizmów choroby, ale nie rutynowo diagnostyczne
Gen GBA
GBA jest obecnie jednym z najważniejszych genów związanych z chorobą Parkinsona, mimo że zmiany w tym genie zwiększają ryzyko zachorowania, nie oznaczają natomiast, że dana osoba zachoruje. GBA jest ważny, ponieważ warianty tego genu występują stosunkowo często u pacjentów z chorobą Parkinsona. U części osób mogą wiązać się z wcześniejszym początkiem choroby i większym ryzykiem problemów z funkcjami poznawczymi oraz z pamięcią, poza tym z depresją, zaburzeniami snu i anosmią (brakiem węchu).
Mutacje w genie GBA są również odpowiedzialne za występowanie choroby Gauchera, polegającej na gromadzeniu się lipidów (substancji tłuszczowych) w komórkach takich narządów jak wątroba, śledziona i kości. Zachorowanie na chorobę Gauchera wiąże się występowaniem mutacji w obu kopiach genu GBA – odziedziczonych od obojga rodziców.
Osoby, które są nosicielami mutacji w tylko jednej kopii genu GBA – odziedziczonej od jednego z rodziców – nie chorują na chorobę Gauchera, ale mają od 5 do 10 razy większe ryzyko zachorowania na chorobę Parkinsona w przyszłości.
Mutacje w genie GBA powiązane z chorobą Gauchera i ryzykiem choroby Parkinsona:
Mutacja
Choroba Gauchera
Choroba Parkinsona
N370S
postać łagodna, nieneuronopatyczna
najczęstsza mutacja, niższa penetracja choroby – część nosicieli pozostanie zdrowa, zachorowanie wiąże się z łagodniejszym obrazem klinicznym
L444P
ciężka postać choroby, neuropatyczna
wysoka penetracja choroby – większa liczba nosicieli choruje, cięższy przebieg kliniczny
E326K
brak manifestacji klinicznej choroby
cięższy przebieg kliniczny
Gen LRRK2 / PARK8
LRRK2 to najważniejszy gen związany z dominującą, rodzinną postacią choroby Parkinsona. Oznacza to, że jedna zmieniona kopia genu może zwiększać ryzyko choroby. Bardzo ważne jest jednak to, że LRRK2 ma niepełną penetrację – czyli część nosicieli nigdy nie zachoruje.
Gen PRKN / PARK2
PRKN to najważniejszy gen w przypadku choroby Parkinsona o wczesnym początku, zwłaszcza gdy objawy pojawiają się przed 40.–50. rokiem życia. Najczęściej działa w sposób recesywny, czyli ryzyko choroby rośnie wtedy, gdy pacjent odziedziczy dwie nieprawidłowe kopie genu. Choroba związana z PRKN często postępuje wolniej i dobrze odpowiada na leczenie lewodopą.
Gen SNCA/PARK1/PARK4
SNCA był jednym z pierwszych genów jednoznacznie powiązanych z Parkinsonem. Koduje alfa-synukleinę – białko, które odkłada się w mózgu pacjentów w postaci tzw. ciał Lewy’ego. Mutacje lub powielenia tego genu są rzadkie, ale gdy występują, mogą prowadzić do rodzinnej, często wcześniejszej postaci choroby. W praktyce klinicznej SNCA jest rzadszy niż GBA, LRRK2 czy PRKN, ale jego znaczenie biologiczne jest bardzo duże.
Gen PARK6/PINK1
PINK1 jest ważny przede wszystkim u pacjentów z wczesnym początkiem choroby Parkinsona. Gen pomaga chronić mitochondria w komórkach, które są miejscem wytwarzanie energii. Gdy PINK1 nie działa prawidłowo, komórki nerwowe mogą gorzej radzić sobie ze stresem oksydacyjnym i uszkodzeniami. Mutacje PINK1 są rzadsze niż PRKN, ale mają dobrze potwierdzony związek z recesywną postacią PD.
Gen PARK7/DJ-1
PARK7 również wiąże się z wczesną, recesywną postacią choroby Parkinsona. Jego zadaniem jest ochrona komórek przed stresem oksydacyjnym, czyli uszkodzeniami wynikającymi z nadmiaru wolnych rodników. Mutacje w tym genie są jednak bardzo rzadkie.
Gen VPS35
VPS35 jest rzadkim, ale uznanym genem związanym z chorobą Parkinsona dziedziczoną dominująco.
MAPT
MAPT koduje białko tau, znane z innych chorób neurodegeneracyjnych, np. choroby Alzhemiera. W chorobie Parkinsona nie jest typowym genem przyczynowym, ale może wpływać na podatność na chorobę i jej przebieg. Niektóre warianty MAPT mogą zwiększać ryzyko PD lub zaburzeń poznawczych. Gen o małym znaczeniu diagnostycznym w chorobie Parkinsona.
Gen APOE
APOE jest najbardziej znany z badań nad chorobą Alzheimera, ale ma też znaczenie u części pacjentów z Parkinsonem. Szczególnie wariant APOE 4 może zwiększać ryzyko problemów poznawczych i otępienia w przebiegu PD. Nie jest to gen, który typowo powoduje chorobę Parkinsona. Jego znaczenie polega raczej na ocenie ryzyka objawów pozaruchowych, zwłaszcza zaburzeń pamięci i funkcji poznawczych.
Inne geny powiązane z chorobą Parkinsona
PARK3 / SPR – związany z możliwym wpływem na chorobę Parkinsona, jego znaczenie jest obecnie ograniczone i głównie naukowe.
UCHL1 / PARK5 – kiedyś rozważany jako gen związany z dominującą postacią choroby, późniejsze badania nie potwierdziły jednoznacznie jego dużego znaczenia diagnostycznego.
NR4A2 / Nurr1 – ważny dla rozwoju i przeżycia neuronów produkujących dopaminę, jest interesujący z biologicznego punktu widzenia. Jednak badania u pacjentów nie potwierdziły jednoznacznie, że zmiany w tym genie są częstą przyczyną choroby Parkinsona. Dlatego jego znaczenie w codziennej diagnostyce jest niewielkie.
Mitochondrialne DNA – mtDNA – mitochondria to struktury odpowiedzialne za dostarczanie komórkom energii , dlatego są ważne w chorobie Parkinsona (dla prawidłowego funkcjonowania komórki nerwowe potrzebują odpowiednich zasobów energii). Uszkodzenia mitochondrialnego DNA mogą wpływać na odporność neuronów na stres i starzenie. Nie jest to jednak typowy gen typowy dla tej choroby, ma znaczenie w badaniach nad mechanizmami choroby, nie w standardowej diagnostyce pacjentów.
Genetyka w chorobie Parkinsona – uproszczona interpretacja
Różnice genetyczne częściowo tłumaczą, dlaczego u jednych pacjentów choroba zaczyna się wcześnie i postępuje szybko, a u innych – późno i łagodnie.
Jeśli choroba Parkinsona:
zaczęła się wcześnie, szczególnie przed 40. – 50. rokiem życia, największe znaczenie mają geny PRKN, PARK2, PARK6, PARK7, czasem SNCA lub LRRK2;
występuje rodzinnie, szczególnie w kilku pokoleniach, najważniejsze są LRRK2, SNCA, PS35, PRKN — zwłaszcza gdy chorują rodzeństwa lub choroba zaczyna się młodo.
Jeśli mówimy o zwiększonym ryzyku zachorowania, najważniejsze są:
GBA,
MAPT.
Czy dodatni wynik badania genetycznego oznacza rozwój choroby?
Jest to jedno z najważniejszych i najczęstszych pytań, jednocześnie przyczyna wielu nieprozumień.
Odpowiedź na to pytanie jednoznacznie brzmi „nie”.
Dodatni wynik badania, czyli wykrycie wariantu patogennego lub wariantu będącego czynnikiem ryzyka, oznacza zwiększoną możliwość zachorowania, ale nie jest rozpoznaniem lub potwierdzeniem diagnozy.
Na przykład penetracja mutacji LRRK2 G2019S wynosi zwykle 30–70% (w zależności od wieku i populacji), a u wielu osób z wariantami GBA choroba Parkinsona nigdy się nie rozwinie.
Wynik genetyczny ma jednak realną wartość kliniczną:
u osób z nietypowym przebiegiem choroby pomaga różnicować z innymi schorzeniami;
pomaga prognozować przebieg choroby;
umożliwia personalizację leczenia;
umożliwia kwalifikację się do badań klinicznych;
pozwala na objęcie opieką rodziny.
WAŻNE! Dodatni wynik badania genetycznego nie jest jednoznaczny z tym, że rozwinie się choroba Parkinsona.
Badania genetyczne nie są zalecane u każdego pacjenta z chorobą Parkinsona. Nie są także zalecane jako badania przesiewowe dla osób zdrowych.
Najważniejsze wskazania obejmują:
początek objawów przed 50. rokiem życia (szczególnie przed 40. r.ż.);
występowanie choroby w rodzinie, zwłaszcza u krewnego pierwszego stopnia (rodzica, rodzeństwa, dzieci) lub kilku krewnych w kolejnych pokoleniach;
nietypowy przebieg choroby (np. wczesny początek, dystonia kończyn dolnych, szybka progresja, współwystępowanie otępienia);
planowanie potomstwa i potrzeba poradnictwa genetycznego;
kwalifikacja do badań klinicznych terapii celowanych (inhibitory LRRK2, terapie genowe, leczenie enzymatyczne w deficycie GBA).
WAŻNE! Według wytycznych badania genetyczne są szczególnie uzasadnione w przypadkach podejrzenia dziedzicznych postaci choroby (5–35% ogółu przypadków) lub wczesnego wystąpienia objawów.
Badania genetyczne na Parkinsona w ALAB laboratoria
W ALAB laboratoria dostępna jest szeroka oferta badań genetycznych w kierunku choroby Parkinsona, zaczynając od wykrywania mutacji w pojedynczych genach do analizy wielogenowej.
Badania genów kluczowych w diagnostyce choroby o wczesnym początku:
Panel NGS – analiza wielu genów odpowiedzialnych za dystonię (występowanie ruchów mimowolnych), w tym geny zwiększające ryzyko choroby Parkinsona:SNCA, LRRK2, VPS35, PARK2, PINK1, PARK7.
Dostępna jest również konsultacja genetyczna przeprowadzana online:
Zakończenie
Choroba Parkinsona nie jest dziedziczna w sposób jaki powszechnie nam się z dziedziczeniem kojarzy – czyli jeśli choruje któreś z rodziców, automatycznie zachoruje również dziecko. Uwarunkowania genetyczne choroby Parkinsona występują u ok. 5-30% pacjentów. Badania genetyczne są przydatne szczególnie w tych postaciach choroby, które występują u osób młodszych – przed 40.-50. r.ż. Pomagają również wyjaśnić, dlaczego przebieg choroby bywa tak różny: jedni pacjenci mają głównie objawy ruchowe, inni szybciej rozwijają zaburzenia poznawcze, depresję lub inne objawy pozaruchowe.
Nie zastępują jednak klasycznej diagnostyki neurologicznej i zawsze powinny być interpretowane w kontekście objawów, historii rodzinnej oraz poradnictwa genetycznego.
