Sklep
Strona główna Blog Strona 5

Łysienie bliznowaciejące – objawy, przyczyny i leczenie

Katarzyna Banaszczyk
-
0
Łysienie bliznowaciejące – objawy, przyczyny i leczenie

Łysienie bliznowaciejące to szeroka grupa schorzeń, których leczeniem zajmują się lekarze dermatolodzy. Choroby te mogą wiązać się z istotnym defektem natury estetycznej, który jest nieodwracalny, co sprawia, że istotne jest wczesne podjęcie diagnostyki i odpowiedniego leczenia.

Z tego artykułu dowiesz się:
>> jakie są rodzaje łysienia bliznowaciejącego,
>> jak objawia się łysienie bliznowaciejące i czy utrata włosów w jego przebiegu jest odwracalna,
>> który rodzaj łysienia bliznowaciejącego jest najczęstszy,
>> na czym polega diagnostyka łysienia bliznowaciejącego,
>> jakie są skuteczne metody leczenia łysienia bliznowaciejącego.

Spis treści:

  1. Czym jest łysienie bliznowaciejące?
  2. Łysienie bliznowaciejące: przyczyny choroby
  3. Łysienie bliznowaciejące: objawy i symptomy towarzyszące
  4. Jak diagnozuje się łysienie bliznowaciejące?
  5. Łysienie bliznowaciejące – jak leczyć?
  6. Łysienie bliznowaciejące: najczęstsze pytania (FAQ)
  7. Łysienie bliznowaciejące – podsumowanie

Czym jest łysienie bliznowaciejące?

Łysienie bliznowaciejące to choroba, która związana jest z trwałą i nieodwracalną utratą włosów. W klasyfikacji ICD-10 ten rodzaj łysienia oznaczany jest kodem L66.1. W przebiegu łysienia bliznowaciejącego dochodzi do zaniku mieszków włosowych i zastąpienia ich tkanką łączną, co prowadzi do uniemożliwienia odrostu włosów.

W dermatologii wyróżnia się ponad 500 klinicznych rodzajów łysienia. Łysienie bliznowaciejące jest niejednorodną grupą zaburzeń. Najczęstsze odmiany łysienia bliznowaciejącego to:

  • liszaj płaski mieszkowy – mieszki włosowe uszkadzane są w tym przypadku przez limfocyty T (a więc komórki układu odpornościowego),
  • łysienie czołowe bliznowaciejące – uważane jest za schorzenie wpisujące się w spektrum liszaja płaskiego mieszkowego,
  • toczeń ogniskowy skóry owłosionej (DLE) – może być odrębną jednostką chorobową lub wpisywać się w obraz kliniczny tocznia rumieniowatego układowego (SLE),
  • mucynoza mieszkowa – może być związana z chłoniakami, w tym chłoniakiem skórnym T-komórkowym,
  • wyłysiające zapalenie mieszków włosowych – jest związane z okołomieszkowym naciekiem neutrofilowym,
  • rozwarstwiające zapalenie mieszków włosowych – podobnie jak wyłysiające zapalenie mieszków włosowych, jest związane z naciekiem złożonym z neutrofilów, a co więcej może współistnieć z ciężkimi postaciami trądziku, w tym z trądzikiem skupionym,
  • nadżerkowe krostkowe zapalenie skóry głowy – ten rodzaj łysienia może być wywoływany przez urazy, oparzenia, ale również przeszczep włosów czy stosowanie niektórych substancji leczniczych, w tym imikwimodu,
  • łysienie rzekomoplackowate – uważane jest przez niektórych badaczy za niezapalną formę liszaja płaskiego mieszkowego.

>> Zobacz: Liszaj płaski – objawy, rodzaje, diagnostyka i leczenie

Epidemiologia łysienia bliznowatego

Najczęstszą przyczyną łysienia bliznowaciejącego jest liszaj płaski mieszkowy. Schorzenie to istotnie częściej dotyczy kobiet w wieku pomiędzy 40. a 60. rokiem życia. Z kolei rozwarstwiające i wyłysiające zapalenie mieszków włosowych występuje zdecydowanie częściej u młodych mężczyzn. Łysienie czołowe bliznowaciejące dotyczy zazwyczaj kobiet po okresie menopauzy. Natomiast, nadżerkowe krostkowe zapalenie skóry głowy występuje najczęściej u pacjentów powyżej 70. roku życia.

