Jakie badania profilaktyczne powinno się robić raz w roku? 

Artykuł powstał 12.12.2024 r., ostatnia aktualizacja: 10.12.2025 r.

Regularne wykonywanie badań – obok diety i odpowiedniej aktywności fizycznej – jest ważnym elementem profilaktyki zdrowotnej. Badania kontrolne pozwalają na wykrycie choroby, zanim da ona o sobie znać w postaci objawów, co znacząco zwiększa szanse na skuteczne leczenie. W artykule znajdziesz zestawienie badań rekomendowanych dla różnych grup wiekowych. Sprawdź, jakie testy są odpowiednie dla Ciebie i zacznij dbać o swoje zdrowie już dziś.

Spis treści:

1. Co to są badania profilaktyczne i dlaczego należy je wykonywać?
2. Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 20+
3. Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 30+
4. Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 40+
5. Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 50+
6. Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 60+
7. Inne ważne badania profilaktyczne
   • Badania dla kobiet
   • Badania dla mężczyzn
8. Profilaktyka chorób przenoszonych drogą płciową
9. Podsumowanie

Co to są badania profilaktyczne i dlaczego należy je wykonywać?

Według Słownika wyrazów obcych PWN, słowo profilaktyczny pochodzi od greckiego wyrazu prophylaktikos i oznacza zapobieganie. Profilaktyka zdrowotna to zatem działania mające na celu zapobieganie chorobom, wypadkom, uzależnieniom i innym negatywnym zjawiskom zanim się pojawią, lub ich wczesne wykrywanie.

Do działań profilaktycznych zalicza się:

• zdrowy styl życia – dieta, aktywność fizyczna,
• badania,
• szczepienia,
• edukację.

Badania profilaktyczne to diagnostyka opierająca się na systematycznym wykonywaniu badań laboratoryjnych i obrazowych, których zakres jest różny, w zależności od grupy wiekowej.

Ważnym aspektem badań profilaktycznych jest to, iż powinny być wykonywane niezależnie od samopoczucia, również, jeśli czujemy się w pełni zdrowi. Większość chorób w fazie początkowej przebiega bez żadnych objawów, dając o sobie znać dopiero gdy pojawiają się nieodwracalne powikłania. Należą do nich cukrzyca, miażdżyca, rak szyjki macicy i wiele innych.

Sprawdź także:

>> Kalendarz szczepień: szczepienia obowiązkowe i zalecane dla dzieci i młodzieży
>> Szczepienia osób dorosłych – które są zalecane i dlaczego?
>> Badania laboratoryjne na NFZ

Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 20+

W tej grupie wiekowej rekomendowane badania profilaktyczne to badania z krwi: morfologia, glukoza na czczo, lipidogram, witamina D oraz badanie ogólne moczu.

Ważnym elementem profilaktyki onkologicznej dla kobiet z tej grupy wiekowej jest badanie HPV. Cytologia wskazana jest u pacjentek z nieprawidłowym HPV.

Opcjonalnie w tym wieku warto rozważyć oznaczenie TSH, zwłaszcza jeśli w rodzinie są osoby z chorobami tarczycy.

WAŻNE! Jeśli wynik badania HPV jest prawidłowy, nie trzeba go powtarzać co roku, następne badanie rekomendowane jest za 5 lat.

REKOMENDOWANE BADANIA	♀️	♂️	MATERIAŁ
Profilaktyka
morfologia	✔️	✔️	krew
glukoza	✔️	✔️	krew
lipidogram	✔️	✔️	krew
badanie ogólne moczu	✔️	✔️	mocz
witamina D	✔️	✔️	krew
HPV	✔️	✖️	wymaz z szyjki macicy
Opcjonalnie
TSH	✔️	✔️	krew
cytologia LBC	✔️	✖️	wymaz z szyjki macicy

Sprawdź też:

>>> Pakiet badań dla kobiety 20+

>>> Pakiet badań dla mężczyzny 20+

Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 30+

W wieku 30+, czyli w czwartej dekadzie życia, rekomendowane badania są podobne, jak w poprzedniej grupie wiekowej: morfologia, glukoza, lipidogram, badanie ogólne moczu i witamina D.

