Berberyna to bardzo modny suplement, promowany przez wielu producentów, którzy obiecują bardzo wiele korzyści z jej stosowania. Jak rzeczywiście działa berberyna, kiedy ją zastosować i na co uważać?

Z artykułu dowiesz się, że: >> berberyna to składnik, którzy rzeczywiście obniża poziom glukozy we krwi i poprawia wrażliwość tkanek na insulinę, >> berberyna wykazuje potencjał w obniżaniu masy ciała, >> brak jest obszernych, dobrej jakości badań klinicznych, które potwierdzałyby długofalowe korzyści ze stosowania berberyny, >> berberyna ma status suplementu diety, co powoduje, że na rynku mogą być produkty niskiej jakości.

Spis treści:

1. Berberyna – co to jest i gdzie występuje?
2. Berberyna – działanie i właściwości
   • Berberyna na odchudzanie – czy działa?
3. Berberyna a mikrobiota jelit i SIBO
4. Na co pomaga berberyna – wskazania i zastosowanie
   • Berberyna a meformina – czy można je łączyć?
   • Berberyna a statyny – czy można je łączyć?
   • Czy berberyna to naturalny Ozempic?
5. Jak stosować berberynę?
   • Berberyna – rano czy wieczorem?
6. Berberyna – skutki uboczne
   • Czy berberyna może powodować żółty stolec?
7. Berberyna – przeciwwskazania
   • Berberyna i jej działanie na wątrobę – dlaczego trzeba uważać?
   • Berberyna a alkohol
8. Zakończenie
9. Berberyna – sekcja FAQ

Berberyna – co to jest i gdzie występuje?

Berberyna to alkaloid występujący naturalnie w bardzo wielu roślinach leczniczych.
Zawiera ją m.in.:

• berberys zwyczajny (Berberis vulgaris) – roślina o czerwonych i kwaśnych owocach, chociaż najwięcej berberyny zawierają kora i korzenie. Występuje powszechnie w Europie Środkowej i Południowej,
• gorzknik kanadyjski (Hydrastis canadensis),
• mahonia pospolita (Mahonia aquifolium),
• cynowód chiński (Coptis chinensis).

Warto wiedzieć: Najszerzej rozpowszechnionym źródłem berberyny jest rodzaj Berberis, który obejmuje 450-500 gatunków roślin. Jednym z najbogatszych źródeł jest kora B. vulgaris, zawierająca ponad 8% alkaloidów, przy czym głównym alkaloidem (ok.5%) jest berberyna.

Z chemicznego punktu widzenia berberyna należy do dużej i złożonej grupy związków, będących alkaloidami izochinolinowymi, do których zaliczamy również papawerynę, kodeinę i morfinę. W medycynie tradycyjnej berberyna znana jest od wieków, wykorzystuje ją m.in. ajurweda czy medycyna chińska.

Berberyna – działanie i właściwości

Berberyna wykazuje wielokierunkowe działanie farmakologiczne.

• Wspomaga utrzymanie prawidłowego stężenia glukozy we krwi poprzez hamowanie aktywności enzymu odpowiedzialnego za trawienie węglowodanów. Dzięki temu berberyna spowalnia wchłanianie cukrów z przewodu pokarmowego, pomaga kontrolować poziom glukozy po posiłkach i obniżać stężenie hemoglobiny glikowanej (HbA1c).
• Zmniejszanie insulinooporności – co wyraża się m.in. w obniżaniu wskaźnika HOMA-IR.
• Przyczynia się do obniżenia poziomu cholesterolu we krwi.
• Wykazuje działanie antyoksydacyjne – neutralizuje wolne rodniki oraz obniża poziom tlenku azotu, który w nadmiarze może uszkadzać układ odpornościowy i sprzyjać rozwojowi chorób, w tym nowotworów. Jednocześnie aktywuje enzymy antyoksydacyjne – dysmutazę ponadtlenkową (SOD) i peroksydazę glutationową – co sprzyja prawidłowemu funkcjonowaniu najważniejszego systemu antyoksydacyjnego ludzkiego organizmu, czyli glutationu.
• Wspomaga wytwarzanie żółci oraz prawidłowe funkcjonowanie wątroby, wykazując potencjał w zakresie pozytywnego wpływu na enzymy wątrobowe oraz poziom stłuszczenia wątroby.
• Wykazuje działanie neuroprotekcyjne – związane z hamowaniem acetylocholinesterazy (AChE) – enzymu rozkładającego acetylocholinę w ośrodkowym układzie nerwowym. Niedobór acetylocholiny jest jednym z głównych mechanizmów patogenezy choroby Alzheimera, a inhibitory AChE stanowią podstawę jej leczenia farmakologicznego.

Berberyna wykazuje także działanie: przeciwdrobnoustrojowe, przeciwgorączkowe i przeciwbiegunkowe.

Berberyna na odchudzanie – czy działa?