FAQ: często zadawane pytania o chorobę Parkinsona
Czy istnieje badanie z krwi na chorobę Parkinsona?
Obecnie nie ma jednego, rutynowego badania krwi, które jednoznacznie potwierdzałoby chorobę Parkinsona w codziennej praktyce lekarskiej.
Bibliografia
Pankratz N, Foroud T. Genetics of Parkinson disease. Genet Med. 2007 Dec;9(12):801-11. doi: 10.1097/gim.0b013e31815bf97c. PMID: 18091429.
Smith L, Schapira AHV. GBA Variants and Parkinson Disease: Mechanisms and Treatments. Cells. 2022 Apr 8;11(8):1261. doi: 10.3390/cells11081261. PMID: 35455941; PMCID: PMC9029385.
Wszawica to częsty problem pasożytniczy, który może dotyczyć zarówno dzieci, jak i dorosłych. Choć wiele osób kojarzy wszy z brakiem higieny, zakażenie najczęściej szerzy się przez bliski kontakt z inną osobą.
Z tego artykułu dowiesz się: >> jak wyglądają wszy ludzkie i czym różnią się gnidy od łupieżu, >> jakie są najczęstsze objawy wszawicy głowy, wszawicy łonowej i zakażenia wszą odzieżową, >> skąd biorą się wszy i dlaczego wszawica nie jest związana wyłącznie z brakiem higieny, >> jak rozpoznać wszy we włosach oraz jak wyglądają ugryzienia wszy, >> jakie preparaty i metody stosuje się w leczeniu wszawicy, >> ile wszy mogą przeżyć poza organizmem człowieka i jak prawidłowo odkazić pościel oraz ubrania, >> jakie działania pomagają zmniejszyć ryzyko zakażenia w domu, przedszkolu i szkole.
Wszy ludzkie to niewielkie pasożyty żywiące się krwią człowieka. Nie potrafią skakać ani latać – przemieszczają się przez bezpośredni kontakt lub wspólne używanie przedmiotów, takich jak szczotki, czapki czy pościel.
Najczęściej występują trzy rodzaje wszy:
wesz głowowa,
wesz łonowa,
wesz odzieżowa.
Pasożyty składają jaja, czyli gnidy, które przytwierdzają do włosów lub włókien tkanin.
Jak wygląda wesz ludzka?
Dorosła wesz ma około 2–4 mm długości i szarobrązowy kolor. Po kontakcie z krwią może wydawać się ciemniejsza. Gnidy przypominają małe, jasne punkty przyklejone do włosów.
Wiele osób myli jajka wszy z łupieżem. W przeciwieństwie do łupieżu gnidy trudno usunąć z włosa.
Czym jest wszawica?
Wszawica (w klasyfikacji ICD-10 oznaczona kodem B85) to choroba pasożytnicza wywołana obecnością wszy. Najczęściej dotyczy skóry głowy, ale może obejmować także okolice łonowe lub odzież.
Do zakażenia dochodzi zwykle:
w przedszkolach i szkołach,
podczas bliskiego kontaktu z zakażoną osobą,
przez wspólne używanie przedmiotów osobistych.
Wszawica głowy
To najczęstsza postać zakażenia, szczególnie u dzieci. Wszy na głowie najczęściej lokalizują się w okolicy karku i za uszami.
Objawem dominującym jest świąd skóry głowy. Drapanie może prowadzić do podrażnień i nadkażeń bakteryjnych.
Wszy łonowe przenoszą się głównie drogą kontaktów seksualnych. Pasożyty bytują w okolicy łonowej, ale mogą pojawić się także pod pachami lub na klatce piersiowej.
Typowe objawy to:
świąd,
podrażnienie skóry,
drobne ślady po ugryzieniach.
Wesz odzieżowa
Wesz odzieżowa żyje głównie w ubraniach i pościeli. Na skórę przechodzi w celu pobrania krwi.
Ta postać wszawicy częściej występuje w złych warunkach sanitarnych i może przenosić niektóre choroby zakaźne.
Skąd biorą się wszy? Przyczyny wszawicy
Wbrew mitom wszy nie biorą się z brudu. Mogą pojawić się u każdej osoby, niezależnie od poziomu higieny.
Najczęstsze przyczyny wszawicy to:
bezpośredni kontakt głowa do głowy,
wspólne używanie szczotek i nakryć głowy,
kontakt z zakażoną pościelą lub odzieżą.
Ryzyko zakażenia wzrasta w dużych skupiskach dzieci.
Objawy wszawicy – jak rozpoznać wszy?
Najbardziej charakterystycznym objawem jest uporczywy świąd skóry.
Mogą występować także:
zaczerwienienie skóry,
drobne ranki po drapaniu,
widoczne gnidy przy nasadzie włosów,
problemy ze snem u dzieci.
W początkowej fazie objawy bywają niewielkie.
Jak wyglądają ugryzienia wszy?
Ugryzienia wszy mają postać małych czerwonych grudek. Najczęściej pojawiają się na karku, za uszami lub w miejscach kontaktu skóry z odzieżą.
Zmiany mogą swędzieć i prowadzić do podrażnienia skóry.
Wszy we włosach – jak je wykryć?
Najlepiej oglądać włosy w jasnym świetle, szczególnie okolice karku i uszu. Pomocny jest gęsty grzebień do wyczesywania wszy.
Żywe wszy poruszają się szybko, dlatego łatwiej zauważyć gnidy przytwierdzone do włosów.
Leczenie wszawicy – co na wszy działa skutecznie?
Leczenie polega na zastosowaniu preparatów przeciw wszom oraz dokładnym usuwaniu gnid.
Najczęściej stosuje się:
preparaty z dimetykonem,
środki zawierające permetrynę,
mechaniczne wyczesywanie włosów.
Równocześnie należy wyprać pościel, ręczniki i ubrania w temperaturze minimum 60°C.
Jakie choroby przenoszą wszy?
Wesz głowowa zwykle nie przenosi groźnych chorób zakaźnych, jednak może prowadzić do podrażnień skóry, nadkażeń bakteryjnych oraz nasilonego świądu. Większe znaczenie epidemiologiczne ma wesz odzieżowa, która może uczestniczyć w przenoszeniu takich chorób jak:
dur plamisty,
gorączka okopowa,
dur powrotny.
W przypadku nasilonych zmian skórnych, przewlekłego świądu lub podejrzenia nadkażenia lekarz może zalecić dodatkową diagnostykę laboratoryjną. Najczęściej wykonuje się:
badania mikrobiologiczne zmian skórnych przy nadkażeniach bakteryjnych.
Jeśli świąd skóry utrzymuje się mimo leczenia lub objawy są nietypowe, konieczne może być również różnicowanie wszawicy z innymi chorobami dermatologicznymi i pasożytniczymi.
Skrzepy krwi we krwi menstruacyjnej mogą wzbudzić niepokój i są stosunkowo częstą przyczyną wizyt w gabinecie lekarza ginekologa. Bardzo duże skrzepy krwi mogą być związane z zaburzeniami hematologicznymi, hormonalnymi, jak i dotyczącymi bezpośrednio narządu rodnego.
Z tego artykułu dowiesz się: >> Z czego zbudowane są skrzepy menstruacyjne i dlaczego powstają? >> Czy skrzepy krwi mogą pojawiać się w warunkach fizjologicznych? >> Z jakimi schorzeniami mogą być związane duże skrzepy we krwi menstruacyjnej? >> Jakie badania diagnostyczne wykonuje się przy niepokojących skrzepach krwi podczas miesiączki?
Skrzepy menstruacyjne są zbudowane nie tylko z komórek krwi, w tym leukocytów, erytrocytów, czy płytek krwi, ale również z fibryny i fragmentów endometrium ( a więc błony śluzowej jamy macicy). W trakcie miesiączki dochodzi do uszkodzenia naczyń spiralnych i krwawienia do jamy macicy. Celem układu krzepnięcia jest z jednej strony ograniczenie utraty krwi, z drugiej zaś zachowanie wydzieliny menstruacyjnej w formie płynnej (fibrynoliza). Skrzepy krwi częściej pojawiają się w towarzystwie obfitych miesiączek. Wynika to z faktu, że układ fibrynolityczny nie jest wówczas wydolny, by rozpuścić całą fibrynę, współtworzącą skrzepy krwi. Samo wystąpienie skrzepów w trakcie miesiączki nie musi być związane z problemami zdrowotnymi. Niewielkie skrzepy pojawiające się w trakcie pierwszych dwóch dni krwawienia są zjawiskiem fizjologicznym.
Dlaczego w czasie okresu pojawiają się skrzepy krwi?
Pojawienie się skrzepów krwi podczas krwawienia miesiączkowego może być związane z zaburzeniami dotyczącymi procesów krzepnięcia, w tym brakiem równowagi między czynnikami anty- i prozakrzepowymi. Warto mieć świadomość, że nasilone skrzepy krwi mogą być również związane z niektórymi nieprawidłowościami i schorzeniami, w tym:
endometriozą – jest to schorzenie, którego istotą jest obecność błony śluzowej jamy macicy poza nią, a więc na przykład w obrębie jajowodów, otrzewnej, czy jelit,
przyjmowanie niektórych leków – w tym antykoncepcji hormonalnej, a także leków przeciwkrzepliwych,
rzadziej nowotwory narządu rodnego, w tym rak endometrium, czy rak szyjki macicy – mimo, że jest to rzadsza przyczyna skrzepów, to zawsze należy zachować czujność onkologiczną.
Rozciągliwy śluz podczas miesiączki – co może oznaczać?
W większości przypadków pojawienie się rozciągliwego śluzu w trakcie krwawienia miesiączkowego nie jest niczym niepokojącym. Zazwyczaj jest on przezroczysty lub lekko białawy i nie posiada zapachu.
Kiedy śluz w czasie miesiączki powinien niepokoić? Warto zwrócić uwagę na takie cechy jak:
pojawienie się żółtawego, zielonkawego lub szarego koloru,
nieprzyjemny zapach,
dolegliwości towarzyszące – takie jak pieczenie, świąd w okolicy pochwy i warg sromowych, czy ból podbrzusza,
stan podgorączkowy, gorączka.
Właściwości te mogą świadczyć o infekcji w obrębie narządu rodnego, co wymaga konsultacji w gabinecie ginekologicznym.
Diagnostyka miesiączki ze skrzepami – jakie badania wykonać?
W pierwszym kroku konieczne jest udanie się na wizytę do lekarza ginekologa. Specjalista w trakcie konsultacji zbiera z pacjentką wywiad, a także wykonuje badanie ginekologiczne, w trakcie którego ocenia obecność ewentualnych nieprawidłowości w obrębie narządu rodnego. Podczas rozmowy padną pytania między innymi o objawy towarzyszące, a także charakter i czas trwania krwawienia miesiączkowego.
Badania diagnostyczne i procedury medyczne pomocne podczas diagnozowania przyczyny skrzepów krwi to przede wszystkim:
w wybranych przypadkach rezonans magnetyczny miednicy mniejszej,
biopsja endometrium i badanie histopatologiczne pobranego materiału – w sytuacji podejrzenia etiologii nowotworowej.
Duże skrzepy podczas miesiączki – kiedy udać się do lekarza?
