Artykuł powstał 12.12.2024 r., ostatnia aktualizacja: 10.12.2025 r.
Regularne wykonywanie badań – obok diety i odpowiedniej aktywności fizycznej – jest ważnym elementem profilaktyki zdrowotnej. Badania kontrolne pozwalają na wykrycie choroby, zanim da ona o sobie znać w postaci objawów, co znacząco zwiększa szanse na skuteczne leczenie. W artykule znajdziesz zestawienie badań rekomendowanych dla różnych grup wiekowych. Sprawdź, jakie testy są odpowiednie dla Ciebie i zacznij dbać o swoje zdrowie już dziś.
Spis treści:
- Co to są badania profilaktyczne i dlaczego należy je wykonywać?
- Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 20+
- Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 30+
- Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 40+
- Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 50+
- Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 60+
- Inne ważne badania profilaktyczne
- Profilaktyka chorób przenoszonych drogą płciową
- Podsumowanie
Co to są badania profilaktyczne i dlaczego należy je wykonywać?
Według Słownika wyrazów obcych PWN, słowo profilaktyczny pochodzi od greckiego wyrazu prophylaktikos i oznacza zapobieganie. Profilaktyka zdrowotna to zatem działania mające na celu zapobieganie chorobom, wypadkom, uzależnieniom i innym negatywnym zjawiskom zanim się pojawią, lub ich wczesne wykrywanie.
Do działań profilaktycznych zalicza się:
- zdrowy styl życia – dieta, aktywność fizyczna,
- badania,
- szczepienia,
- edukację.
Badania profilaktyczne to diagnostyka opierająca się na systematycznym wykonywaniu badań laboratoryjnych i obrazowych, których zakres jest różny, w zależności od grupy wiekowej.
Ważnym aspektem badań profilaktycznych jest to, iż powinny być wykonywane niezależnie od samopoczucia, również, jeśli czujemy się w pełni zdrowi. Większość chorób w fazie początkowej przebiega bez żadnych objawów, dając o sobie znać dopiero gdy pojawiają się nieodwracalne powikłania. Należą do nich cukrzyca, miażdżyca, rak szyjki macicy i wiele innych.
Sprawdź także:
>> Kalendarz szczepień: szczepienia obowiązkowe i zalecane dla dzieci i młodzieży
>> Szczepienia osób dorosłych – które są zalecane i dlaczego?
>> Badania laboratoryjne na NFZ
Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 20+
W tej grupie wiekowej rekomendowane badania profilaktyczne to badania z krwi: morfologia, glukoza na czczo, lipidogram, witamina D oraz badanie ogólne moczu.
Ważnym elementem profilaktyki onkologicznej dla kobiet z tej grupy wiekowej jest badanie HPV. Cytologia wskazana jest u pacjentek z nieprawidłowym HPV.
Opcjonalnie w tym wieku warto rozważyć oznaczenie TSH, zwłaszcza jeśli w rodzinie są osoby z chorobami tarczycy.
| WAŻNE! Jeśli wynik badania HPV jest prawidłowy, nie trzeba go powtarzać co roku, następne badanie rekomendowane jest za 5 lat. |
| REKOMENDOWANE BADANIA | ♀️ | ♂️ | MATERIAŁ |
| Profilaktyka | |||
| morfologia | ✔️ | ✔️ | krew |
| glukoza | ✔️ | ✔️ | krew |
| lipidogram | ✔️ | ✔️ | krew |
| badanie ogólne moczu | ✔️ | ✔️ | mocz |
| witamina D | ✔️ | ✔️ | krew |
| HPV | ✔️ | ✖️ | wymaz z szyjki macicy |
| Opcjonalnie | |||
| TSH | ✔️ | ✔️ | krew |
| cytologia LBC | ✔️ | ✖️ | wymaz z szyjki macicy |
Sprawdź też:
>>> Pakiet badań dla kobiety 20+
>>> Pakiet badań dla mężczyzny 20+
Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 30+
W wieku 30+, czyli w czwartej dekadzie życia, rekomendowane badania są podobne, jak w poprzedniej grupie wiekowej: morfologia, glukoza, lipidogram, badanie ogólne moczu i witamina D.