Badania wskazują, że berberyna może wspierać redukcję masy ciała. W badaniu klinicznym przeprowadzonym na pacjentach z zespołem metabolicznym, po 12 tygodniach stosowania berberyny w dawce 300 mg trzy razy dziennie zaobserwowano:

• spadek BMI – z 31,5 do 27,4 kg/m²,
• redukcję obwodu talii – z 97,3 cm do 92,1 cm.

Efekty „odchudzające” berberyny wynikają z:

• poprawy metabolizmu glukozy i lipidów,
• hamowania rozwoju adipocytów, czyli komórek tłuszczowych, co minimalizuje możliwość powiększania się tkanki tłuszczowej,
• działania na profil hormonów wpływających na apetyt i metabolizm – adipokin – spadku poziomu leptyny i poprawie stosunku leptyna/adiponektyna.

Fizjologicznie leptyna – produkowana przez tkankę tłuszczową – jest hormonem sytości. Przy odpowiednio wysokim poziomie tego hormonu mózg otrzymuje sygnał, że organizm jest syty i można zakończyć posiłek. Paradoksem jest jednak, że u osób z otyłością obserwuje się zbyt wysoki poziom leptyny, co wynika to z faktu, że nadmierna rozbudowana tkanka tłuszczowa wytwarza znaczne jej ilości. Wskutek tego tkanki docelowe stają się oporne na leptynę, organizm nie odczuwa sytości, apetyt ciągle się nasila, spożywane są coraz większe porcje pokarmu.

Berberyna a mikrobiota jelit i SIBO

Badania sugerują, że berberyna – dzięki modulowaniu mikrobioty – może korzystnie wpływać na pracę jelit.
Pod wpływem berberyny:

• zwiększa się poziom krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych – maślanu (kwasu masłowego),
• zwiększa się poziom glutaminy – aminokwasu będącego źródłem energii dla enterocytów, czyli komórek nabłonka jelitowego,
• poprawia się profil mikrobioty jelit – rośnie udział korzystnych dla błony śluzowej jelit bakterii, w tym Lactobacillus, Akkermansia, Bifodobacterium. Zmniejsza się ilość bakterii potencjalnie szkodliwych Escherichia/Shigella.

Berberyna ma potencjał zmniejszający stan zapalny w jelitach. Korzyści z berberyny odczuwają także pacjenci z niepowikłanym SIBO.

Na co pomaga berberyna – wskazania i zastosowanie

Główne wskazania do zastosowania berberyny to:

• zaburzenia gospodarki węglowodanowej i cukrzyca typu 2 – berberyna obniża poziom glukozy na czczo oraz hemoglobiny glikowanej (HbA1c),
• insulinooporność – poprawa wrażliwości na insulinę,
• zaburzenia lipidowe – wspomaganie redukcji cholesterolu całkowitego, LDL oraz trójglicerydów,
• wspomaganie pracy wątroby i wydzielania żółci.

>> Sprawdź: Cholesterol LDL – co to jest? Przyczyny podwyższonego cholesterolu, badania i redukcja

Berberyna a meformina – czy można je łączyć?

Berberyna jest często uważana za tzw. „naturalną” alternatywę dla metforminy i badania rzeczywiście pokazują, iż efekt hipoglikemiczny samej berberyny może być korzystny, a mechanizm działania obydwu substancji aktywnych jest podobny.
Metformina, która jest lekiem, jest jednak substancją dobrze przebadaną, o ustalonym profilu bezpieczeństwa, dawkowania i przewidywanych korzyściach. Berberyna, stanowiąca suplement diety, nie ma ustalonego profilu długofalowego działania – badania z berberyną obejmują zazwyczaj kilka miesięcy i nie obejmują jej żadne rekomendacje. Dlatego nie może być podstawą terapii lub zamiennikiem metforminy u chorych na cukrzycę.
Berberyna może jednak być uzupełnieniem terapii metforminą, ponieważ wykazuje dobrą skuteczność i bezpieczeństwo w leczeniu cukrzycy typu 2. Łączenie obydwu substancji powinno się odbywać pod kontrolą lekarza, ponieważ może wymagać modyfikacji dawkowania metforminy, aby nie wywoływać nadmiernego obniżenia poziomu glukozy, czyli hipoglikemii.

Berberyna a statyny – czy można je łączyć?

W jednym z badań z udziałem 63 pacjentów wykazano, że berberyna w dawce 500 mg dwa razy dziennie obniżyła poziom LDL średnio o 23,8%, a połączenie symwastatyny w dawce 20 mg dziennie i berberyny obniżyło poziom LDL średnio o 31,8%.
Ze względu na swój profil działania berberyna może być uzupełnieniem terapii statynami, jednak na dziś nie może ich zastąpić, ponieważ – podobnie jak w przypadku cukrzycy – nie znamy długofalowych korzyści i profilu bezpieczeństwa berberyny u pacjentów z dyslipidemią.
Należy zdawać sobie sprawę z faktu, iż celem terapii statynami jest nie tylko obniżenie poziomu cholesterolu, ale zalecane są także ze względu na ich potwierdzoną skuteczność w zapobieganiu chorobom układu krążenia oraz w zmniejszaniu ryzyka zgonu w ich przebiegu. Dlatego berberyna może stanowić alternatywę dla pacjentów nietolerujących statyn, a także dla pacjentów niskiego ryzyka, u których nie zaleca się terapii statynami.