W jakich sytuacjach klinicznych konieczna jest większa czujności konsultacja ginekologiczna? Niepokojące objawy związane ze skrzepami krwi to przede wszystkim:
duże skrzepy o wielkości powyżej 3-4 cm,
często pojawiające się skrzepy, szczególnie jest pojawiają się w każdy dzień podczas miesiączki, nie tylko na początku krwawienia,
współwystępujące schorzenia hematologiczne, w tym na przykład niedokrwistość, czy małopłytkowość,
przedłużające się miesiączki – gdy krwawienie trwa powyżej 7 dni,
obfite miesiączki ze skrzepami – gdy zmiana podpaski lub tamponu konieczna jest co 1–2 godziny,
pojawienie się innych niepokojących objawów, w tym osłabienia, utraty masy ciała, czy też krwawienia z dróg rodnych.
Duże skrzepy podczas okresu: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)
Duże skrzepy podczas miesiączki zdecydowanie mogą wywołać niepokój. Poniżej znajdziemy odpowiedzi na pytania najczęściej zadawane przez pacjentki.
Co mogą oznaczać galaretowate skrzepy podczas miesiączki?
Małe, galaretowate skrzepy pojawiające się pojedynczo w trakcie pierwszych dni miesiączki mogą być zjawiskiem fizjologicznym. Jednak jeśli objawy te są nasilone mogą być związane z zaburzeniami krzepnięcia, zaburzeniami hormonalnymi, jak i schorzeniami narządu rodnego, w tym endometriozą, adenomiozą, czy też mięśniakami macicy.
Co oznacza rozciągliwy śluz podczas miesiączki?
Rozciągliwy, przezroczysty lub białawy śluz w trakcie krwawienia miesiączkowego jest zjawiskiem fizjologicznym. Jednak gdy występuje on w nadmiernej ilości, ma niepokojący kolor lub zapach lub towarzyszą mu objawy dodatkowe, warto skonsultować się ze swoim ginekologiem.
Skrzepy w trakcie miesiączki to powszechne zjawisko. Jednak w sytuacji, gdy pojawiają się często, cechują się dużymi rozmiarami, czy towarzyszą bardzo obfitym miesiączkom – nie warto czekać. Wymaga to wówczas wyjaśnienia i wykonania badań diagnostycznych w gabinecie ginekologicznym.
Bibliografia
G. Bręborowicz i inni, Położnictwo i Ginekologia, Repetytorium, 2010,
J. Pundir i inni, Ginekologia – algorytmy oparte na dowodach naukowych, Wydawnictwo Medipage, Warszawa 2019,
A. Dembińska-Kieć i inni, Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Urban & Partner, Wrocław 2005 (dodruk), s. 654–659,
A. Szczeklik, Piotr Gajewski, Interna Szczeklika, Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2020/2021.
Grillowanie to jedna z najpopularniejszych metod przygotowywania potraw, szczególnie w sezonie letnim. Wokół grillowanych produktów pojawia się jednak wiele pytań dotyczących ich wpływu na zdrowie oraz bezpieczeństwa samego procesu grillowania. W artykule wyjaśniamy, czy grillowanie jest zdrowe, jakie substancje mogą powstawać podczas obróbki cieplnej oraz jak bezpiecznie przygotowywać potrawy z grilla. Dowiesz się również, który grill jest najzdrowszy i jakie produkty warto wybierać, aby ograniczyć ryzyko powstawania szkodliwych związków.
Z tego artykułu dowiesz się: >> czym jest proces grillowania i od czego zależy jego bezpieczeństwo, >> jakie zmiany zachodzą w żywności podczas grillowania, >> czy dym z grilla może być szkodliwy dla zdrowia, >> czym są wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) i heterocykliczne aminy aromatyczne (HAA), >> jak ograniczyć powstawanie szkodliwych substancji podczas grillowania, >> który grill – węglowy, gazowy czy elektryczny – jest najbezpieczniejszy dla zdrowia, >> czy tacki aluminiowe są bezpieczne i czym można je zastąpić, >> jak często można jeść potrawy z grilla oraz które z nich są najzdrowsze, >> jak grillować w sposób bezpieczny i bardziej korzystny dla zdrowia.
Grillowanie to obróbka cieplna żywności w wysokiej temperaturze, prowadzona najczęściej na ruszcie lub tacce. Może odbywać się metodą bezpośrednią, gdy produkt znajduje się nad źródłem ciepła wtedy temperatura pod rusztem może sięgać ok. 340°C, a na powierzchni rusztu 260-280°C lub metodą pośrednią, np. na tacce albo w folii aluminiowej, bez bezpośredniego kontaktu z płomieniem i dymem. Ta druga metoda zwykle przebiega w niższej temperaturze, ok. 170-220°C na powierzchni rusztu, i jest korzystniejsza pod względem ograniczania powstawania niepożądanych związków.
Jak grillowanie wpływa na żywność?
Podczas grillowania zachodzą zarówno zmiany korzystne, jak i niekorzystne. Do pozytywnych można zaliczyć częściowe wytapianie tłuszczu jego ilość w produkcie może zmniejszyć się o ok. 5-20%, szczególnie przy grillowaniu nad otwartym ogniem. Jednocześnie produkt traci wodę i soki komórkowe, co powoduje ubytek masy. Zastosowanie tacki aluminiowej lub grilla elektrycznego może ograniczać te straty.
Niekorzystny wpływ grillowania wynika głównie z działania wysokiej temperatury. Może ona powodować straty witamin, zwłaszcza wrażliwych na ciepło, oraz częściowe straty składników mineralnych związane z wyciekiem soków z produktu. Dochodzi także do:
Najważniejsze z nich to heterocykliczne aminy aromatyczne i wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, które tworzą się szczególnie podczas grillowania mięsa w wysokiej temperaturze oraz przy kontakcie tłuszczu z płomieniem lub żarem.
To, czy grillowanie będzie względnie zdrową metodą przygotowania żywności, zależy od kilku czynników:
rodzaju produktu,
temperatury,
czasu obróbki,
rodzaju grilla,
ilości dymu,
stopnia przypieczenia.
Największe ryzyko wiąże się z długim grillowaniem tłustego mięsa bezpośrednio nad otwartym ogniem, zwłaszcza gdy produkt ulega zwęgleniu. Bezpieczniejszym rozwiązaniem jest grillowanie pośrednie, używanie tacek, wybieranie chudszego mięsa, warzyw i ryb, unikanie przypalania oraz ograniczanie produktów peklowanych i wędzonych.
Czy dym z grilla jest szkodliwy dla zdrowia?
Dym powstający podczas grillowania może zawierać substancje szkodliwe dla zdrowia, szczególnie gdy żywność przygotowywana jest nad otwartym ogniem lub w bardzo wysokiej temperaturze. Najwięcej niepożądanych związków tworzy się w momencie, gdy tłuszcz i soki z mięsa skapują na rozżarzony węgiel lub płomień. W wyniku spalania powstaje dym zawierający m.in. wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), lotne związki organiczne oraz drobne cząstki pyłu, które mogą osadzać się na powierzchni żywności i być wdychane przez osoby znajdujące się przy grillu.
Częste narażenie na dym grillowy może działać drażniąco na drogi oddechowe oraz zwiększać kontakt organizmu ze związkami o potencjale mutagennym i kancerogennym. Największe ilości WWA powstają podczas grillowania na węglu drzewnym oraz przy intensywnym przypalaniu mięsa. Znaczenie ma również rodzaj przygotowywanej żywności tłuste mięso generuje więcej dymu i produktów spalania niż warzywa czy ryby.
Nie oznacza to jednak, że samo grillowanie jest niebezpieczne. Ryzyko można znacznie ograniczyć poprzez:
stosowanie tacek aluminiowych,
unikanie przypalania potraw,
regularne czyszczenie rusztu,
wybór grilli gazowych lub elektrycznych, które produkują mniej dymu niż tradycyjny grill węglowy.
Ważne jest także grillowanie na świeżym powietrzu lub w dobrze wentylowanych miejscach, aby ograniczyć wdychanie dymu.
Czy w czasie grillowania wytwarzają się węglowodory aromatyczne?
Podczas grillowania mogą powstawać szkodliwe związki chemiczne, w tym wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) oraz heterocykliczne aminy aromatyczne (HAA). Ich ilość zależy przede wszystkim od temperatury, czasu obróbki oraz kontaktu żywności z ogniem i dymem.
Warto wiedzieć: WWA to grupa związków powstających podczas niecałkowitego spalania substancji organicznych, np. tłuszczu skapującego na rozżarzony węgiel lub płomień. Następnie wraz z dymem osadzają się one na powierzchni grillowanej żywności. Jednym z najlepiej poznanych i najbardziej niebezpiecznych przedstawicieli tej grupy jest benzo[a]piren, uznawany za marker obecności WWA w żywności oraz związek o działaniu rakotwórczym. Najwięcej WWA tworzy się podczas grillowania nad otwartym ogniem, szczególnie w przypadku tłustych mięs i produktów silnie przypieczonych lub zwęglonych. Badania wskazują, że część WWA wykazuje działanie mutagenne i rakotwórcze.
Heterocykliczne aminy aromatyczne (HAA)
Podczas grillowania powstają również heterocykliczne aminy aromatyczne (HAA). Są to związki tworzące się podczas obróbki termicznej produktów pochodzenia zwierzęcego wskutek rozpadu białek zawierających m.in. fenyloalaninę i kwas glutaminowy. HAA mogą powstawać nie tylko podczas grillowania, ale także w czasie długotrwałego smażenia, duszenia czy pieczenia mięsa.
Kluczowe znaczenie dla rodzaju tworzących się amin ma temperatura:
150-250°C – powstają m.in. pochodne pirydyny, chinoliny i chinoksaliny – związki, które często odpowiadają za smak i zapach pieczonych potraw
powyżej 300°C tworzą się aminy pirolityczne będące produktami rozpadu aminokwasów i białek – związki silnie toksyczne, niektóre o działaniu rakotwórczym lub mutagennym (uszkadzające DNA), mogą również wpływać niekorzystnie na jelita, wątrobę, płuca i naczynia krwionośne.
Ilość HAA wzrasta wraz z wydłużeniem czasu obróbki oraz stopniem przypieczenia żywności. Szczególnie dużo tych związków powstaje podczas grillowania mięsa i ryb bezpośrednio nad ogniem.
Ograniczenie powstawania HAA i WWA w żywności grillowanej
Powstawanie WWA i HAA można jednak ograniczyć. Korzystne jest stosowanie grillowania pośredniego, tacek aluminiowych oraz unikanie bezpośredniego kontaktu żywności z płomieniem. Ważne jest także obniżenie temperatury i skrócenie czasu grillowania. Pomocne może być marynowanie mięsa, dodatek niewielkiej ilości skrobi do produktów mięsnych oraz wybieranie chudszego mięsa. Należy również unikać spożywania produktów silnie przypalonych i zwęglonych, ponieważ zawierają one największe ilości związków o działaniu mutagennym.
Na czym można bezpiecznie grillować?
Grillowanie polega na obróbce cieplnej żywności w wysokiej temperaturze z wykorzystaniem rusztu lub płyt grzewczych. W zależności od źródła ciepła wyróżnia się grille węglowe, gazowe i elektryczne.