Profilaktyka specyficzna dla kobiet obejmuje badanie HPV – podobnie jak w grupie kobiet młodszych, jeśli wynik jest prawidłowy, test należy powtórzyć za 5 lat.

Natomiast wskazane jest rozszerzenie badań opcjonalnych. Oprócz TSH do rozważenia są badania funkcji wątroby: aminotransferaza asparaginianowa (AST, AspAT) i aminotransferaza alaninowa (ALT, AIAT), a także – zwłaszcza u kobiet – oznaczenie ferrytyny i/lub żelaza.

W związku z faktem, iż po 35 r.ż rośnie ryzyko zachorowania na raka jajnika, dodatkową opcją dla kobiet jest test ROMA, pozwalający na wyliczenie ryzyka tej groźnej choroby.

REKOMENDOWANE BADANIA	♀️	♂️	MATERIAŁ
Profilaktyka
morfologia	✔️	✔️	krew
glukoza	✔️	✔️	krew
lipidogram	✔️	✔️	krew
badanie ogólne moczu	✔️	✔️	mocz
witamina D	✔️	✔️	krew
HPV	✔️	✖️	wymaz z szyjki macicy
Opcjonalnie
TSH	✔️	✔️	krew
aminotransferaza asparaginianowa (AST, AspAT)	✔️	✔️	krew
aminotranferaza alaninowa (ALT, AIAT)	✔️	✔️	krew
test ROMA	✔️	✖️	krew
ferrytyna / żelazo	✔️	✔️	krew
cytologia LBC	✔️	✖️	wymaz z szyjki macicy

Sprawdź też:

>>> Pakiet badań dla kobiet 30+

>>> Pakiet badań dla mężczyzn 30+

Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 40+

Po 40. roku życia wzrasta ryzyko chorób układu krążenia (nadciśnienie, miażdżyca), metabolicznych (cukrzyca, insulinooporność), onkologicznych (rak jelita grubego, prostaty, piersi), układu kostno-stawowego (zwyrodnienia, osteoporoza, RZS) i hormonalnego (perimenopauza, menopauza). Jest to ten okres życia, w którym należy rozszerzyć zakres badań profilaktycznych o oznaczenie poziomu kwasu moczowego, funkcji wątroby i tarczycy. W profilaktyce onkologicznej u obu płci powinno się pojawić badanie na krew utajoną w kale. Kobiety nadal powinny poddawać się badaniu HPV.

U niektórych mężczyzn zaleca się wykonywanie PSA już po 40 roku życia. Szczegółowe rekomendacje wyglądają następująco:

• po 40 roku życia – jeśli mężczyzna jest nosicielem mutacji genu BRCA2
• po 45. roku życia – jeśli rak prostaty występuje lub występował u dziadka, ojca lub brata.

W badaniach opcjonalnych do rozważenia są hormonalne: estradiol, FSH dla kobiet i testosteron dla mężczyzn oraz pogłębione badanie funkcji tarczycy fT3, fT4. Poza tym sód, potas, kreatynina, wapń całkowity, fosforany, ferrytyna i/lub żelazo. Jeśli wynik HPV jest nieprawidłowy u kobiet nadal zaleca się cytologię LBC.

Sprawdź też:

>>> Pakiet badań dla kobiet 40+

>>> Pakiet badań dla mężczyzn 40+

Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 50+

Profilaktyka u osób 50+ to kontynuacja większości badań, ale w diagnostyce cukrzycy warto – oprócz glukozy na czczo– zrobić badanie hemoglobiny glikowanej, która pokazuje wyrównanie glukozy w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a wynik nie zależy od wahań glikemii po posiłkach.

Rutynowe badanie PSA dotyczy wszystkich mężczyzn po 50 r.ż.