Czy berberyna to naturalny Ozempic?

W ostatnim czasie obserwuje się trend, który nazywa berberynę „naturalny Ozempic” i pokazując, iż może być dla niego alternatywą. Jak opisano wyżej, berberyna wykazuje potencjał w obniżaniu masy ciała, jednak nie jest ona naturalnym zamiennikiem leków z grupy analogów GLP-1. Efekty stosowania obydwu substancji są zupełnie inne, podobnie jak ich status prawny.
Ozempic i leki z tej grupy mają udowodnioną skuteczność w leczeniu cukrzycy i otyłości, można również mówić o długofalowych korzyściach z ich stosowania. Berberyna, która ma status suplementu diety, nie wykazują takich efektów w leczeniu otyłości, brakuje jej również odpowiednich badań klinicznych.

WAŻNE: Berberyna nie jest naturalnym zamiennikiem Ozempicu.

Jak stosować berberynę?

Berberyna jest bardzo słabo wchłaniana w swojej naturalnej postaci, tylko około 1-5% całkowitej dawki trafia do krążenia i aktywnie działa. Z tego powodu preparaty berberyny zawierają duże dawki substancji aktywnej, zazwyczaj jedna tabletka chlorowodorku berberyny zawiera 500 mg związku, co przekłada się na 400 mg czystej berberyny.
Drugi problem z tą substancją dotyczy krótkiego okresu utrzymywania się w organizmie – eliminowana jest po ok. 4-5 godzinach. Z tego powodu należy ją przyjmować co najmniej dwa razy dziennie, a w wielu badaniach, z potwierdzoną skutecznością, pacjenci zażywali ją trzy razy dziennie.
Zalecane dawki to 900 – 1500 mg dziennie, w badaniach klinicznych najczęściej stosowano je przez okres 12 tygodni.
Berberynę należy przyjmować z posiłkami, co zwiększa jej biodostępność.

WAŻNE: Konieczne są dalsze badania nad odpowiednim dawkowaniem berberyny w poszczególnych wskazaniach. Obecne zalecenia są pochodną badań, których jakość metodologiczna często nie jest zgodna z kryteriami stosowanymi w testach leków ziołowych.

Berberyna – rano czy wieczorem?

Berberynę należy przyjmować zarówno rano, jak i wieczorem. Wiele badań wskazuje, iż optymalne jest jej przyjmowanie trzy razy dziennie, co pozwala na utrzymanie stałego stężenia substancji aktywnej we krwi.

Berberyna – skutki uboczne

Najczęstsze działania niepożądane berberyny to dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego i mogą to być:

• wzdęcia,
• bóle brzucha,
• zaparcia lub biegunki,
• gorzki smak w ustach.

Wymienione dolegliwości występują głównie na początku terapii, lub jeśli dawka dobowa przekracza 1500 mg.

Czy berberyna może powodować żółty stolec?

Berberyna jest substancją o intensywnym, żółtym zabarwieniu, z tego powodu była wykorzystywana jako barwnik. Stosowanie berberyny może wiązać się z żółtym zabarwieniem stolca, co jest zjawiskiem naturalnym. U niektórych osób zabarwienie stolca pozostaje bez zmian, ale berberyna pozostawia widoczne żółte ślady po skorzystaniu z toalety. Nie są to powody do niepokoju czy do przerywania terapii.

>> Może Cię zainteresować: Żółty stolec – co oznacza? Możliwe przyczyny

CIEKAWOSTKA:  Berberyna wykazuje silne właściwości fluorescencyjne, emitując intensywne zielono-żółte światło pod wpływem promieniowania UV.

Berberyna – przeciwwskazania

Przeciwskazaniami do stosowania berberyny są ciąża i karmienie piersią.

• Ciążą – ograniczone badania sugerują, że berberyna może wywoływać skurcze macicy, co może zwiększać ryzyko poronienia.
• Laktacja – berberyna przyjmowana przez karmiącą matkę może przenikać do mleka matki. Badania na zwierzętach wykazały, że berberyna zwiększa stężenie bilirubiny we krwi, co może spowodować żółtaczkę u dziecka, lub – jeszcze groźniejszy – kernicterus (uszkodzenie mózgu i obrzęk).

Berberyna i jej działanie na wątrobę – dlaczego trzeba uważać?

Berberyna jest substancją, która korzystnie wpływa na funkcjonowanie wątroby. Z drugiej strony niektórzy autorzy zalecają ostrożność u chorych z chorobami tego narządu. Dlaczego? Ponieważ wątroba jest jednym z głównych narządów odpowiedzialnych za metabolizm berberyny. To właśnie tam zachodzi intensywny efekt pierwszego przejścia, który znacząco obniża biodostępność związku.