Profilaktyka specyficzna dla kobiet obejmuje badanie HPV – podobnie jak w grupie kobiet młodszych, jeśli wynik jest prawidłowy, test należy powtórzyć za 5 lat.
Natomiast wskazane jest rozszerzenie badań opcjonalnych. Oprócz TSH do rozważenia są badania funkcji wątroby: aminotransferaza asparaginianowa (AST, AspAT) i aminotransferaza alaninowa (ALT, AIAT), a także – zwłaszcza u kobiet – oznaczenie ferrytyny i/lub żelaza.
W związku z faktem, iż po 35 r.ż rośnie ryzyko zachorowania na raka jajnika, dodatkową opcją dla kobiet jest test ROMA, pozwalający na wyliczenie ryzyka tej groźnej choroby.
| REKOMENDOWANE BADANIA | ♀️ | ♂️ | MATERIAŁ |
| Profilaktyka | |||
| morfologia | ✔️ | ✔️ | krew |
| glukoza | ✔️ | ✔️ | krew |
| lipidogram | ✔️ | ✔️ | krew |
| badanie ogólne moczu | ✔️ | ✔️ | mocz |
| witamina D | ✔️ | ✔️ | krew |
| HPV | ✔️ | ✖️ | wymaz z szyjki macicy |
| Opcjonalnie | |||
| TSH | ✔️ | ✔️ | krew |
| aminotransferaza asparaginianowa (AST, AspAT) | ✔️ | ✔️ | krew |
| aminotranferaza alaninowa (ALT, AIAT) | ✔️ | ✔️ | krew |
| test ROMA | ✔️ | ✖️ | krew |
| ferrytyna / żelazo | ✔️ | ✔️ | krew |
| cytologia LBC | ✔️ | ✖️ | wymaz z szyjki macicy |
Sprawdź też:
>>> Pakiet badań dla kobiet 30+
>>> Pakiet badań dla mężczyzn 30+
Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 40+
Po 40. roku życia wzrasta ryzyko chorób układu krążenia (nadciśnienie, miażdżyca), metabolicznych (cukrzyca, insulinooporność), onkologicznych (rak jelita grubego, prostaty, piersi), układu kostno-stawowego (zwyrodnienia, osteoporoza, RZS) i hormonalnego (perimenopauza, menopauza). Jest to ten okres życia, w którym należy rozszerzyć zakres badań profilaktycznych o oznaczenie poziomu kwasu moczowego, funkcji wątroby i tarczycy. W profilaktyce onkologicznej u obu płci powinno się pojawić badanie na krew utajoną w kale. Kobiety nadal powinny poddawać się badaniu HPV.
U niektórych mężczyzn zaleca się wykonywanie PSA już po 40 roku życia. Szczegółowe rekomendacje wyglądają następująco:
- po 40 roku życia – jeśli mężczyzna jest nosicielem mutacji genu BRCA2
- po 45. roku życia – jeśli rak prostaty występuje lub występował u dziadka, ojca lub brata.
W badaniach opcjonalnych do rozważenia są hormonalne: estradiol, FSH dla kobiet i testosteron dla mężczyzn oraz pogłębione badanie funkcji tarczycy fT3, fT4. Poza tym sód, potas, kreatynina, wapń całkowity, fosforany, ferrytyna i/lub żelazo. Jeśli wynik HPV jest nieprawidłowy u kobiet nadal zaleca się cytologię LBC.
Sprawdź też:
>>> Pakiet badań dla kobiet 40+
>>> Pakiet badań dla mężczyzn 40+
Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 50+
Profilaktyka u osób 50+ to kontynuacja większości badań, ale w diagnostyce cukrzycy warto – oprócz glukozy na czczo– zrobić badanie hemoglobiny glikowanej, która pokazuje wyrównanie glukozy w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a wynik nie zależy od wahań glikemii po posiłkach.