W grillach węglowych ciepło pochodzi z rozżarzonego węgla lub brykietu, co nadaje potrawom charakterystyczny smak, ale jednocześnie sprzyja powstawaniu szkodliwych związków, zwłaszcza gdy tłuszcz skapuje na żar. Grill gazowy wykorzystuje płomień gazowy, a ciepło przekazywane jest przez ruszt, płyty grzewcze lub kamienie lawowe, dzięki czemu proces przebiega szybciej i bardziej równomiernie niż w grillu węglowym.
Z kolei grill elektryczny działa dzięki elementom grzewczym zasilanym energią elektryczną, a wymiana ciepła zachodzi głównie przez przewodzenie i przenikanie ciepła. Umożliwia on precyzyjną kontrolę temperatury oraz ogranicza powstawanie dymu i produktów spalania.
Grill węglowy, gazowy czy elektryczny – który jest najzdrowszy?
Za najbezpieczniejszy pod względem zdrowotnym uznawany jest grill elektryczny, ponieważ nie wykorzystuje otwartego ognia ani procesu spalania paliwa, dzięki czemu podczas przygotowywania potraw powstaje najmniej dymu i szkodliwych związków, takich jak wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA).
Grill gazowy również pozwala ograniczyć ilość tych substancji, ponieważ zapewnia bardziej równomierną temperaturę i mniejsze zadymienie niż grill węglowy. Najwięcej potencjalnie szkodliwych związków tworzy się podczas grillowania na węglu drzewnym, szczególnie gdy tłuszcz skapuje bezpośrednio na rozżarzony opał i powoduje intensywne dymienie.
Nie oznacza to jednak, że grill węglowy jest niebezpieczny, kluczowe znaczenie ma sposób grillowania. Unikanie przypalania żywności, stosowanie umiarkowanej temperatury oraz regularne czyszczenie rusztu pozwalają znacznie zmniejszyć ryzyko powstawania niekorzystnych substancji.
Czy tacki aluminiowe są szkodliwe? Czego można używać zamiast tacek aluminiowych na grilla?
Tacki aluminiowe używane do grillowania są uznawane za bezpieczne przy okazjonalnym stosowaniu, jednak badania pokazują, że podczas obróbki cieplnej niewielkie ilości aluminium mogą przenikać do żywności. Zjawisko to nasila się szczególnie w wysokiej temperaturze oraz podczas kontaktu aluminium z żywnością kwaśną lub słoną, np. marynatami z octem, cytryną czy pomidorami.
Badania wykazały, że pieczenie lub grillowanie mięsa zawiniętego w folię aluminiową może zwiększać zawartość aluminium w produkcie nawet kilkukrotnie. Jednocześnie naukowcy podkreślają, że u zdrowych osób większość przyjmowanego aluminium jest wydalana z organizmu, a pojedyncze użycie tacek aluminiowych nie stanowi istotnego zagrożenia zdrowotnego. Większą ostrożność powinny zachować osoby z chorobami nerek, ponieważ aluminium jest usuwane głównie przez nerki i może kumulować się w organizmie.
W praktyce tacki aluminiowe mogą być korzystniejsze niż grillowanie bezpośrednio nad ogniem, ponieważ ograniczają kapanie tłuszczu na żar, zmniejszając ilość dymu oraz powstawanie wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA). Najlepiej jednak unikać długiego kontaktu aluminium z bardzo kwaśnymi lub mocno przyprawionymi produktami oraz nie dopuszczać do przegrzewania tacek.
Czego można używać zamiast tacek aluminiowych na grilla?
Alternatywą dla tacek aluminiowych są przede wszystkim:
tacki i naczynia ze stali nierdzewnej,
ceramiczne lub żeliwne płyty grillowe,
kamienie do grillowania,
papier do pieczenia przeznaczony do wysokich temperatur,
silikonowe maty grillowe dopuszczone do kontaktu z żywnością,
tacki wielorazowe ze stali lub emaliowane.
Materiały te nie powodują migracji aluminium do żywności i dobrze sprawdzają się szczególnie podczas grillowania ryb, warzyw oraz produktów marynowanych. W przypadku grillowania pośredniego dobrym rozwiązaniem może być również zawijanie żywności w papier do pieczenia, a dopiero następnie umieszczenie jej na ruszcie.
Jak grillować zdrowo? Zasady bezpiecznego grillowania
Grillowanie nie musi być niezdrowe wiele zależy od sposobu przygotowania potraw, temperatury oraz rodzaju używanego grilla. Odpowiednie techniki grillowania pozwalają ograniczyć powstawanie szkodliwych związków, takich jak wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) i heterocykliczne aminy aromatyczne (HAA), a jednocześnie zachować smak i wartość odżywczą produktów.
Zasady bezpiecznego grillowania:
Należy grillować małe kawałki mięsa – zapobiega to nadmiernemu wysuszeniu i pozwala zachować charakterystyczne cechy sensoryczne,
Należy rozpalać węgiel drzewny przy użyciu naturalnych podpałek,
Nie należy grillować mięs nad otwartym ogniem, gdyż sprzyja to wytwarzaniu WWA i HAA,
Rozpocząć proces grillowania należy w momencie, gdy węgle pokryją się szarym popiołem,
Nie należy dopuszczać do palenia się ściekającego tłuszczu, gdyż zwiększa to proces wytwarzania WWA,
Należy wybierać chude mięso, które wcześniej powinno się poddać procesowi marynowania,
Powinno się przeprowadzić wstępną obróbkę cieplną mięsa przed procesem grillowania – pozwala to znacznie zredukować ilość powstawania WWA i HAA,
Powinno się prowadzić proces grillowania dłużej, natomiast w niższej temperaturze.
Przestrzeganie podstawowych zasad bezpiecznego grillowania pozwala zmniejszyć ilość szkodliwych substancji powstających podczas obróbki cieplnej. Kluczowe znaczenie ma unikanie przypalania żywności, ograniczenie kontaktu tłuszczu z ogniem oraz stosowanie umiarkowanej temperatury. Dzięki temu grillowane potrawy mogą być smaczne, a jednocześnie bezpieczniejsze dla zdrowia.
Jak często można jeść potrawy z grilla?
Nie istnieją oficjalne normy określające dokładnie, ile razy w miesiącu można bezpiecznie jeść potrawy z grilla, jednak badania naukowe oraz zalecenia dotyczące spożycia czerwonego i przetworzonego mięsa wskazują, że grillowane potrawy najlepiej spożywać okazjonalnie.
Potrawy z grilla mogą być elementem zdrowej diety, jednak ich spożycie powinno być umiarkowane. Badania naukowe wskazują, że częste spożywanie silnie przypieczonego lub grillowanego w wysokiej temperaturze mięsa może zwiększać narażenie na heterocykliczne aminy aromatyczne (HAA) oraz wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), czyli związki o potencjalnym działaniu mutagennym i rakotwórczym.
Największe ryzyko wiąże się z regularnym spożywaniem czerwonego i przetworzonego mięsa przygotowywanego nad otwartym ogniem, szczególnie produktów mocno przypalonych lub zwęglonych. Badania epidemiologiczne sugerują, że częste spożywanie tego typu produktów może mieć związek ze zwiększonym ryzykiem niektórych nowotworów, m.in. raka jelita grubego.
Nie oznacza to jednak, że z grillowanych potraw należy całkowicie rezygnować. Znaczenie ma przede wszystkim sposób grillowania oraz rodzaj wybieranych produktów. Sporadyczne grillowanie, szczególnie z wykorzystaniem chudego mięsa, ryb i warzyw oraz przy unikaniu przypalania żywności, nie powinno stanowić zagrożenia dla zdrowia. Korzystniejsze jest także stosowanie grillowania pośredniego, marynowanie mięsa i ograniczanie produktów przetworzonych, takich jak kiełbasy czy boczek.
Jakie potrawy można zrobić na grillu?
Grillowanie daje wiele możliwości przygotowywania zarówno mięsa, ryb, jak i warzyw. Odpowiednio dobrane produkty oraz sposób ich obróbki pozwalają uzyskać aromatyczne i smaczne potrawy o charakterystycznym smaku. Na grillu najlepiej sprawdzają się produkty, które dobrze znoszą wysoką temperaturę i nie wymagają długiego czasu przygotowania. Warto pamiętać, że na grillu nie muszą pojawiać się wyłącznie tłuste mięsa i kiełbasy. Coraz częściej wybierane są ryby, warzywa oraz chudsze rodzaje mięsa, które mogą stanowić zdrowszą alternatywę dla tradycyjnych potraw grillowych.
z drobiu: piersi kurczaka, podudzia, skrzydełka, filet z piersi indyka,
szaszłyki z różnego rodzaju mięs i warzyw,
z wołowiny: polędwicę, antrykot, karkówkę,
z mięsa baraniego: mięso mielone, comber,
Jakie potrawy z grilla są najzdrowsze?
Najzdrowsze potrawy z grilla to przede wszystkim warzywa, ryby oraz chude mięso przygotowywane w umiarkowanej temperaturze i bez przypalania. Produkty te zawierają mniej tłuszczu, dzięki czemu podczas grillowania powstaje mniej dymu oraz mniej szkodliwych związków, takich jak wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) i heterocykliczne aminy aromatyczne (HAA).
Do najkorzystniejszych wyborów należą:
warzywa grillowane, np. cukinia, papryka, bakłażan, pieczarki czy pomidory,
ryby bogate w kwasy omega-3, takie jak łosoś, pstrąg czy dorsz,
chude mięso drobiowe, np. filet z kurczaka lub indyka,
szaszłyki warzywno-mięsne,
ziemniaki i inne warzywa przygotowywane w folii lub na tackach.
Czy mięso z grilla jest zdrowe?
Mięso z grilla może być elementem zdrowej diety, jednak jego wpływ na zdrowie zależy przede wszystkim od rodzaju mięsa, sposobu grillowania oraz stopnia przypieczenia. Grillowanie pozwala ograniczyć ilość tłuszczu w produkcie, ponieważ część tłuszczu wytapia się podczas obróbki cieplnej. Szczególnie korzystnym wyborem są chude gatunki mięsa, takie jak:
kurczak,
indyk,
chuda wołowina.
Problem pojawia się wtedy, gdy mięso jest grillowane w bardzo wysokiej temperaturze lub bezpośrednio nad otwartym ogniem. W takich warunkach mogą powstawać heterocykliczne aminy aromatyczne (HAA) i wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), czyli związki o potencjalnym działaniu mutagennym i rakotwórczym. Najwięcej tych substancji tworzy się w mięsie mocno przypalonym, zwęglonym oraz w tłustych produktach, z których tłuszcz kapie na żar i powoduje intensywne dymienie.
Częste spożywanie dużych ilości czerwonego i przetworzonego mięsa grillowanego może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem niektórych nowotworów, zwłaszcza raka jelita grubego. Nie oznacza to jednak, że z grillowanego mięsa należy całkowicie rezygnować. Znaczenie ma umiar oraz odpowiednia technika przygotowania. Bezpieczniejsze jest wybieranie chudego mięsa, marynowanie go przed grillowaniem, stosowanie tacek lub grillowania pośredniego oraz unikanie przypalania i zwęglania powierzchni produktu.