Badania wskazują, że:

• berberyna wpływa na aktywność enzymów CYP450 – oznacza to, że może zwiększać stężenie we krwi leków oraz alkoholu, które są metabolizowane przez te enzymy,
• może zmieniać ekspresję enzymów odpowiedzialnych za metabolizm leków,
• gromadzi się w wątrobie w wyższych stężeniach niż w osoczu.

Berberyna a alkohol

Berberyna wykazuje działanie hepatoprotekcyjne – ochronne dla wątroby. Z tego powodu można przypuszczać, że berberyna może częściowo łagodzić negatywny wpływ alkoholu na hepatocyty, jednak brak jest kontrolowanych badań klinicznych potwierdzających tę hipotezę.
Z drugiej strony alkohol jest metabolizowany (rozkładany) w organizmie przy udziale układu cytochromu P450 (CYP450), zwłaszcza w sytuacji jego przewlekłego spożywania. Ponieważ berberyna hamuje aktywność enzymów CYP450, może mieć wpływ na rozkład etanolu i nasilać jego działanie.

Dlatego w czasie terapii berberyną należy unikać regularnego spożywania alkoholu. Natomiast okazjonalnie wypita lampka wina nie będzie „kłóciła się” z berberyną, chociaż należy pamiętać, że każda dawka alkoholu działa niekorzystnie na nasze zdrowie i organizm.

Zakończenie

Potencjał berberyny jest obiecujący, jednak pomimo tego należy zachować zdrowy sceptycyzm w stosunku do tego składnika.
Po pierwsze, pomimo bardzo wielu badań przeprowadzonych z berberyną, nie ma jej na dziś w żadnych rekomendacjach, ponieważ ciągle brakuje badań zgodnych z wytycznymi CONSORT Extension for Herbal Medicine Interventions, mającymi na celu poprawę jakości raportowania randomizowanych badań kontrolowanych dotyczących produktów ziołowych. Wiele publikowanych badań nie wykazuje precyzji w określaniu celów badania, przejrzystości w kwalifikacji i wykluczaniu pacjentów do badań, raportowania pozostałych, przyjmowanych przez pacjentów leków.
Ponadto większość badań miała bardzo małe rozmiary próby. Brak przejrzystości tych elementów budzi obawy dotyczące odtwarzalności klinicznej, potencjału wystąpienia błędu i obecności czynników wpływających na wyniki. Stwierdzono również niespójne ich przedstawianie, zwłaszcza w zakresie raportowania działań niepożądanych, co uniemożliwia bezpośrednie porównanie wyników między badaniami.
Drugi problem z berberyną to fakt, iż jest ona suplementem diety. Nadzór nad jakością suplementów diety w Polsce jest bardzo słaby, a badania przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych i Francji wykazały, że podczas testów suplementy berberyny często nie zawierały deklarowanej ilości składnika aktywnego. Może to wpływać na skuteczność i bezpieczeństwo różnych produktów.
Trzeci problem to brak badań nad długofalowymi korzyściami zdrowotnymi berberyny.

Dlatego włączając suplement, najlepiej skonsultować się z lekarzem.