Pakiet zdrowa skóra, włosy i paznokcie - hormony rozszerzony (5badań) baner

Łysienie bliznowaciejące: przyczyny choroby

Ogromna większość schorzeń związanych z łysieniem bliznowaciejącym ma podłoże immunologiczne. W przypadku mucynozy mieszkowej obserwuje się odpowiedź limfocytów T, które skierowane są przeciwko mieszkom włosowym. W patogenezie wyłysiającego zapalenia mieszków włosowych podnosi się temat odpowiedzi zapalnej skierowanej przeciwko antygenom gronkowca złocistego.

Nie ma jednej konkretnej przyczyny odpowiedzialnej za łysienie bliznowaciejące. W patogenezie tego schorzenia biorą udział nie tylko czynniki immunologiczne, ale i genetyczne czy środowiskowe.

>> Sprawdź: Łysienie plackowate – co je powoduje? Objawy, przyczyny i leczenie

Łysienie bliznowaciejące: objawy i symptomy towarzyszące

Łysienie bliznowaciejące ma zróżnicowany obraz kliniczny. Najważniejsze cechy poszczególnych rodzajów łysienia bliznowaciejącego to w przypadku:

  • liszaja płaskiego mieszkowego – obecność ognisk łysienia w obrębie szczytu głowy, którym towarzyszy silny świąd i pieczenie, ogniska z czasem się powiększają i mogą zajmować całą powierzchnię skóry owłosionej głowy,
  • łysienia czołowego bliznowaciejącego – obserwuje się stopniowe przesuwanie się linii czołowo-skroniowej do tyłu, może wystąpić utrata brwi i pojawienie się grudek okołomieszkowych w obrębie twarzy,
  • tocznia ogniskowego – obserwuje się obecność zmian rumieniowo-naciekowych z towarzyszącym złuszczaniem, którym towarzyszy przeczulica i świąd,
  • mucynowy mieszkowej – pojawia się świąd i zmiany rumieniowo-naciekowe,
  • wyłysiającego zapalenia mieszków włosowych – obserwuje się obecność charakterystycznych kępek włosowych, złożonych z kilku włosów, poza tym występują zmiany o typie nadżerek i krwotocznych strupów,
  • rozwarstwiającego zapalenia mieszków włosowych – obserwuje się guzki, krosty, a także cysty, wypełnione niekiedy treścią ropną, zmianom mogą towarzyszyć dolegliwości bólowe,
  • nadżerkowego krostkowego zapalenia skóry głowy – na owłosionej skórze głowy obserwuje się niegojące się nadżerki, a także strupy i treść ropną,
  • łysienia rzekomoplackowatego – obserwuje się atroficzne ogniska łysienia, które układają się w sposób podobny do śladów stóp na śniegu.

>> Przeczytaj: Zapalenie mieszków włosowych: przyczyny, objawy i leczenie

Jak diagnozuje się łysienie bliznowaciejące?

W pierwszym kroku konieczne jest przeprowadzenie wnikliwego wywiadu chorobowego oraz badania dermatologicznego. Niezwykle pomocne jest badanie owłosionej skóry głowy w powiększeniu z wykorzystaniem dermatoskopu. Takie badanie określane jest mianem trichoskopii. W części przypadków procedura ta pozwala na rozpoznanie konkretnego rodzaju łysienia bliznowaciejącego.

W niektórych sytuacjach klinicznych konieczne jest pobranie biopsji skóry i wykonanie badania histopatologicznego. W diagnostyce tocznia rumieniowatego ogniskowego podstawą rozpoznania jest natomiast badanie immunopatologiczne (również pobiera się w tym celu biopsję skóry).