Zakończenie
Grillowanie nie musi być niezdrowe, jeśli odbywa się w odpowiedni sposób. Kluczowe znaczenie ma wybór rodzaju grilla, temperatura obróbki, unikanie przypalania żywności oraz ograniczanie kontaktu tłuszczu z ogniem. Najbezpieczniejsze są potrawy przygotowywane z chudego mięsa, ryb i warzyw, grillowane w umiarkowanej temperaturze i bez nadmiernego zwęglania. Warto pamiętać, że sposób przygotowywania posiłków ma istotny wpływ na zdrowie, dlatego regularne badania profilaktyczne i świadome wybory żywieniowe pomagają zmniejszać ryzyko wielu chorób dietozależnych.
Czy grillowanie jest zdrowe? – sekcja FAQ
Co jest zdrowsze: ognisko czy grill?
Zdrowsze jest grillowanie, szczególnie na grillu gazowym lub elektrycznym. Podczas pieczenia nad ogniskiem żywność ma większy kontakt z dymem i otwartym ogniem, co sprzyja powstawaniu większej ilości WWA i HAA.
Czy grillowanie jest zdrowsze od smażenia?
Tak, jeśli odbywa się w umiarkowanej temperaturze i bez przypalania. Grillowanie pozwala ograniczyć ilość tłuszczu w potrawach, jednak grillowanie nad otwartym ogniem może prowadzić do powstawania szkodliwych związków podobnie jak smażenie w wysokiej temperaturze.
Co jest zdrowsze: grillowanie czy pieczenie?
Zwykle zdrowsze jest pieczenie, ponieważ odbywa się w bardziej stabilnej i niższej temperaturze oraz bez kontaktu żywności z dymem i płomieniem. Podczas pieczenia powstaje mniej WWA i HAA niż przy tradycyjnym grillowaniu na węglu.
Opieka merytoryczna lek. Agata Strukow
Bibliografia
Lee, J.-G., et al. Effects of grilling procedures on levels of polycyclic aromatic hydrocarbons in grilled meats.
Knize, M. G., et al. Food heating and the formation of heterocyclic aromatic amine and polycyclic aromatic hydrocarbon mutagens/carcinogens.
Ghorbani, M., et al. The effect of gas versus charcoal open flames on the induction of polycyclic aromatic hydrocarbons in cooked meat: a systematic review and meta-analysis.
World Health Organization. Cancer: Carcinogenicity of the consumption of red meat and processed meat.
Czarniecka-Skubina, E. Technologia gastronomiczna. Wydawnictwo SGGW, 2016.
Ból gardła u dzieci to jedna z najczęstszych dolegliwości u dzieci. Choć w wielu przypadkach przyczyną bólu są łagodne infekcje wirusowe, niekiedy dolegliwości mogą świadczyć o zakażeniu bakteryjnym wymagającym diagnostyki i leczenia. W jaki sposób odróżnić przyczyny poważne od błahych? Jakie objawy powinny wzbudzać niepokój rodzica? Kiedy udać się do lekarza? Zapraszamy do artykułu.
Ból gardła u dziecka najczęściej jest związany z infekcją wirusową lub bakteryjną. Gardło i migdałki stanowią pierwszą linię obrony organizmu przed drobnoustrojami, dlatego łatwo dochodzi w tym miejscu do rozwoju stanu zapalnego. Stąd najczęstsze przyczyny bólu gardła u dzieci obejmują:
infekcje wirusowe,
zakażenia bakteryjne, głównie paciorkowcem grupy A,
podrażnienie śluzówki przez suche powietrze, dym tytoniowy lub alergeny,
refluks żołądkowo-przełykowy,
intensywne oddychanie przez usta podczas infekcji lub alergii,
UWAGA nr 1 Nie każde “zaczerwienione gardło” wymaga antybiotykoterapii – jest dokładnie odwrotnie. Większość przypadków ma charakter wirusowy i ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni.
Najczęstsze rodzaje zapalenia gardła u dzieci
Zapalenie gardła u dzieci, jak już wspomniano, ma najczęściej charakter wirusowy, lecz może mieć różne podłoże i przebieg.
Wirusowe zapalenie gardła u dziecka
Najczęściej wywołują je rhinowirusy, adenowirusy, enterowirusy lub wirusy grypy. Objawy wirusowego zapalenia gardła zwykle rozwijają się stopniowo. Oprócz bólu gardła pojawiają się:
katar,
kaszel,
chrypka,
stan podgorączkowy,
osłabienie,
zaczerwienienie gardła.
Dziecko może mieć również zmniejszony apetyt i być bardziej senne niż zwykle. Charakterystyczne jest to, że infekcji często towarzyszy kaszel i wodnisty katar, które rzadziej występują przy zakażeniu bakteryjnym.
Leczenie ma charakter objawowy. Najważniejsze jest odpowiednie nawodnienie, odpoczynek oraz łagodzenie bólu gardła.
Bakteryjne zapalenie gardła najczęściej wywołuje paciorkowiec beta-hemolizujący grupy A. Choroba częściej dotyczy dzieci w wieku szkolnym. Objawy zwykle pojawiają się nagle i mogą obejmować:
UWAGA nr 2 Odpowiednie rozpoznanie i leczenie celowane anginy paciorkowcowej zmniejsza ryzyko powikłań, takich jak gorączka reumatyczna czy ropień okołomigdałkowy.
Opryszczkowe zapalenie gardła u dziecka
Opryszczkowe zapalenie gardła, nazywane także herpanginą, jest wywoływane najczęściej przez enterowirusy, szczególnie wirusy Coxsackie. Choroba występuje głównie u małych dzieci i charakteryzuje się:
wysoką gorączką,
silnym bólem gardła,
obecnością drobnych pęcherzyków i nadżerek w gardle,
trudnościami w połykaniu,
ślinieniem się,
osłabieniem.
Zmiany w gardle mogą być bardzo bolesne, dlatego dziecko często odmawia jedzenia i picia. Leczenie jest objawowe.
Jak wygląda „chore gardło” u dziecka? Objawy
Wygląd gardła u chorego dziecka zależy od rodzaju infekcji. Najczęściej można zaobserwować zaczerwienienie tylnej ściany gardła oraz obrzęk migdałków.
W infekcji wirusowej gardło jest zwykle równomiernie zaczerwienione, a migdałki mogą być nieznacznie powiększone. Często współistnieje katar i kaszel.
W zakażeniu bakteryjnym migdałki bywają znacznie powiększone i pokryte białawym nalotem lub ropnymi czopami. Dziecko może mieć intensywny ból podczas przełykania oraz wysoką gorączkę.
Ból gardła u niemowląt i małych dzieci – na co zwrócić uwagę?
Rozpoznanie bólu gardła u niemowląt i małych dzieci bywa trudniejsze, ponieważ dziecko nie potrafi jeszcze dokładnie opisać swoich dolegliwości. Rodzice powinni zwrócić uwagę na zachowanie malucha. Objawami mogącymi sugerować ból gardła u najmłodszych są:
niechęć do jedzenia i picia,
płacz podczas karmienia,
zwiększone ślinienie,
rozdrażnienie,
problemy ze snem,
gorączka,
częste wybudzanie się,
osłabienie.
Kiedy zgłosić się do lekarza z bólem gardła u dziecka? Diagnostyka
Nie każdy ból gardła wymaga wizyty u lekarza, jednak istnieją sytuacje, które powinny wzbudzić czujność rodziców. Konsultacja lekarska jest wskazana, gdy:
gorączka utrzymuje się dłużej niż 2-3 dni,
dziecko ma trudności z oddychaniem lub połykaniem,
pojawia się silny ból gardła bez kaszlu i kataru,
na migdałkach widoczny jest ropny nalot,
występuje wysypka,
dziecko jest bardzo osłabione,
pojawiają się objawy odwodnienia,
ból gardła nawraca.
Lekarz podczas badania ocenia wygląd gardła, migdałków i węzłów chłonnych. W razie podejrzenia zakażenia paciorkowcowego może zostać wykonany szybki test antygenowy lub wymaz z gardła.
UWAGA nr 3 Badania pozwalają odróżnić infekcję wirusową od bakteryjnej i uniknąć niepotrzebnego stosowania antybiotyków. Nadużywanie antybiotykoterapii zwiększa ryzyko oporności bakterii oraz działań niepożądanych.
Co na ból gardła u dziecka? Leki i domowe sposoby
Leczenie bólu gardła u dziecka zależy przede wszystkim od przyczyny dolegliwości. W większości przypadków infekcje mają charakter wirusowy, dlatego stosuje się leczenie objawowe.
preparaty łagodzące ból gardła dostosowane do wieku dziecka,
leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe zalecone przez lekarza.
Czy lody pomagają na ból gardła u dziecka?
Lody mogą czasowo łagodzić ból gardła dzięki działaniu chłodzącemu i zmniejszaniu obrzęku błony śluzowej. U niektórych dzieci zimne produkty przynoszą wyraźną ulgę podczas infekcji. Nie oznacza to jednak, że lody leczą przyczynę choroby. Najważniejsze pozostaje odpowiednie nawodnienie i leczenie zgodne z zaleceniami lekarza. Jeśli dziecko źle toleruje zimne pokarmy lub po ich spożyciu kaszel się nasila, lepiej z nich zrezygnować.
Kiedy ból gardła u dziecka powinien niepokoić?
Choć większość infekcji gardła ma łagodny przebieg, niektóre objawy mogą świadczyć o poważniejszym problemie zdrowotnym. Niepokojące są przede wszystkim:
trudności z oddychaniem,
ślinotok i niemożność połykania,
bardzo wysoka gorączka,
silny jednostronny ból gardła,
sztywność karku,
sinienie ust,
odwodnienie,
objawy utrzymujące się mimo leczenia.
W takich sytuacjach konieczna jest pilna konsultacja medyczna. U części dzieci mogą rozwinąć się powikłania, takie jak ropień okołomigdałkowy, zapalenie ucha środkowego czy zapalenie zatok.
Ból gardła u dzieci to częsty objaw infekcji wirusowych i bakteryjnych. W większości przypadków dolegliwości ustępują samoistnie po kilku dniach, jednak niektóre sytuacje wymagają konsultacji lekarskiej i dokładniejszej diagnostyki. Szczególną uwagę należy zwrócić na wysoką gorączkę, trudności z oddychaniem, odwodnienie oraz nasilony ból podczas połykania. Pamiętaj, odpowiednia reakcja pomaga zadbać o bezpieczeństwo i komfort małego pacjenta.
Ból gardła u dzieci – sekcja FAQ
Jak wyleczyć zapalenie gardła u dziecka bez antybiotyku?
Większość wirusowych infekcji gardła leczy się objawowo poprzez odpoczynek, odpowiednie nawodnienie, nawilżanie powietrza oraz podawanie leków przeciwbólowych i przeciwgorączkowych.
Jak rozpoznać, że dziecko boli gardło?
Dziecko może skarżyć się na ból podczas połykania, odmawiać jedzenia i picia, być rozdrażnione lub płaczliwe.
Czy dziecko może mieć ból gardła, ale nie gorączkę?
Tak. Ból gardła bez gorączki często występuje przy łagodnych infekcjach wirusowych, alergii, przesuszeniu śluzówki lub podrażnieniu gardła.