Berberyna – sekcja FAQ

---

Bibliografia

1. Abd El-Wahab AE, Ghareeb DA, Sarhan EE, Abu-Serie MM, El Demellawy MA. In vitro biological assessment of Berberis vulgaris and its active constituent, berberine: antioxidants, anti-acetylcholinesterase, anti-diabetic and anticancer effects. BMC Complement Altern Med. 2013 Sep 5;13:218. doi: 10.1186/1472-6882-13-218. PMID: 24007270; PMCID: PMC4016550.
2. Yang J, Yin J, Gao H, Xu L, Wang Y, Xu L, Li M. Berberine improves insulin sensitivity by inhibiting fat store and adjusting adipokines profile in human preadipocytes and metabolic syndrome patients. Evid Based Complement Alternat Med. 2012;2012:363845. doi: 10.1155/2012/363845. Epub 2012 Mar 8. PMID: 22474499; PMCID: PMC3310165.
3. Ai X, Yu P, Peng L, Luo L, Liu J, Li S, Lai X, Luan F, Meng X. Berberine: A Review of its Pharmacokinetics Properties and Therapeutic Potentials in Diverse Vascular Diseases. Front Pharmacol. 2021 Nov 3;12:762654. doi: 10.3389/fphar.2021.762654. PMID: 35370628; PMCID: PMC8964367.
4. http://www.biomedical.pl/zdrowie/alkaloidy-chinolinowe-i-izochinolinowe-2818.html 
5. Yan HM, Xia MF, Wang Y, Chang XX, Yao XZ, Rao SX, Zeng MS, Tu YF, Feng R, Jia WP, Liu J, Deng W, Jiang JD, Gao X. Efficacy of Berberine in Patients with Non-Alcoholic Fatty Liver Disease. PLoS One. 2015 Aug 7;10(8):e0134172. doi: 10.1371/journal.pone.0134172. PMID: 26252777; PMCID: PMC4529214.
6. Zhu W, Yang L, Dai Y, Wang H, Zhou J, Xia L and Shen T (2025) Biochemical changes associated with non-alcoholic fatty liver disease in response to berberine treatment: a systematic review and meta-analysis of clinical and preclinical research. Front. Pharmacol. 16:1460643. doi: 10.3389/fphar.2025.1460643.
7. Fang Y, Zhang J, Zhu S, He M, Ma S, Jia Q, Sun Q, Song L, Wang Y, Duan L. Berberine ameliorates ovariectomy-induced anxiety-like behaviors by enrichment in equol generating gut microbiota. Pharmacol Res. 2021 Mar;165:105439. doi: 10.1016/j.phrs.2021.105439. Epub 2021 Jan 22. PMID: 33493658.
8. Li Wang, Donglan Liu, Guohong Wei, Hui Ge; Berberine and Metformin in the Treatment of Type 2 Diabetes Mellitus: A Systemic Review and Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials; Health, Vol.13 No.11, 2021
9. Koppen LM, Whitaker A, Rosene A, Beckett RD. Efficacy of Berberine Alone and in Combination for the Treatment of Hyperlipidemia: A Systematic Review. J Evid Based Complementary Altern Med. 2017 Oct;22(4):956-968. doi: 10.1177/2156587216687695. Epub 2017 Jan 16. PMID: 29228784; PMCID: PMC5871262.
10. Chen H, Zhang F, Li R, Liu Y, Wang X, Zhang X, Xu C, Li Y, Guo Y, Yao Q. Berberine regulates fecal metabolites to ameliorate 5-fluorouracil induced intestinal mucositis through modulating gut microbiota. Biomed Pharmacother. 2020 Apr;124:109829. doi: 10.1016/j.biopha.2020.109829. Epub 2020 Jan 17. PMID: 31958765.
11. Zhang Q, Li H, Chen C, Li M, Song J, Pan S, Shen B, Huang Y. Comparative efficacy of diverse therapeutic regimens for small intestinal bacterial overgrowth: a systematic network meta-analysis. Ther Adv Gastroenterol. 2025 Dec 11;18:17562848251399033. doi: 10.1177/17562848251399033. PMID: 41394885; PMCID: PMC12699006.
12. Neag MA, Mocan A, Echeverría J, Pop RM, Bocsan CI, Crişan G, Buzoianu AD. Berberine: Botanical Occurrence, Traditional Uses, Extraction Methods, and Relevance in Cardiovascular, Metabolic, Hepatic, and Renal Disorders. Front Pharmacol. 2018 Aug 21;9:557. doi: 10.3389/fphar.2018.00557. PMID: 30186157; PMCID: PMC6111450.
13. Gagnier JJ, Boon H, Rochon P, Moher D, Barnes J, Bombardier C; CONSORT Group. Reporting randomized, controlled trials of herbal interventions: an elaborated CONSORT statement. Ann Intern Med. 2006 Mar 7;144(5):364-7. doi: 10.7326/0003-4819-144-5-200603070-00013. PMID: 16520478.

Artykuł powstał 08.04.2024 r., ostatnia aktualizacja: 12.05.2026 r.

Cynk jest pierwiastkiem, który zrobił zawrotną karierę w czasie pandemii, wielu Polaków przyjmuje cynk ponieważ „poprawia odporność”. Ale czy rzeczywiście zdajemy sobie sprawę, „na co pomaga cynk”, jakie ma właściwości i dlaczego lepiej czerpać cynk z pożywienia i diety, niż z suplementacji? Zapraszamy do lektury.

Z artykułu dowiesz się, że: >> cynk to pierwiastek ważny dla zdrowia człowieka, >> prawidłowa dieta zapewnia wystarczający poziom dobrze przyswajalnego cynku, >> nadmiar cynku może wywoływać szereg działań niepożądanych, >> suplementacja cynku wskazana jest gdy występuje – potwierdzony badaniami laboratoryjnymi – niedobór.

Spis treści:

1. Cynk – właściwości i funkcje w organizmie
   •  Cynk – na co ma wpływ w organizmie?
2. Jakie jest dzienne zapotrzebowanie na cynk. Normy spożycia
3. Wchłanianie, metabolizm i wydalanie cynku
   •  Co wpływa na wchłanianie cynku – z czym nie łączyć cynku?
4. W czym jest cynk? Źródła cynku w diecie
5. Niedobór cynku – objawy i przyczyny
   • Niedobory cynku – przyczyny
   • Niedobór cynku – objawy
6. Jak stwierdzić niedobór cynku? Badania
7. Kiedy należy brać cynk?
8. Cynk a odporność
9. Nadmiar cynku – objawy
10. Zakończenie

Cynk – właściwości i funkcje w organizmie

Cynk jest tzw. pierwiastkiem śladowym, który w organizmie człowieka pełni dwie podstawowe funkcje – strukturalną i katalityczną.

Funkcja strukturalna związana jest z udziałem cynku w tworzeniu tzw. palców cynkowych –  ciekawej struktury, dzięki której możliwe jest prawidłowe działanie receptorów dla:

• hormonów sterydowych (np. testosteron, estrogen, kortyzol),
• witaminy A,
• witaminy D,
• hormonów tarczycy.