REKOMENDOWANE BADANIA	♀️	♂️	MATERIAŁ
Profilaktyka
morfologia	✔️	✔️	krew
glukoza i hemoglobina glikowana	✔️	✔️	krew
lipidogram	✔️	✔️	krew
kwas moczowy	✔️	✔️	krew
witamina D	✔️	✔️	krew
TSH	✔️	✔️	krew
aminotransferaza asparaginianowa (AST, AspAT)	✔️	✔️	krew
aminotranferaza alaninowa (ALT, AIAT)	✔️	✔️	krew
kreatynina	✔️	✔️	krew
badanie ogólne moczu	✔️	✔️	mocz
HPV	✔️	✖️	wymaz z szyjki macicy
PSA całkowity / PSA wolny	✖️	✔️	krew
krew utajona w kale	✔️	✔️	kał
Opcjonalnie
test ROMA	✔️	✖️	krew
fT3, fT4	✔️	✔️	krew
estradiol, FSH	✔️	✖️	krew
testosteron	✖️	✔️	krew
sód	✔️	✔️	krew
potas	✔️	✔️	krew
ferrytyna / żelazo	✔️	✔️	krew
wapń całkowity, fosforany	✔️	✔️	krew
cytologia LBC	✔️	✖️	wymaz z szyjki macicy

Sprawdź też:

>>> Pakiet badań dla kobiet 50+

>>> Pakiet badań dla mężczyzn 50+

Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 60+

Po 60 r.ż. do panelu badań profilaktycznych warto dodać cały profil tarczycowy oraz markery stanu zapalnego. Opcjonalnie rozszerza się badania funkcji wątroby – gamma-glutamylotranspetydazę (GGTP), a ponadto fosfatazę alkaliczną (ALP), magnez we krwi pełnej, witaminę B12, d-dimery i homocysteinę.

Siódma dekada życia to okres, w którym mogą uaktywniać się niektóre choroby, dlatego pełen wachlarz badań kontrolnych zależy od stanu zdrowia.

REKOMENDOWANE BADANIA	♀️	♂️	MATERIAŁ
Profilaktyka
morfologia	✔️	✔️	krew
glukoza / hemoglobina glikowana	✔️	✔️	krew
lipidogram	✔️	✔️	krew
kwas moczowy	✔️	✔️	krew
sód	✔️	✔️	krew
potas	✔️	✔️	krew
żelazo / ferrytyna	✔️	✔️	krew
TSH, fT4, fT3	✔️	✔️	krew
białko C-reaktywne (CRP)	✔️	✔️	krew
wapń całkowity	✔️	✔️	krew
fosfor nieorganiczny	✔️	✔️	krew
witamina D	✔️	✔️	krew
kreatynina	✔️	✔️	krew
aminotransferaza asparaginianowa (AST, AspAT)	✔️	✔️	krew
aminotranferaza alaninowa (ALT, AIAT)	✔️	✔️	krew
badanie ogólne moczu	✔️	✔️	mocz
HPV	✔️	✖️	wymaz z szyjki macicy
PSA całkowity / PSA wolny	✖️	✔️	krew
krew utajona w kale	✔️	✔️	kał
Opcjonalnie
cytologia LBC	✔️	✖️	wymaz z szyjki macicy
fosfataza alkaliczna (ALP)	✔️	✔️	krew
gamma-glutamylotranspetydaza (GGTP)	✔️	✔️	krew
magnez we krwi pełnej	✔️	✔️	krew
witamina B12	✔️	✔️	krew
test ROMA	✔️	✖️	krew
d-dimery	✔️	✔️	krew
homocysteina	✔️	✔️	krew

Sprawdź też:

>>> Pakiet badań dla kobiet 60+

>>> Pakiet badań dla mężczyzn 60+

Inne ważne badania profilaktyczne

Badania profilaktyczne to nie tylko testy laboratoryjne. Do ważnych badań przesiewowych należą również pomiar ciśnienia tętniczego oraz niektóre badania obrazowe:

• USG jamy brzusznej – dla wczesnego wykrywania zmian w narządach wewnętrznych;
• kolonoskopia – zalecana rutynowo od 50. roku życia lub już po 40. roku życia w przypadku występowania raka jelita grubego lub polipów jelita u bliskich krewnych. Jest to najważniejsze badanie diagnostyczne w profilaktyce raka jelita grubego.