Źródła
Rekomendacje postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego cz. 1 Zakażenia górnych dróg oddechowych Pod redakcją: Prof. dr hab. n. med. Piotra Albrechta Prof. dr hab. n. med. Walerii Hryniewicz Dr n. med. Alicji Kuch Prof. dr hab. n. med. Andrzeja Radzikowskiego https://antybiotyki.edu.pl/rekomendacje/rekomendacje-diagnostyki-i-terapii-zakazen/ (dostęp: 18.05.2026)
Pellegrino R, Timitilli E, Verga MC, Guarino A, Iacono ID, Scotese I, Tezza G, Dinardo G, Riccio S, Pellizzari S, Iavarone S, Lorenzetti G, Simeone G, Bergamini M, Donà D, Pierantoni L, Garazzino S, Esposito S, Venturini E, Gattinara GC, Lo Vecchio A, Marseglia GL, Di Mauro G, Principi N, Galli L, Chiappini E; Other members of the Italian Panel for the Management of Acute Pharyngitis in Children. Acute pharyngitis in children and adults: descriptive comparison of current recommendations from national and international guidelines and future perspectives. Eur J Pediatr. 2023 Dec;182(12):5259-5273. doi: 10.1007/s00431-023-05211-w. Epub 2023 Oct 11. PMID: 37819417; PMCID: PMC10746578. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10746578/ (dostęp: 18.05.2026)
Le Marechal F, Martinot A, Duhamel A, Pruvost I, Dubos F. Streptococcal pharyngitis in children: a meta-analysis of clinical decision rules and their clinical variables. BMJ Open. 2013 Mar 9;3(3):e001482. doi: 10.1136/bmjopen-2012-001482. PMID: 23474784; PMCID: PMC3612811. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3612811/ (dostęp: 18.05.2026)
Regoli M, Chiappini E, Bonsignori F, Galli L, de Martino M. Update on the management of acute pharyngitis in children. Ital J Pediatr. 2011 Jan 31;37:10. doi: 10.1186/1824-7288-37-10. PMID: 21281502; PMCID: PMC3042010. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3042010/ (dostęp: 18.05.2026)
Jądra to parzyste narządy męskiego układu rozrodczego odpowiedzialne za produkcję plemników oraz hormonów płciowych, przede wszystkim testosteronu. Ich prawidłowe funkcjonowanie ma istotne znaczenie nie tylko dla płodności, ale także dla gospodarki hormonalnej, libido, masy mięśniowej czy utrzymania prawidłowej gęstości kości. Zaburzenia dotyczące jąder mogą manifestować się na różne sposoby od bólu i obrzęku moszny po zmiany hormonalne czy problemy z płodnością. Niektóre objawy, takie jak nagły ból jądra lub wyczuwalna zmiana ogniskowa, wymagają pilnej diagnostyki. Dlatego warto wiedzieć, jaką funkcję pełnią jądra, jakie nieprawidłowości mogą ich dotyczyć i kiedy zgłosić się do lekarza.
Z tego artykułu dowiesz się: >> gdzie znajdują się jądra i jak są zbudowane, >> jakie funkcje pełnią w organizmie mężczyzny, >> jaki mają wpływ na gospodarkę hormonalną i płodność, >> które objawy powinny skłonić do konsultacji lekarskiej, >> jakie choroby jąder występują najczęściej.
Jądra to męskie gonady, czyli narządy odpowiedzialne za produkcję komórek rozrodczych oraz hormonów płciowych. Znajdują się w mosznie czyli worku skórno-mięśniowym położonym poza jamą brzuszną. Taka lokalizacja nie jest przypadkowa. Proces produkcji plemników wymaga temperatury niższej o około 2–4°C niż temperatura wnętrza ciała.
Jądra rozwijają się pierwotnie w jamie brzusznej płodu, a następnie zstępują do moszny jeszcze przed narodzinami lub w pierwszych miesiącach życia. Niezstąpienie jądra określa się jako wnętrostwo.
Budowa jąder
Każde jądro ma owalny kształt i otoczone jest błoną białawą. Wewnątrz znajduje się miąższ podzielony na płaciki, w których przebiegają kanaliki nasienne kręte – miejsce produkcji plemników.
Najważniejsze elementy budowy jąder to:
kanaliki nasienne – odpowiadają za spermatogenezę,
komórki Sertoliego – wspierają dojrzewanie plemników,
komórki Leydiga – produkują testosteron,
najądrze – magazynuje i dojrzewa plemniki,
powrózek nasienny – zawiera naczynia, nerwy i nasieniowód.
To wysoce zorganizowany układ, w którym zaburzenie jednego elementu może wpływać na całość funkcji rozrodczych.
Prawidłowy wygląd i wielkość jąder
Prawidłowe jądra mają gładką powierzchnię, spoistą, ale elastyczną konsystencję i nie powinny być bolesne przy badaniu. Niewielka asymetria jest zjawiskiem fizjologicznym, a u wielu mężczyzn lewe jądro znajduje się nieco niżej.
Typowa objętość jądra u dorosłego mężczyzny wynosi około 15–25 ml, a długość zwykle mieści się w zakresie 4–5 cm. Parametry te mogą się różnić w zależności od wieku i budowy ciała.
Istotniejsze od samych wymiarów są nagłe zmiany: powiększenie, twardość, asymetria, guzki czy ból.
Nieprawidłowości w budowie i wielkości jąder
Nie każde odchylenie oznacza chorobę, ale niektóre wymagają diagnostyki. Do nieprawidłowości należą:
zmniejszona objętość jąder (np. w hipogonadyzmie),
wnętrostwo,
zanik jądra po urazie lub skręcie,
asymetria narastająca z czasem,
wyczuwalne zmiany, guzki.
Zmniejszona objętość jąder może wiązać się z zaburzeniami hormonalnymi, uszkodzeniem gonad lub obniżoną płodnością. Powiększenie moszny nie zawsze oznacza patologię samego jądra. Przyczyną może być wodniak, przepuklina pachwinowa lub żylaki powrózka nasiennego.
Funkcje jąder
Jądra pełnią dwie podstawowe funkcje: rozrodczą i hormonalną.
Funkcja rozrodcza polega na produkcji plemników w procesie spermatogenezy. Jest to złożony proces trwający około 70–75 dni i zależny od prawidłowej temperatury, hormonalnej regulacji oraz sprawnego mikrośrodowiska komórkowego.
Funkcja hormonalna polega przede wszystkim na produkcji testosteronu, głównego męskiego hormonu płciowego.
Jądra są istotnym elementem osi podwzgórze–przysadka–gonady. Pod wpływem hormonów przysadkowych (LH i FSH) dochodzi do regulacji produkcji testosteronu i spermatogenezy.
Najważniejsze hormony związane z funkcją jąder to:
testosteron – wpływa na libido, masę mięśniową, owłosienie, gęstość kości i produkcję plemników,
inhibina B – kluczowa w produkcji plemników,
niewielkie ilości estrogenów, powstających m.in. w wyniku aromatyzacji androgenów.
Zaburzenia hormonalne mogą objawiać się spadkiem libido, przewlekłym zmęczeniem, obniżeniem nastroju, zaburzeniami erekcji czy niepłodnością.
Jądra a płodność
Prawidłowa funkcja jąder jest niezbędna dla męskiej płodności. To właśnie w nich powstają plemniki zdolne do zapłodnienia.
Niepłodność męska jest problemem częstszym, niż się powszechnie uważa, a czynnik męski odpowiada za istotny odsetek przypadków trudności z poczęciem.
Najczęstsze choroby jąder
Jądra mogą być objęte różnymi schorzeniami, od łagodnych po wymagające pilnego leczenia. Do najczęściej wymienianych zaliczamy:
Skręt jądra – stan nagły wymagający pilnej interwencji chirurgicznej. Objawia się nagłym, silnym bólem i obrzękiem.
Zapalenie jądra i najądrza – stan zapalny, najczęściej związany z zakażeniem bakteryjnym lub rzadziej wirusowym. Typowe objawy obejmują ból, obrzęk moszny, miejscowe zaczerwienienie oraz niekiedy gorączkę.
Rak jądra – najczęstszy nowotwór złośliwy u młodych mężczyzn. Typowym objawem jest niebolesny guzek lub powiększenie jądra.
Wnętrostwo – brak zstąpienia jądra do moszny. Zwiększa ryzyko niepłodności i nowotworu.
Hipogonadyzm – stan związany z niedoborem testosteronu i/lub zaburzoną funkcją jąder.
Żylaki powrózka nasiennego – choć formalnie dotyczą powrózka, mogą pogarszać funkcję jąder i jakość nasienia.
Profilaktyka nie eliminuje całkowicie ryzyka chorób, ale pozwala szybciej wychwycić nieprawidłowości.
Warto pamiętać o:
regularnym samobadaniu jąder,
zgłaszaniu nowych zmian lekarzowi,
diagnostyce przewlekłego bólu moszny,
leczeniu infekcji układu moczowo-płciowego,
ograniczaniu ekspozycji na przegrzewanie jąder.
W przypadku nieprawidłowości podstawowym badaniem diagnostycznym jest USG moszny, a w wybranych sytuacjach lekarz może zalecić również badania hormonalne (np. testosteron, LH, FSH) lub analizę nasienia (seminogram).
Jądra to narządy o kluczowym znaczeniu dla zdrowia hormonalnego i reprodukcyjnego mężczyzny. Odpowiadają za produkcję testosteronu i plemników, a ich prawidłowe funkcjonowanie wpływa na płodność, metabolizm i samopoczucie. Każda nowa zmiana w obrębie moszny wymaga oceny lekarskiej.
FAQ: najczęstsze pytania o jądra
Problemy dotyczące jąder budzą wiele pytań często związanych z płodnością, hormonami i wyglądem.
Kiedy wygląd jąder/moszny powinien zaniepokoić?
Niepokój powinny wzbudzić guzki, twardość, nagłe powiększenie, obrzęk, ból, zaczerwienienie lub wyraźna zmiana asymetrii.
Jaka jest prawidłowa wielkość jąder w cm?
Najczęściej około 4–5 cm długości, choć ważniejsza od pojedynczego wymiaru jest symetria i brak niepokojących zmian.
Czy z jednym jądrem można mieć dzieci?
Tak. Jedno prawidłowo funkcjonujące jądro może wystarczyć do zachowania płodności i prawidłowej produkcji testosteronu.
Czy małe jądra oznaczają problem zdrowotny?
Nie zawsze, ale mogą sugerować zaburzenia hormonalne, genetyczne lub uszkodzenie gonad.
Czy po usunięciu jądra spada testosteron?
Jeśli drugie jądro funkcjonuje prawidłowo, zwykle nie dochodzi do istotnego spadku.
Czy jądra produkują estrogeny?
W niewielkim stopniu pośrednio uczestniczą w ich powstawaniu, choć dominującym hormonem pozostaje testosteron.
Czy hormony jąder wpływają na nastrój?
Tak. Niedobór testosteronu może wiązać się z obniżeniem nastroju, drażliwością i spadkiem energii.