Bez odpowiedniej ilości cynku komórki organizmu są niewrażliwe na działanie wymienionych hormonów i witamin.
Funkcja katalityczna cynku opiera się na tym, iż jest on składnikiem kilkuset enzymów.

Cynk – na co ma wpływ w organizmie?

Szacuje się, że cynk jest składnikiem ponad 300 enzymów. Jest to jedyny metal, który należy do wszystkich klas enzymów (oksydoreduktaz, transferaz, hydrolaz, liaz, izomaraz i ligaz). W praktyce jego funkcje przekładają się na wiele działań. Najważniejsze z nich to: 

• uczestnictwo w przemianach białek, tłuszczów i węglowodanów, 
• synteza, regulacja wydzielania i przekazywanie informacji o obecności insuliny, glukagonu i enzymów trzustkowych uczestniczących w trawieniu, 
• wpływ na syntezę ACTH, gonadotropinę, somatotropinę,
• modulacja przewodzenia sygnałów nerwowych w synapsach OUN, rola pomocna w prawidłowym funkcjonowaniu i rozwoju mózgu, 
• właściwości immunomodulujące (wpływ na odporność komórkową i humoralną), 
• wpływ na przemianę witaminy A do postaci aktywnej, 
• rola ochronna w zatruciu metalami ciężkimi (zwłaszcza w przypadku zatrucia ołowiem). 

Cynk jest obecny we wszystkich komórkach i płynach ustrojowych organizmu człowieka. To sprawia, że pierwiastek jest niezbędny do funkcjonowania.

>> Warto przeczytać: Jak łączyć witaminy i minerały? Synergizm i antagonizm składników odżywczych?

Jakie jest dzienne zapotrzebowanie na cynk. Normy spożycia

To, ile cynku dziennie należy spożywać, zależy od wieku i płci. Grupą o większym zapotrzebowaniu są kobiety w ciąży i kobiety karmiące, większe dawki zalecane są również mężczyznom. Szczegóły przedstawia tabela.

Grupa/wiek	EAR – średnie zapotrzebowanie w mg/dobę	RDA – zalecane dzienne spożycie w mg/dobę
Dzieci 1-3 lata 4-9 lat 10-12 lat	2,5 4,0 7,0	3,0 5,0 8,0
Chłopcy 13 – 18 lat	8,5	11,0
Dziewczęta 13 – 18 lat	7,3	9,0
Mężczyźni	9,4	11,0
Kobiety	6,8	8,0
Kobiety w ciąży < 19 lat >19 lat	10,5 9,5	12,0 11,0
Kobiety karmiące piersią < 19 lat >19 lat	10,9 10,4	13,0 12,0

Wchłanianie, metabolizm i wydalanie cynku

Cynk zaczyna wchłaniać się w już żołądku, ale nie są to znaczące ilości. Zasadniczy proces wchłaniania cynku odbywa się w jelicie cienkim. Ciekawym faktem jest to, że wchłanianie cynku wiąże się z obecnością dwóch pul tego pierwiastka:  

• pula szybkowymienna – to część związana z przechodzeniem cynku do krwiobiegu. Ważną rolę odgrywa tu białko bogate w cysteinę.
• pula wolnowymienna – to część cynku, która po wchłonięciu gromadzi się w błonie śluzowej przewodu pokarmowego.  

Całkowita zawartość cynku w organizmie człowieka wynosi 2-2,5 g. Około połowa jest zmagazynowana w mięśniach, a 25-30% w kościach. Z pozostałej puli największa część mieści się w wątrobie. Inne tkanki zawierają równe części zawartego w organizmie cynku.

Prawie 90% cynku wydala się z kałem. Pozostałe drogi wydalania to mocz i pot. Alkohol i hormony steroidowe nasilają wydalanie tego pierwiastka z organizmu.

Co wpływa na wchłanianie cynku – z czym nie łączyć cynku?

Inne istotne czynniki wpływające na wchłanianie cynku to:

• rodzaj pokarmu,
• zawartość w diecie pewnych składników pokarmowych,
• choroby towarzyszące,
• zawartość cynku w organizmie.

WAŻNE: Przeciętnie z diety wchłania się 20-30% zawartego w niej cynku. Do pewnego stopnia organizm reguluje to wchłanianie. Jeśli występuje niedobór cynku, przyswajalność zwiększa się nawet dwukrotnie.

Mniejsze wchłanianie cynku obserwowane jest z produktów zbożowych, szacuje się, iż wynosi 10-15%. Hamowanie absorpcji cynku zachodzi w obecności wapnia, żelaza i miedzi, a także fityninanów, fosforanów, alkoholu i błonnika. Podkreślić należy, iż interakcje pomiędzy niektórymi metalami i cynkiem są bardzo złożone, a dodatkowa suplementacja zawsze może naruszać delikatną równowagę panującą w jelitach. Przykładowo większa ilość dostarczonego żelaza hamuje przyswajalność cynku. Natomiast więcej cynku w diecie (lub w suplementach) aktywuje wchłanianie żelaza i powoduje zmiany we wchłanianiu magnezu, wapnia, selenu i miedzi.