Badania laboratoryjne w diagnostyce łysienia bliznowaciejącego

W diagnostyce łysienia bliznowaciejącego badania laboratoryjne pełną pomocniczą, ale nadal istotną rolę. Lekarz może zlecić takie oznaczenia laboratoryjne jak na przykład:

  • morfologia krwi obwodowej,
  • parametry zapalne – stężenie białka CRP, oznaczenie OB,
  • stężenie glukozy na czczo,
  • przeciwciała przeciwjądrowe (ANA) – w przypadku podejrzenia chorób tkanki łącznej,
  • odczyny kiłowe VDRL/TPHA – jest to badanie w kierunku kiły, a więc schorzenia wenerycznego, które może objawiać się łysieniem, imitującym niekiedy choroby włosów opisywane w tym artykule,
  • panel tarczycowy (stężenie TSH, fT3, fT4), stężenie ferrytyny – w przypadku podejrzenia schorzeń metabolicznych. 
Pakiet tarczycowy rozszerzoy (6 badań)

Łysienie bliznowaciejące – jak leczyć?

Terapia łysienia bliznowaciejącego zależy od konkretnego rodzaju łysienia. Celem prowadzonego leczenia jest zahamowanie progresji choroby. Substancje wykorzystywane w terapii tych schorzeń to przede wszystkim:

  • zewnętrzne preparaty glikokortykosteroidowe – o silnej mocy działania,
  • substancje o działaniu immunosupresyjnym – na przykład metotreksat czy cyklosporyna,
  • leki antymalaryczne – w tym chlorochina, hydroksychlorochina,
  • retinoidy doustne – izotretynoinę, acytretyna,
  • antybiotyki, w tym klindamycyna, ryfampicyna, kotrimoksazol – mają zastosowanie w leczenie wyłysiającego zapalenia mieszków włosowych,
  • dapson,
  • inhibitory TNF-alfa.

W przypadku mucynozy mieszkowej konieczne może być leczenie schorzenia podstawowego, np. chłoniaków.

Czy można zapobiec łysieniu bliznowaciejącemu u kobiet i mężczyzn?

Nie ma prostej recepty na zapobieganie zachorowaniu na łysienie bliznowaciejące. W patogenezie schorzeń tych pewną rolę odgrywają infekcje, urazy skóry, a także schorzenia przewlekłe dotykające skóry owłosionej głowy. Z tego powodu warto dbać o prawidłową odporność i kontrolować przewlekłe choroby skóry pod opieką lekarza dermatologa.

Pakiet zdrowa skóra, włosy i paznokcie - suplementacja (4 badania) banerek

Łysienie bliznowaciejące: najczęstsze pytania (FAQ)

Łysienie bliznowaciejące budzi wśród pacjentów wiele obaw i wątpliwości, co wynika przede wszystkim z jego nieodwracalnego charakteru. Poniżej znajdują się odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące łysienia bliznowaciejącego.

Czy łysienie bliznowaciejące można zatrzymać?

Zatrzymanie bliznowaciejącej utraty włosów jest podstawowym i najważniejszym celem leczenia tego schorzenia. Odpowiednio dobrana terapia daje szansę na zatrzymanie procesu chorobowego.

Czy łysienie bliznowaciejące jest dziedziczne?

Czynniki genetyczne odgrywają pewną rolę w etiopatogenezie łysienia bliznowaciejącego, jednak nie jest znany jeden, konkretny gen odpowiedzialny za pojawienie się tego schorzenia.

Czy łysienie bliznowaciejące jest chorobą autoimmunologiczną?

To zależy od danego rodzaju łysienia bliznowaciejącego. Czynniki autoimmunologiczne odgrywają istotną rolę między innymi w przebiegu liszaja płaskiego mieszkowego, tocznia ogniskowego skóry owłosionej, a także łysienia czołowego bliznowaciejącego.

Czy niedobór witamin może być przyczyną łysienia bliznowaciejącego?

Sam niedobór witamin i minerałów nie jest przyczyną bliznowacenia. Może jednak predysponować do pojawienia się łysienia telogenowego, które jest odwracalne i niebliznowaciejące. Niedobory utrudniają jednak leczenie wszystkich rodzajów łysień.

Jak rozpoznać łysienie bliznowaciejące?

W celu identyfikacji łysienia bliznowaciejącego niezbędne jest badanie dermatologiczne, w tym trichoskopia, a w niektórych przypadkach wykonanie badania histopatologicznego i immunopatologicznego.