Bibliografia
European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health [Internet]. Arnhem: European Association of Urology; 2025 [cited 2026 May 15]. Available from: https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health
European Association of Urology. EAU Guidelines on Testicular Cancer [Internet]. Arnhem: European Association of Urology; 2025 [cited 2026 May 15]. Available from: https://uroweb.org/guidelines/testicular-cancer
World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen. 6th ed. Geneva: World Health Organization; 2021.
Hyun GS. Testicular torsion. Rev Urol. 2018;20(2):104-106.
Skakkebaek NE., Rajpert-De Meyts E., Buck Louis GM. et al. Male reproductive disorders and fertility trends: influences of environment and genetic susceptibility. Physiol Rev. 2016;96(1):55-97.
Polip to określenie zmiany, która uwypukla się ponad powierzchnię błony śluzowej. Może pojawić się w różnych narządach, m.in. w jelicie grubym, nosie, żołądku, pęcherzyku żółciowym, jamie macicy czy na strunach głosowych. Nie każdy polip jest groźny, ale każda taka zmiana wymaga oceny w kontekście lokalizacji, wielkości, objawów i wyniku badania histopatologicznego. Sprawdź, czym jest polip, gdzie może się pojawić, jakie objawy daje i kiedy wymaga leczenia.
Z tego artykułu dowiesz się, że: >> polip nie jest jedną konkretną chorobą, lecz opisem zmiany wyrastającej ponad powierzchnię błony śluzowej, >> polipy mogą występować w różnych miejscach organizmu, dlatego ich objawy zależą przede wszystkim od lokalizacji, >> część polipów ma charakter łagodny, ale niektóre – zwłaszcza określone polipy jelita grubego – mogą być zmianami przedrakowymi, >> diagnostyka polipów opiera się głównie na badaniach endoskopowych, obrazowych i histopatologicznych, >> badania laboratoryjne nie wykrywają samego polipa, ale pomagają ocenić jego możliwe następstwa, np. krwawienie lub niedokrwistość, >> leczenie polipów może polegać na obserwacji, usunięciu zmiany albo dalszym nadzorze po polipektomii.
Polip to uwypuklenie błony śluzowej w kierunku wnętrza narządu. W praktyce oznacza to zmianę przypominającą niewielką narośl, którą lekarz może zauważyć np. podczas kolonoskopii, gastroskopii, badania ginekologicznego, laryngologicznego lub USG. Polipy mogą mieć cienką szypułę, czyli „nóżkę”, albo szeroką podstawę – wtedy określa się je jako polipy siedzące.
Samo słowo „polip” nie przesądza jeszcze, czy zmiana jest łagodna, zapalna, przedrakowa czy nowotworowa. Znaczenie ma przede wszystkim jej budowa mikroskopowa. Dlatego w wielu przypadkach po usunięciu polipa wykonuje się badanie histopatologiczne, które pozwala określić typ zmiany i dalsze postępowanie.
Rodzaje polipów – gdzie mogą się pojawić?
Rodzaje polipów można opisywać na kilka sposobów: według kształtu, budowy histologicznej albo lokalizacji. Dla pacjenta najważniejsze jest to, że polip w jelicie grubym, nosie czy macicy to zupełnie inne zmiany – różnią się objawami, ryzykiem i sposobem leczenia.
polipy gruczolakowe jelita grubego, klasyfikowane jako łagodne nowotwory jelita grubego i odbytnicy (ICD-10: D12),
polipy nosa (ICD-10: J33),
polipy jamy macicy, szyjki macicy i innych części żeńskiego układu płciowego (ICD-10: N84),
polipy żołądka,
polipy pęcherzyka żółciowego,
polipy strun głosowych,
polipy pęcherza moczowego.
W jelicie grubym szczególną uwagę wymagają polipy gruczolakowe i część zmian ząbkowanych (typ polipa o nieregularnej powierzchni, który u niektórych pacjentów może zwiększać ryzyko nowotworu) – mogą stanowić etap poprzedzający rozwój raka jelita grubego. Inne polipy, np. zapalne lub hiperplastyczne (przerostowe, powstające w wyniku nadmiernego namnażania komórek), często stwarzają mniejsze ryzyko onkologiczne. Ostateczna ocena zawsze zależy jednak od wyniku badania histopatologicznego i decyzji lekarza.
Przyczyny powstawania polipów
Przyczyny powstawania polipów są różne i zależą od miejsca, w którym rozwija się zmiana. Nie zawsze udaje się wskazać jeden konkretny czynnik. U części osób polipy pojawiają się na tle przewlekłego stanu zapalnego, długotrwałego drażnienia błony śluzowej albo nieprawidłowego odnawiania się komórek wyściełających narząd.
Warto wiedzieć! Niektóre polipy mają podłoże genetyczne. Przykładem jest rodzinna polipowatość gruczolakowata – choroba dziedziczna, w której w jelicie grubym tworzą się liczne polipy i która bez leczenia wiąże się z bardzo dużym ryzykiem raka. Osoby z rodzinnym wywiadem w kierunku polipowatości powinny zgłosić się do gastroenterologa i rozważyć diagnostykę genetyczną.
Objawy polipów – kiedy mogą dawać dolegliwości?
Objawy polipów zależą od ich lokalizacji, wielkości i charakteru. Wiele niewielkich zmian nie powoduje żadnych dolegliwości i jest wykrywanych przypadkowo, np. podczas badania profilaktycznego lub diagnostyki prowadzonej z innego powodu. Ten sam termin – „polip” – może oznaczać zmianę dającą zupełnie inne objawy w zależności od narządu.
Lokalizacja polipa
Możliwe objawy
Polipy jelita grubego
często bezobjawowe krwawienie z przewodu pokarmowego dodatni wynik testu na krew utajoną w kaleniedokrwistość z niedoboru żelaza, osłabieniedomieszka śluzu w kaleparcie na stolec lub zmiana rytmu wypróżnieńprzy dużych polipach: ból brzucha, biegunka, niedrożność
Polipy nosa
przewlekła niedrożność i uczucie zatkania nosa zaburzenia węchuoddychanie przez ustanawracające infekcje zatokprzewlekły katar
Polipy jamy macicy lub szyjki macicy
plamienia i krwawienia międzymiesiączkowekrwawienia po stosunkuobfitsze miesiączkinieprawidłowe krwawienie po menopauzie
Polipy żołądka
często bezobjawowe, wykrywane podczas gastroskopiiból lub dyskomfort w nadbrzuszunudnościniedokrwistość przy krwawieniu
Polipy pęcherzyka żółciowego
najczęściej bezobjawowe, wykrywane w USGrzadko: ból w prawym podżebrzu, nie zawsze związany bezpośrednio z polipem
Polipy strun głosowych
przewlekła chrypkazmiana barwy głosuszybka męczliwość głosuuczucie przeszkody podczas mówienia
Diagnostyka – jak wykrywa się polipy?
Dobór badań zależy od podejrzewanej lokalizacji polipa. Przy podejrzeniu zmian w jelicie grubym wykonuje się kolonoskopię – pozwala ona obejrzeć błonę śluzową, usunąć wiele polipów od razu i pobrać materiał do badania histopatologicznego. W górnym odcinku przewodu pokarmowego stosuje się gastroskopię, przy zmianach ginekologicznych – USG przezpochwowe lub histeroskopię, przy polipach nosa – endoskopię nosa, a przy polipach pęcherzyka żółciowego – USG jamy brzusznej.
Badania laboratoryjne nie wykrywają polipa bezpośrednio, ale pomagają ocenić jego skutki. Przy podejrzeniu przewlekłego krwawienia wykonuje się morfologię krwi, oznaczenie ferrytyny i żelaza oraz test FIT (nieinwazyjny test kałowy wykrywający niewidoczne gołym okiem ilości krwi w stolcu). Prawidłowy wynik nie wyklucza obecności polipa – jest jedynie wskazówką, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.
Leczenie polipów – kiedy wystarczy obserwacja, a kiedy potrzebne jest usunięcie?
Leczenie polipów zależy od lokalizacji zmiany, jej wielkości, wyglądu, objawów oraz podejrzenia ryzyka nowotworowego. W części przypadków lekarz może zalecić obserwację i kontrolne badania, zwłaszcza gdy zmiana jest mała, bezobjawowa i nie budzi cech niepokoju.
W przypadku polipów jelita grubego częstym postępowaniem jest polipektomia, czyli usunięcie polipa podczas kolonoskopii. Usunięta zmiana powinna zostać oceniona histopatologicznie. Dzięki temu można określić, czy polip był zmianą łagodną, gruczolakiem, zmianą ząbkowaną (patrz: Rodzaje polipów) czy zawierał ognisko raka. Od tego zależy termin kolejnej kolonoskopii i dalszy nadzór.
Usunięcie polipa może być konieczne również wtedy, gdy powoduje krwawienie, niedrożność, dolegliwości bólowe, zaburzenia oddychania przez nos, chrypkę albo nieprawidłowe krwawienia z dróg rodnych. Decyzję o leczeniu zawsze należy podejmować indywidualnie, na podstawie pełnego obrazu klinicznego.
Polip: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)
Czy polip to rak?
Nie. Polip nie jest równoznaczny z rakiem. Wiele polipów ma charakter łagodny, zapalny albo nienowotworowy. Trzeba jednak pamiętać, że niektóre typy polipów – zwłaszcza gruczolaki i część zmian ząbkowanych jelita grubego – mogą być zmianami przedrakowymi. Dlatego tak ważna jest diagnostyka i badanie histopatologiczne usuniętej zmiany.
Czy polip zawsze trzeba usunąć?
Nie każdy polip wymaga natychmiastowego usunięcia. Postępowanie zależy od lokalizacji, wielkości, objawów i podejrzenia charakteru zmiany. Polipy jelita grubego zazwyczaj usuwa się podczas kolonoskopii, ponieważ dopiero ocena histopatologiczna pozwala wiarygodnie określić ich typ i ryzyko.
Czy polipy bolą?
Polipy często nie bolą i przez długi czas mogą nie powodować żadnych objawów. Dolegliwości bólowe pojawiają się częściej wtedy, gdy zmiana jest duża, powoduje niedrożność, stan zapalny, ucisk albo zaburza pracę danego narządu. Brak bólu nie oznacza jednak, że polip nie wymaga diagnostyki.
Polipy – podsumowanie najważniejszych informacji
Polip to zmiana, której znaczenie zależy od miejsca, budowy i objawów. Wiele polipów jest łagodnych i wykrywanych przypadkowo – ale każda taka zmiana wymaga oceny lekarskiej. Dopiero badanie histopatologiczne pozwala określić, z czym naprawdę mamy do czynienia i co dalej.
Bibliografia
Wiercińska M. Polipy – przyczyny, rodzaje, objawy, leczenie. Medycyna Praktyczna dla Pacjentów. Dostęp online: https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/chorobynowotworowe/339975,polipy-przyczyny-rodzaje-objawy-leczenie (dostęp: 10.05.2026)
Reguła J., Bugajski M., Wysocki W.M., Bartnik W. Polipy jelita grubego i zespoły genetyczne związane z rakiem jelita grubego. Interna Szczeklika – mały podręcznik.