Rutynowe badanie PSA dotyczy wszystkich mężczyzn po 50 r.ż.
| REKOMENDOWANE BADANIA | ♀️ | ♂️ | MATERIAŁ |
| Profilaktyka | |||
| morfologia | ✔️ | ✔️ | krew |
| glukoza i hemoglobina glikowana | ✔️ | ✔️ | krew |
| lipidogram | ✔️ | ✔️ | krew |
| kwas moczowy | ✔️ | ✔️ | krew |
| witamina D | ✔️ | ✔️ | krew |
| TSH | ✔️ | ✔️ | krew |
| aminotransferaza asparaginianowa (AST, AspAT) | ✔️ | ✔️ | krew |
| aminotranferaza alaninowa (ALT, AIAT) | ✔️ | ✔️ | krew |
| kreatynina | ✔️ | ✔️ | krew |
| badanie ogólne moczu | ✔️ | ✔️ | mocz |
| HPV | ✔️ | ✖️ | wymaz z szyjki macicy |
| PSA całkowity / PSA wolny | ✖️ | ✔️ | krew |
| krew utajona w kale | ✔️ | ✔️ | kał |
| Opcjonalnie | |||
| test ROMA | ✔️ | ✖️ | krew |
| fT3, fT4 | ✔️ | ✔️ | krew |
| estradiol, FSH | ✔️ | ✖️ | krew |
| testosteron | ✖️ | ✔️ | krew |
| sód | ✔️ | ✔️ | krew |
| potas | ✔️ | ✔️ | krew |
| ferrytyna / żelazo | ✔️ | ✔️ | krew |
| wapń całkowity, fosforany | ✔️ | ✔️ | krew |
| cytologia LBC | ✔️ | ✖️ | wymaz z szyjki macicy |
Sprawdź też:
>>> Pakiet badań dla kobiet 50+
>>> Pakiet badań dla mężczyzn 50+
Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 60+
Po 60 r.ż. do panelu badań profilaktycznych warto dodać cały profil tarczycowy oraz markery stanu zapalnego. Opcjonalnie rozszerza się badania funkcji wątroby – gamma-glutamylotranspetydazę (GGTP), a ponadto fosfatazę alkaliczną (ALP), magnez we krwi pełnej, witaminę B12, d-dimery i homocysteinę.
Siódma dekada życia to okres, w którym mogą uaktywniać się niektóre choroby, dlatego pełen wachlarz badań kontrolnych zależy od stanu zdrowia.
| REKOMENDOWANE BADANIA | ♀️ | ♂️ | MATERIAŁ |
| Profilaktyka | |||
| morfologia | ✔️ | ✔️ | krew |
| glukoza / hemoglobina glikowana | ✔️ | ✔️ | krew |
| lipidogram | ✔️ | ✔️ | krew |
| kwas moczowy | ✔️ | ✔️ | krew |
| sód | ✔️ | ✔️ | krew |
| potas | ✔️ | ✔️ | krew |
| żelazo / ferrytyna | ✔️ | ✔️ | krew |
| TSH, fT4, fT3 | ✔️ | ✔️ | krew |
| białko C-reaktywne (CRP) | ✔️ | ✔️ | krew |
| wapń całkowity | ✔️ | ✔️ | krew |
| fosfor nieorganiczny | ✔️ | ✔️ | krew |
| witamina D | ✔️ | ✔️ | krew |
| kreatynina | ✔️ | ✔️ | krew |
| aminotransferaza asparaginianowa (AST, AspAT) | ✔️ | ✔️ | krew |
| aminotranferaza alaninowa (ALT, AIAT) | ✔️ | ✔️ | krew |
| badanie ogólne moczu | ✔️ | ✔️ | mocz |
| HPV | ✔️ | ✖️ | wymaz z szyjki macicy |
| PSA całkowity / PSA wolny | ✖️ | ✔️ | krew |
| krew utajona w kale | ✔️ | ✔️ | kał |
| Opcjonalnie | |||
| cytologia LBC | ✔️ | ✖️ | wymaz z szyjki macicy |
| fosfataza alkaliczna (ALP) | ✔️ | ✔️ | krew |
| gamma-glutamylotranspetydaza (GGTP) | ✔️ | ✔️ | krew |
| magnez we krwi pełnej | ✔️ | ✔️ | krew |
| witamina B12 | ✔️ | ✔️ | krew |
| test ROMA | ✔️ | ✖️ | krew |
| d-dimery | ✔️ | ✔️ | krew |
| homocysteina | ✔️ | ✔️ | krew |
Sprawdź też:
>>> Pakiet badań dla kobiet 60+
>>> Pakiet badań dla mężczyzn 60+
Inne ważne badania profilaktyczne
Badania profilaktyczne to nie tylko testy laboratoryjne. Do ważnych badań przesiewowych należą również pomiar ciśnienia tętniczego oraz niektóre badania obrazowe:
- USG jamy brzusznej – dla wczesnego wykrywania zmian w narządach wewnętrznych;
- kolonoskopia – zalecana rutynowo od 50. roku życia lub już po 40. roku życia w przypadku występowania raka jelita grubego lub polipów jelita u bliskich krewnych. Jest to najważniejsze badanie diagnostyczne w profilaktyce raka jelita grubego.