Łysienie bliznowaciejące – podsumowanie

  • Łysienie bliznowaciejące to szeroka grupa schorzeń, której istotą jest trwała utrata włosów i zanik mieszków włosowych.
  • Najczęstszą postacią łysienia bliznowaciejącego jest liszaj płaski mieszkowy, w przebiegu którego obserwuje się uszkodzenie mieszków włosowych przez limfocyty T.
  • Objawy łysienia bliznowaciejącego są nieco inne w każdej odmianie tego schorzenia.
  • W diagnostyce łysienia bliznowaciejącego najważniejszą rolę odgrywa trichoskopia, a w wybranych przypadkach badanie histopatologiczne i immunopatologiczne.
  • W leczeniu łysienia bliznowaciejącego wykorzystuje się zarówno terapie zewnętrzne, ogólne (m. in. doustne czy też mięśniowe), jak i procedury zabiegowe.

Bibliografia

  1. L. Rudnicka i inni, Współczesna Dermatologia, PZWL, Warszawa 2022,
  2. L. Bolognia i inni, Fourth Edition Dermatologia, Medipage, Warszawa 2022,
  3. A. C. Katoulis i inni, Choroby włosów – rozpoznanie i leczenie, Wydawnictwo Edra Urban & Partner Wrocław 2022,
  4. A. Dembińska-Kieć i inni, Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Urban & Partner, Wrocław 2005 (dodruk), s. 654–659.

Łysienie telogenowe – objawy, przyczyny, skutki

Katarzyna Banaszczyk
-
0
Łysienie telogenowe – objawy, przyczyny, skutki

Łysienie telogenowe to najczęstsza przyczyna rozproszonej utraty włosów u kobiet. Schorzenie to zostało po raz pierwszy opisane w 1961 roku przez Kligmana. Łysienie telogenowe to rodzaj łysienia niebliznowaciejącego, co oznacza, że schorzenie to nie wiąże się z trwałą utratą włosów. Łysienie telogenowe u mężczyzn występuje istotnie rzadziej, niż u kobiet.

Z tego artykułu dowiesz się:
>> Czym charakteryzuje się łysienie telogenowe i jakie są jego przyczyny?
>> Ile trwa telogenowe wypadanie włosów?
>> Jak rozpoznać łysienie telogenowe?
>> Czy łysieniem telogenowe jest odwracalne i na czym polega jego leczenie?
>> Jakie badania laboratoryjne warto wykonać w diagnostyce telogenowej utraty włosów?

Spis treści:

  1. Co to jest łysienie telogenowe?
  2. Łysienie telogenowe a androgenowe – jak je odróżnić?
  3. Przyczyny łysienia telogenowego
  4. Łysienie telogenowe po Covidzie
  5. Objawy łysienia telogenowego
  6. Jakie badania wykonać przy łysieniu telogenowym?
  7. Jak leczyć łysienie telogenowe?
  8. Domowe sposoby na łysienie telogenowe
  9. Dieta przy łysieniu telogenowym
  10. Łysienie telogenowe: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)
  11. Łysienie telogenowe – podsumowanie

Co to jest łysienie telogenowe?

Na wstępie tego artykułu warto przybliżyć sobie cykl wzrostu włosa, który dzieli się na kilka faz, a mianowicie:

  • anagen – jest to faza aktywnego wzrostu włosa, trwająca 2-8 lat,
  • katagen – faza inwolucji, trwa 4-6 tygodni,
  • telogen – faza spoczynku, trwa 2-3 miesiące,
  • egzogenu – jest to końcowa faza telogenu związana z uwalnianiem włosa telogenowego.

W prawidłowych warunkach 90-95% mieszków włosowych znajduje się w fazie anagenu, zaś w fazie telogenu tylko 5-10%. Istotą łysienia telogenowego jest skrócenie czasu trwania fazy wzrostu włosa, czyli anagenu. Pod wpływem pewnych czynników duży odsetek mieszków włosowych przechodzi z fazy anagenu do telogenu, co prowadzi do ich nadmiernego wypadania. W przebiegu łysienia telogenowego przynajmniej 25% mieszków włosowych znajduje się właśnie w fazie telogenu.

>> Przeczytaj także: Wypadanie włosów – najczęstsze przyczyny i diagnostyka

Łysienie telogenowe wymaga różnicowania z innymi jednostkami chorobowymi, w tym łysieniem plackowatym i łysieniem androgenowym. Najważniejsze różnice między tymi schorzeniami zostaną omówione w kolejnym akapicie. Łysienie telogenowe w klasyfikacji ICD-10 jest oznaczane kodem L65.0.