WAŻNE! Domowy pomiar ciśnienia tętniczego jest ważnym narzędziem wykrywania nadciśnienia i profilaktyki jego powikłań.

>> Więcej o tym jak prawidłowo mierzyć ciśnienie tętnicze w artykule: Nadciśnienie tętnicze – nowe rekomendacje – część 1

Badania dla kobiet

Badania, które uzupełniają profilaktykę laboratoryjną u kobiet to badania piersi:

• samobadanie piersi,
• USG piersi,
• mammografia (rutynowo od 40. lub 50. roku życia, w zależności od zaleceń).

Badania dla mężczyzn

Badania, które uzupełniają profilaktykę laboratoryjną u mężczyzn to:

• samobadanie jąder,
• badanie per rectum (przez odbyt) – ocena gruczołu krokowego (prostaty) od 40. roku życia, zwłaszcza przy podwyższonym PSA.

Przeczytaj też inne nasze artykuły:
>> Jakie mogą być przyczyny bólu jąder? 
>> Nowotwór jądra: objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Profilaktyka chorób przenoszonych drogą płciową

Do arsenału badań profilaktycznych warto również dodać badania w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową, takich jak chlamydioza, rzeżączka, kiła, wzw typu B i C oraz infekcja HIV.

Badania powinny wykonywać osoby po 25. roku życia, w niektórych przypadkach zalecane są co roku.

Należą do nich:

• częsta zmiana partnerów seksualnych
• każdy ryzykowny kontakt seksualny bez zabezpieczenia
• zażywanie narkotyków drogą dożylną.

>> Więcej o tym jakie badania wykonywać w artykule: Choroby przenoszone drogą płciową (choroby weneryczne) – jakie badania wykonać i jak często się badać?

Podsumowanie

Badania profilaktyczne – w tym badania laboratoryjne – są ważnym elementem zdrowego stylu życia. W Polsce ciągle niechętnie podchodzimy to tej formy zapobiegania chorobom, większość badań wykonujemy, gdy już coś nam dolega. Warto zmienić to postrzeganie i dodać badania do swojego rutynowego kalendarza.

---

PIŚMIENNICTWO

1. Słownik wyrazów obcych. Wydanie nowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.
2. Płudowski, P.; Kos-Kudła, B.; Walczak, M.; Fal, A.; Zozulińska-Ziółkiewicz, D.; Sieroszewski, P.; Peregud-Pogorzelski, J.; Lauterbach, R.; Targowski, T.; Lewiński, A.; et al. Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland. Nutrients 2023, 15, 695. https://doi.org/10.3390/nu15030695 (dostęp: 10.12.2025)
3. 2023 ESH Guidelines for the management of arterial hypertension. The Task Force for the management of arterial hypertension of the European Society of Hypertension; Journal of Hypertension 2023, 41:000–000
4. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2024. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Current Topics in Diabetes 2023 | Curr Top Diabetes, 2023; 4 (3-4)
5. https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-szyjki-macicy (dostęp 8.12.2025)
6. Van Poppel H., Roobol M. J., Chapple C. R., Catto J. W. F, N’Dow J., Sønksen J., Stenzl A., Wirth M.,Prostate-specific Antigen Testing as Part of a Risk-Adapted Early Detection Strategy for Prostate Cancer: European Association of Urology Position and Recommendations for 2021, (w:) European Urology, Vol. 80, Issue 6, 2021, 703–711
7. Crowley J.S., Geller A.B., Vermund S.H. Sexually Transmitted Infections: Adopting a Sexual Health Paradigm. National Academies Press, 2021.