| WAŻNE! Domowy pomiar ciśnienia tętniczego jest ważnym narzędziem wykrywania nadciśnienia i profilaktyki jego powikłań. |
>> Więcej o tym jak prawidłowo mierzyć ciśnienie tętnicze w artykule: Nadciśnienie tętnicze – nowe rekomendacje – część 1
Badania dla kobiet
Badania, które uzupełniają profilaktykę laboratoryjną u kobiet to badania piersi:
- samobadanie piersi,
- USG piersi,
- mammografia (rutynowo od 40. lub 50. roku życia, w zależności od zaleceń).
Badania dla mężczyzn
Badania, które uzupełniają profilaktykę laboratoryjną u mężczyzn to:
- samobadanie jąder,
- badanie per rectum (przez odbyt) – ocena gruczołu krokowego (prostaty) od 40. roku życia, zwłaszcza przy podwyższonym PSA.
Przeczytaj też inne nasze artykuły:
>> Jakie mogą być przyczyny bólu jąder?
>> Nowotwór jądra: objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie
Profilaktyka chorób przenoszonych drogą płciową
Do arsenału badań profilaktycznych warto również dodać badania w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową, takich jak chlamydioza, rzeżączka, kiła, wzw typu B i C oraz infekcja HIV.
Badania powinny wykonywać osoby po 25. roku życia, w niektórych przypadkach zalecane są co roku.
Należą do nich:
- częsta zmiana partnerów seksualnych
- każdy ryzykowny kontakt seksualny bez zabezpieczenia
- zażywanie narkotyków drogą dożylną.
>> Więcej o tym jakie badania wykonywać w artykule: Choroby przenoszone drogą płciową (choroby weneryczne) – jakie badania wykonać i jak często się badać?
Podsumowanie
Badania profilaktyczne – w tym badania laboratoryjne – są ważnym elementem zdrowego stylu życia. W Polsce ciągle niechętnie podchodzimy to tej formy zapobiegania chorobom, większość badań wykonujemy, gdy już coś nam dolega. Warto zmienić to postrzeganie i dodać badania do swojego rutynowego kalendarza.
PIŚMIENNICTWO
- Słownik wyrazów obcych. Wydanie nowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.
- Płudowski, P.; Kos-Kudła, B.; Walczak, M.; Fal, A.; Zozulińska-Ziółkiewicz, D.; Sieroszewski, P.; Peregud-Pogorzelski, J.; Lauterbach, R.; Targowski, T.; Lewiński, A.; et al. Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland. Nutrients 2023, 15, 695. https://doi.org/10.3390/nu15030695 (dostęp: 10.12.2025)
- 2023 ESH Guidelines for the management of arterial hypertension. The Task Force for the management of arterial hypertension of the European Society of Hypertension; Journal of Hypertension 2023, 41:000–000
- Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2024. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Current Topics in Diabetes 2023 | Curr Top Diabetes, 2023; 4 (3-4)
- https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-szyjki-macicy (dostęp 8.12.2025)
- Van Poppel H., Roobol M. J., Chapple C. R., Catto J. W. F, N’Dow J., Sønksen J., Stenzl A., Wirth M.,Prostate-specific Antigen Testing as Part of a Risk-Adapted Early Detection Strategy for Prostate Cancer: European Association of Urology Position and Recommendations for 2021, (w:) European Urology, Vol. 80, Issue 6, 2021, 703–711
- Crowley J.S., Geller A.B., Vermund S.H. Sexually Transmitted Infections: Adopting a Sexual Health Paradigm. National Academies Press, 2021.