Łysienie telogenowe a androgenowe – jak je odróżnić?

Oba te rodzaje łysienia zaliczane są do niebliznowaciejącej utraty włosów. Odróżnienie tych dwóch jednostek chorobowych jest możliwe poprzez badanie dermatologiczne i dermatoskopowe (trichoskopia). W przebiegu łysienia androgenowego obserwuje się takie cechy trichoskopowe jak na przykład:

  • zminiaturyzowane łodygi włosowe,
  • podwyższony odsetek cienkich włosów meszkowych,
  • obecność żółtych kropek – są to puste mieszki włosowe, wypełnione przez masę rogowo-łojową.

W celu rozpoznania rodzaju łysienia należy udać się na wizytę do lekarza dermatologa.

>> To może Cię zainteresować: Łysienie androgenowe u kobiet – objawy, przyczyny, leczenie

Przyczyny łysienia telogenowego

Łysienie telogenowe może mieć wiele przyczyn. Należy podkreślić, że telogenowa utrata włosów pojawia się w pewnym odstępie czasowym od zadziałania czynnika sprawczego – może to być nawet kilka miesięcy. Czynniki indukujące prowadzą do przedwczesnego przejścia mieszka włosowego do fazy telogenu i tym samym nasilonego wypadania włosów.

Najczęstsze przyczyny łysienia telogenowego to:

Łysienie telogenowe po Covidzie

Łysienie telogenowe może pojawić się po infekcjach przebiegających z gorączką, w tym po zakażeniach bakteryjnych, jak i wirusowych. Jedną z infekcji związanych z telogenową utratą włosów jest zakażenie wirusem COVID-19. W tej sytuacji, utrata włosów pojawia się najczęściej 2-3 miesiące po chorobie i ogranicza się po kilku miesiącach. 

Objawy łysienia telogenowego

Pacjenci borykający się z problemem telogenowego wypadania włosów podają zwiększoną utratę owłosienia w obrębie owłosionej skóry głowy. Klinicznie obserwuje się uogólnione przerzedzenie włosów. Zazwyczaj pacjent nie traci więcej, niż 50% włosów i nie obserwujemy całkowitego wyłysienia.

Klinicznie wyróżnia się dwie odmiany łysienia telogenowego, a mianowicie:

  • ostre łysienie telogenowe – czas trwania choroby to mniej, niż sześć miesięcy, trwa typowo 3-6 miesięcy i kończy się klasycznie pełnym odrostem włosów,
  • przewlekłe łysienie telogenowe – w tym przypadku utrata włosów utrzymuje się powyżej sześciu miesięcy i ma typowo wieloletni przebieg. Przewlekłe łysienie telogenowe jest rozpoznaniem z wykluczenia i często nie jest możliwe ustalenie czynnika wywołującego utratę włosów. Utracie włosów może towarzyszyć również trychodynia, a więc ból skóry głowy.

Jakie badania wykonać przy łysieniu telogenowym?

W procesie diagnostycznym niezwykle ważne jest dokładne przeprowadzenie wywiadu chorobowego, ponieważ to właśnie wywiad w większości przypadków doprowadza lekarza do zidentyfikowania przyczyny utraty włosów. Wykonuje się również trichoskopię, a więc oglądanie owłosionej skóry głowy pod dermatoskopem. Badanie to pozwala przede wszystkim na wykluczenie innych przyczyn łysienia.

Pakiet zdrowa skóra, włosy i paznokcie - hormony rozszerzony (5badań) baner

Badania laboratoryjne, które mogą być pomocne w ustaleniu przyczyny łysienia telogenowego to między innymi:

W niejasnych przypadkach klinicznych konieczne może być wykonanie badania histopatologicznego wycinka skóry. Pozwala ono na wykluczenie między innymi łysienia bliznowaciejącego.

Jak leczyć łysienie telogenowe?

Leczeniem łysienia telogenowego zajmują się lekarze dermatolodzy. W wielu przypadkach choroba ma przebieg samoograniczający się i wymaga jedynie delikatnej pielęgnacji, szczególnie jeśli znany jest czynnik wywołujący – na przykład duży zabieg operacyjny, czy stan po infekcji.