Lepsze wchłanianie cynku wiąże się z obecnością białka bogatego w cysteinę. Na zmniejszoną jego absorpcję wpływa także obecność metali ciężkich (rtęci i kadmu).

Choroby przewodu pokarmowego (celiakia, zapalenia jelit, niewydolność trzustki) także mają wpływ na przyswajalność tego pierwiastka, jego biodostępność i wchłanianie jest w tych stanach chorobowych zmniejszone.

WAŻNE: Pokarmów bogatych w cynk i samego cynku nie należy łączyć z wapniem, żelazem i miedzią.

W czym jest cynk? Źródła cynku w diecie

Źródłem cynku w diecie są zarówno produkty pochodzenia roślinnego, jak i zwierzęcego. Zawartość cynku w pożywieniu jest wystarczająca, aby pokryć jego zapotrzebowanie. Żywność jest najlepszym źródłem dobrze przyswajalnej formy cynku.

Produkty bogate w cynk – tabela

Źródło – Kunachowicz H., Nadolna I., Przygoda B., Iwanow K.: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005. 

>> Warto przeczytać także: Piramida Żywienia – czym jest i jakie są zasady zdrowego żywienia?

Niedobór cynku – objawy i przyczyny

U człowieka zdrowego, odżywiającego się zbilansowaną dietą, niedobory cynku nie będą występować, ponieważ jest on powszechnie dostępny w codziennie spożywanych pokarmach. Dodatkowo organizm człowieka ma mechanizmy, które regulują wchłanianie cynku i umożliwiają zwiększenie tego wchłaniania w przypadku, gdy pojawia się jego niedobór.

Niedobory cynku – przyczyny

Na niedobór cynku w pierwszej kolejności narażone są osoby z zaburzeniami wchłaniania w przewodzie pokarmowym, spowodowanymi:

• celiakią,
• nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit (np. choroba Leśniowskiego-Crohna),
• niewydolnością trzustki,
• stanem po usunięciu części żołądka lub jelit.

Druga grupa przyczyn narażających człowieka na niedobór cynku to zażywanie leków, które mogą:

• ograniczać jego wchłanianie, np. leki zobojętniające kwaśność soku żołądkowego (inhibitory pompy protonowej, inne leki alkalizujące)
• zwiększać jego wydalanie (sterydy).

Ostatni czynnik to stosowanie niezbilansowanych diet, zawierających niewystarczające ilości składników mineralnych, zwłaszcza dieta niskobiałkowa.

Niedobór cynku – objawy

Ponieważ cynk jest składnikiem bardzo wielu enzymów i pełni wiele funkcji fizjologicznych nie ma charakterystycznych objawów niedoboru tego pierwiastka, natomiast jego niewystarczające stężenie w organizmie znajduje odzwierciedlenie w:

• niedoborach odporności,
• problemach z płodnością u mężczyzn (oligospermią – zmniejszeniem liczby plemników w nasieniu),
• upośledzeniu zmysłów węchu i smaku,
• zaburzeniach funkcji tarczycy.

W niedoborach cynku mogą pojawiać się także objawy skórne. Są to przede wszystkim stany zapalne skóry i wypadanie włosów.

Objawy neurologiczne niedoborów cynku wiążą się z osłabieniem funkcji ośrodkowego układu nerwowego (depresja, jadłowstręt, zaburzenia funkcji poznawczych).

Wiele badań wskazuje na występowanie niedoborów cynku u osób z ADHD.

Jak stwierdzić niedobór cynku? Badania

Wyżej opisaliśmy objawy, które mogą być powiązane z niedoborem cynku. Nie są to jednak objawy charakterystyczne tylko dla niedoborów tego pierwiastka, dlatego powinny być wskazówką, aby zrobić badania laboratoryjne i w ten sposób potwierdzić diagnozę.

W laboratorium można znaleźć kilka badań mających cynk w nazwie. Są to:

• cynk we krwi,
• cynk w moczu,
• protoporfiryna cynkowa.

Które badanie zatem zrobić?
Niedobór cynku w organizmie można stwierdzić wykonując badanie jego poziomu we krwi. Oznaczanie cynku w moczu natomiast jest wskaźnikiem jego zwiększonego wydalania, w takich stanach jak alkoholizm, marskość wątroby, zatrucie ołowiem, zespół nerczycowy, itp.
Natomiast protoporfiryna cynkowa nie jest badaniem związanym z zasobami cynku, służy natomiast jako wskaźnik niedoboru żelaza lub zatrucia ołowiem – więcej o tym badaniu w artykule Protoporfiryna cynkowa – wskaźnik funkcjonalnego niedoboru żelaza lub zatrucia ołowiem.

Kiedy należy brać cynk?