ALAB laboratoria. Polipy w jelicie grubym – czym są i jakie dają objawy? Przyczyny, diagnostyka i leczenie. Centrum Wiedzy. Dostęp online: https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/polipy-w-jelicie-grubym-czym-sa-i-jakie-daja-objawy-przyczyny-diagnostyka-i-leczenie/ (dostęp: 10.05.2026)
ALAB laboratoria. Krew utajona w kale – o czym może świadczyć i co ją powoduje? Centrum Wiedzy. Dostęp online: https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/krew-utajona-w-kale/ (dostęp: 10.05.2026)
Czerniak kojarzony jest przede wszystkim z nowotworami złośliwymi skóry. Należy mieć jednak świadomość, że to schorzenie onkologiczne może rozwinąć się również w innych lokalizacjach w organizmie człowieka, a dokładnie wszędzie tam, gdzie znajdują się melanocyty.
Z tego artykułu dowiesz się, że: >> Co to jest czerniak oka i gdzie się lokalizuje? >> Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka rozwoju czerniaka oka? >> Jak objawia się czerniak błony naczyniowej oka? >> Na czym polega diagnostyka i leczenie czerniaka oka? >> Jakie są rokowania w przypadku zdiagnozowania czerniaka błony naczyniowej oka?
Czerniak oka to potoczne określenie na nowotwór złośliwy błony naczyniowej oka, wywodzący się z melanocytów, a więc komórek barwnikowych, produkujących melaninę. Na początku tego artykułu warto wyjaśnić sobie, czym jest błona naczyniowa oka. Jest to niezwykle ważna struktura, w której skład wchodzi:
tęczówka – która warunkuje kolor oczu, a poza tym w jej obrębie znajduje się źrenica, regulująca ilość światła, która wpada do oka,
ciało rzęskowe – struktura ta produkuje ciecz wodnistą i warunkuje zmianę kształtu soczewki, a tym samym akomodację oka,
naczyniówka – jest to tylna część błony naczyniowej, w której znajdują się naczynia krwionośne odżywiającę siatkówkę oka.
Warto podkreślić, że najczęstszą lokalizacją czerniaka jest zdecydowanie skóra. Szacuje się, że nawet 90% czerniaków lokalizuje się właśnie w jej obrębie. Czerniak może jednak rozwinąć się wszędzie tam, gdzie znajdują się melanocyty. Inne możliwe lokalizacje (poza skórą i błoną naczyniową oka) to między innymi błony śluzowe, nabłonek dróg oddechowych, nabłonek układu pokarmowego i moczowo-płciowego, ale i opony mózgowe.
Jak długo rozwija się czerniak oka i jakie są jego przyczyny?
Przyczyną wystąpienia czerniaka błony śluzowej są mutacje genetyczne prowadzące do niekontrolowanego namnażania się melanocytów. Do czynników ryzyka wystąpienia omawianego w tym artykule nowotworu zalicza się przede wszystkim:
starszy wiek – czerniak oka diagnozowany jest najczęściej między 70., a 79. rokiem życia, choć może pojawić się u młodszych pacjentów, warto zaznaczyć, że czerniak oka u dziecka to możliwa, choć rzadko występująca sytuacja kliniczna,
rasa kaukaska,
płeć męska,
jasna karnacja, jasny kolor oczu – rozważa się, że jest to związane z mniejszą zawartością melaniny w błonie naczyniowej oka, co zwiększa narażenie na szkodliwe działanie promieniowania ultrafioletowego (UV),
obecność piegów,
atypowe znamiona barwnikowe – szacuje się, że obecność atypowych znamion na skórze zwiększa ryzyko rozwoju czerniaka oka nawet 10-krotnie.
Czerniak oka nie jest częstym schorzeniem i zaliczany jest do tak zwanych chorób rzadkich. Dane statystyczne donoszą, że w Polsce jest on diagnozowany u około 500 pacjentów w ujęciu rocznym. Choć czerniak błony śluzowej stanowi tylko 5% wszystkich czerniaków, to jest to niestety najczęstszy nowotwór złośliwy oka.
Czerniaki błony naczyniowej oka rozwijają się zazwyczaj stosunkowo powoli. Okres bezobjawowy choroby może trwać nawet kilka miesięcy lub lat. Warto wspomnieć, że nawet ⅓ czerniaków oka jest rozpoznawana przypadkowo podczas wykonywania badań okulistycznych z zupełnie innego powodu.
Objawy czerniaka oka – na co zwrócić uwagę?
Niestety czerniak błony naczyniowej oka może rozwijać się dość długo nie dając zauważalnych objawów. Na jakie symptomy należy jednak zwrócić szczególną uwagę? Najczęstsze objawy związane z czerniakiem oka to między innymi:
pogorszenie ostrości wzroku,
pojawienie się ubytków w polu widzenia,
dolegliwości bólowe w obrębie oka i jego podrażnienie – szczególnie nieustępujące po kilku dniach lub tygodniach,
wystąpienie błysków i objawów migotania światła – może to świadczyć o odwarstwieniu siatkówki, które wywołane jest przez powiększanie się guza,
przebarwienia tęczówki – określane potocznie przez pacjentów jako czarna plamka na tęczówce lub brązowa plamka na tęczówce oka, tego rodzaju objawy mogą pojawić się, gdy czerniak jest zlokalizowany w obrębie przedniej części oka.
Diagnostyka czerniaka oka – jakie badania wykonać?
W pierwszej kolejności wykonywane są podstawowe badania okulistyczne, które pozwalają na wysunięcie podejrzenia czerniaka błony naczyniowej. Przy takiej możliwości konieczne jest wykonanie bardziej szczegółowych badań. W diagnostyce czerniaka oka wykonuje się takie procedury i badania jak:
badanie w lampie szczelinowej – tego rodzaju procedura pozwala na ocenę przedniej części oka,
badanie dna oka – badanie to wymaga rozszerzenia źrenicy i pozwala na zdiagnozowanie np. odklejania siatkówki, jaskrę bądź zapalenie nerwu wzrokowego,
badanie ultrasonograficzne (USG oka) – przedniego i tylnego odcinka gałki ocznej,
badanie tomograficzne – a dokładniej optyczna koherentna tomografia (OCT),
rezonans magnetyczny oczodołów (MR oczodołów),
badanie kąta przesączania – a więc gonioskopia.
O dokładnym przebiegu diagnostyki przy podejrzeniu czerniaka błony naczyniowej decyduje lekarz prowadzący, którym jest w większości przypadków onkolog. Czerniak oka powinien być różnicowany z innymi jednostkami chorobowymi, w tym między innymi z:
atypowymi znamionami barwnikowymi w obrębie błony naczyniowej,
naczyniakami naczyniówki i naczyniakami siatkówki,
zwyrodnieniem plamki żółtej związanym z wiekiem,
kostniakami,
chłoniakami rozwijającymi się w obrębie gałki ocznej,
przerzutami innych nowotworów do gałki ocznej.
Jak leczyć czerniaka oka?
Rodzaj podjętej terapii jest uzależniony od zaawansowania choroby i stanu klinicznego pacjenta. Leczenie czerniaka oka może przebiegać w sposób zachowawczy, z zaoszczędzeniem gałki ocznej. W niektórych sytuacjach klinicznych, przy zaawansowaniu procesu nowotworowego, konieczne może być leczenie radykalne, które polega na usunięcie gałki ocznej.
Metody stosowane w terapii zachowawczej czerniaka błony naczyniowej oka to przede wszystkim:
radioterapia, w tym brachyterapia,
radioterapia protonowa i stereotaktyczna,
termoterapia przezźreniczna i terapia fotodynamiczna,
chirurgia oszczędzająca – usunięcie wybranej struktury oka, z zachowaniem gałki ocznej.
Radykalne leczenie chirurgiczne polega na usunięciu gałki ocznej wraz z częścią nerwu wzrokowego. W niektórych sytuacjach, przy szerokim zajęciu tkanek przez czerniaka, konieczny może być jednak bardziej zaawansowany zabieg chirurgiczny, który obejmuje usunięcie całej zawartości oczodołu.
Czy czerniak oka jest wyleczalny?
Rokowanie czerniaka błony naczyniowej jest uzależnione od wielu czynników, w tym przede wszystkim od stopnia zaawansowania nowotworu w chwili jego rozpoznania. Im wcześniej schorzenie zostanie zdiagnozowane tym większa szansa na powodzenie leczenia.
Warto w tym miejscu wspomnieć również o tym, że czerniak gałki ocznej może dawać przerzuty, które mogą się pojawiać nawet po długim czasie od leczenia nowotworu ograniczonego pierwotnie do oka. Narządy, do których najczęściej przerzutuje czerniak oka to wątroba, płuca, kości, skóra i tkanka podskórna, a także węzły chłonne.
Czerniak oka: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)
Czerniak błony naczyniowej oka to poważne rozpoznanie onkologiczne, które budzi wiele obaw i wątpliwości. Poniżej odpowiedzi na pytania najczęściej zadawane przez pacjentów.
Ile można żyć z czerniakiem oka?
To zależy od stopnia zaawansowania procesu nowotworowego w chwili rozpoznania czerniaka. W sytuacji wcześnie rozpoznanej choroby bez towarzyszących przerzutów odległych, 5-letnie przeżycie wynosi około 67%. Z kolei, w przypadku obecności przerzutów odległych, rokowanie istotnie się pogarsza (mediana przeżycia wynosi w takich sytuacjach klinicznych około 16 miesięcy).
Jak szybko rozwija się czerniak oka?
Choroba rozwija się stosunkowo powoli, jednak nie daje długo objawów, co powoduje opóźnienie w rozpoznaniu, a to może przekładać się na rokowanie co do wyleczenia i przeżycia. Mimo podjęcia skutecznego leczenia choroby, przerzuty odległe występują nawet u 50% chorych i mogą ujawnić się po wielu latach od momentu leczenia miejscowego procesu nowotworowego.
Czym jest zasada 2 tygodni w przypadku czerniaka?
Jest to określenie odnoszące się do istoty szybkości diagnostyki w sytuacji podejrzenia nowotworu złośliwego, w tym czerniaka oka. Jeżeli u danego pacjenta wysuwa się podejrzenia czerniaka błony naczyniowej oka to ważne jest jak najszybsze skierowanie go do ośrodka onkologicznego doświadczonego w terapii tego rodzaju nowotworów.
Czerniak błony naczyniowej oka to rzadkie schorzenie onkologiczne, które wymaga podjęcia szybkiej diagnostyki i terapii. Stopień zaawansowania nowotworu w momencie rozpoczęcia leczenia ma bowiem kluczową rolę w odniesieniu do rokowania. Pojawienie się niepokojących objawów ze strony narządu wzroku, w tym ubytków w polu widzenia, błysków, czy pogorszenia ostrości widzenia bezsprzecznie wymaga konsultacji okulistycznej i wykonanie odpowiednich badań diagnostycznych.
Bibliografia
P. Rutkowski i inni, Postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne u chorych na czerniaki oka – zalecenia Polskiego Towarzystwa Onkologicznego, Biuletyn Polskiego Towarzystwa Onkologicznego, 389–400,
P. Rutkowski i inni, Advances in the therapeutic management of metastatic uveal melanoma including real-world experience with tebentafusp, Oncology in Clinical Practice, 2025;21(4):317–324,
C. Rodriguez-Vidal i inni, Treatment of Metastatic Uveal Melanoma: Systematic Review. Cancers (Basel), 2020; 12(9).