Suplementacja cynku może być wskazana gdy stwierdza się jego niedobór we krwi. Ponieważ jednak cynk z diety jest łatwo przyswajalny, a w stanach niedoboru organizm zwiększa jego wchłanianie, warto umówić się również na wizytę do dietetyka. Konsultacja pozwoli na opracowanie diety bogatej w dobrze przyswajalny cynk, co przy niewielkich niedoborach pozwoli uniknąć przyjmowania suplementów.
Po trzech miesiącach diety i/lub przyjmowania suplementów należy zrobić badanie kontrolne i sprawdzić jak organizm reaguje na zmiany.

Cynk a odporność

Cynk jest jednym z mikroelementów, które odgrywają ważną rolę prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego. Należy jednak pamiętać, że zwiększona podatność na infekcje może być konsekwencją niedoborów nie tylko cynku, ale większej ilości składników odżywczych. Poza tym pomiędzy składnikami odżywczymi panuje delikatna równowaga, nadmiar jednego z nich może skutkować niedoborem innego.
Dlatego nie należy suplementować cynku w celu „podniesienia” odporności, ponieważ jego nadmiar wywołuje niedobory miedzi i zwiększa wchłanianie żelaza, co również nie pozostaje bez wpływu na prawidłową odpowiedź immunologiczną.

>> Sprawdź również: Jak wzmocnić układ immunologiczny u dorosłych i dzieci?

WAŻNE: Krótkoterminowe zażywanie cynku może być wskazane w przypadku przeziębienia – niektóre badania pokazują, iż skraca to czas infekcji.

Nadmiar cynku – objawy

Nadmiar cynku występuje przede wszystkim u osób, które suplementują cynk w sposób przewlekły, a nie mają jego niedoborów.
Długotrwałe przyjmowanie cynku w suplementach, zwłaszcza w dawkach powyżej 50 mg/dobę, wiąże się z występowaniem objawów przewlekłego zatrucia, takich jak:

• leukopenia – zmniejszenie liczby leukocytów,
• niedokrwistość (anemia),
• zmniejszenie wchłania miedzi, zahamowanie aktywności enzymów zawierających miedź – zaburzona homeostaza cynku i miedzi powiązana jest z kilkoma schorzeniami, na przykład wysoki stosunek miedzi do cynku obserwowano u osób starszych, szczególnie tych z zaburzeniami neurodegeneracyjnymi, co dodatkowo podkreśla znaczenie zrozumienia złożonej interakcji między różnymi składnikami odżywczymi i ich zbiorczego wpływu na zdrowie,
• zmniejszenie stężenia frakcji HDL-cholesterolu (tzw. dobrego cholesterolu).  

Paradoksem jest, że nadmierna ilość cynku może powodować zaburzenia odporności. Wiele osób suplementuje cynk, aby „poprawić odporność”. Jednak nadmierna suplementacja cynkiem może przynieść skutek odwrotny.

Aby uniknąć niekorzystnych działań niepożądanych przy suplementacji należy:

• stosować cynk, tylko jeśli występują niedobory,
• nie przekraczać tzw. górnego tolerowanego poziomu spożycia cynku (ang. upper limit) – dla dorosłych wynosi on 25 mg/dobę, a u dzieci jest uzależniony od ich masy ciała.

Zakończenie

Cynk to bardzo ważny dla naszego zdrowia pierwiastek, a najlepszym sposobem zapewnienia sobie optymalnego jego poziomu jest prawidłowo zbilansowana dieta. Jeśli podejrzewa się niedobory cynku, pierwszym krokiem powinno być badanie jego poziomu we krwi, a następnie – jeśli jest niedobór – konsultacja dietetyczna, która pozwoli na opracowanie diety bogatej w dobrze przyswajalny cynk. Po około trzech miesiącach warto zrobić badanie kontrolne.
Decyzja o podjęciu suplementacji produktami z apteki również powinna być poprzedzona badaniami laboratoryjnymi. Zażywanie cynku jeśli nie występują niedobory, jest niepotrzebnym obciążaniem organizmu, który musi poradzić sobie z nadmiarem pierwiastka.

---

Bibliografia

1. Jarosz M., Rychlik E., Stoś K., Charzewska J. (red.), Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, 2020.
2. Gertig H., Przysławski J., Bromatologia. Zarys nauki o żywności i żywieniu. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2015.
3. Gapys B., Raszeja-Specht A., Bielarczyk H., Rola cynku w procesach fizjologicznych i patologicznych organizmu. Journal of Laboratory Diagnostics Diagn Lab, 2014; 50(1): 45-52.
4. Martinez-Morata I, Sobel M, Tellez-Plaza M, Navas-Acien A, Howe CG, Sanchez TR. A State-of-the-Science Review on Metal Biomarkers. Curr Environ Health Rep. 2023 Sep;10(3):215-249. doi: 10.1007/s40572-023-00402-x. Epub 2023 Jun 20. PMID: 37337116; PMCID: PMC10822714.
5. Arnold LE, DiSilvestro RA. Zinc in attention-deficit/hyperactivity disorder. J Child Adolesc Psychopharmacol. 2005 Aug;15(4):619-27. doi: 10.1089/cap.2005.15.619. PMID: 16190793.