Jeżeli przyczyną łysienia telogenowego są niedobory (na przykład niedobór żelaza), konieczna jest odpowiednio dobrana suplementacja. W przypadku zdiagnozowania zaburzeń hormonalnych, niezbędne jest ich wyrównanie i konsultacja endokrynologiczna.

W sytuacji, gdy istnieje związek z przyjmowanymi przez pacjenta lekami, należy w miarę możliwości odstawić je lub zastąpić innymi substancjami. Należy jednak dokonywać tego w porozumieniu z lekarzem prowadzącym. 

Domowe sposoby na łysienie telogenowe

W domowym postępowaniu warto skupić się przede wszystkim na delikatnej pielęgnacji z wykorzystaniem dermokosmetyków. Warto wybierać te produkty, które zostały zalecone przez lekarza dermatologa. Wybierając odżywkę i szampon do włosów należy zwracać uwagę na unikanie produktów z zawartością konserwantów i substancji takich jak SLS/SLES, parabeny, czy silikony.

Dieta przy łysieniu telogenowym

Pacjenci borykający się z problemem łysienia telogenowego powinny stosować dobrze zbilansowaną dietę, z ograniczeniem cukrów prostych i produktów wysokoprzetworzonych. Przy stwierdzonych niedoborach żelaza warto wprowadzić do swojej diety produkty z dużą zawartością tego pierwiastka, w tym między innymi czerwone mięso, podroby, ale i szpinak, orzechy, czy kakao. Warto zrezygnować również z używek, w tym palenia tytoniu i spożywania alkoholu.

Łysienie telogenowe: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)

Poniżej znajdują się odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące łysienia telogenowego.

Po czym poznać łysienie telogenowe?

Do rozpoznania łysienia telogenowego niezbędne jest dokładne badanie dermatologiczne, w tym trichoskopia, która pozwala na wykluczenie innych przyczyn utraty włosów. Jeżeli podejrzewamy u siebie łysienie telogenowe, warto umówić się na konsultację do lekarza dermatologa.

Czy łysienie telogenowe jest odwracalne?

Łysienie telogenowe to niebliznowaciejąca utrata włosów, co oznacza, że jest schorzeniem odwracalnym. W większości przypadków utrata włosów ogranicza się w czasie kilku miesięcy od zadziałania czynnika wywołującego.

Jak długo może trwać łysienie telogenowe?

W klasycznych przypadkach łysienie telogenowe ogranicza się w czasie kilka miesięcy. Możliwe są jednak również przypadki przewlekłego łysienia telogenowego, które trwa powyżej sześciu miesięcy i jest trudniejsze w terapii, niż ostre łysienie telogenowe.

Jakie badania krwi sprawdzają łysienie telogenowe?

W diagnostyce łysienia telogenowego warto wykonać badania w kierunku potencjalnych przyczyn utraty włosów, w tym niedokrwistości, niedoboru żelaza, witaminy B12, kwasu foliowego, schorzeń tarczycy, nerek, czy wątroby.

Niedobór jakiej witaminy jest przyczyną łysienia telogenowego?

Telogenowe wypadanie włosów nie wynika najczęściej z niedoboru jednej witaminy, ale może być związane z niedoborem żelaza, cynku, witaminy B12, czy niedoborem kwasu foliowego.

Łysienie telogenowe – podsumowanie

  • Łysienie telogenowe to niebliznowaciejąca utrata włosów, która jest niezwykle częstą przyczyną utraty włosów u kobiet.
  • Łysienie telogenowe objawia się rozproszoną utratą włosów, bez typowych dla łysienia plackowatego owalnych obszarów wyłysienia.
  • W diagnostyce łysienia telogenowego kluczową rolę odgrywa badanie dermatologiczne, trichichoskopia, a także badania laboratoryjne, wykonywane w celu identyfikacji czynnika wywołującego.
  • Łysienie telogenowe ma tendencję do samoograniczania się w okresie kilku miesięcy od zadziałania czynnika indukującego.
  • Leczeniem i diagnostyką łysienia zajmują się lekarze dermatolodzy.

Bibliografia

  1. A. C. Katoulis i inni, Choroby włosów – rozpoznanie i leczenie, Wydawnictwo Edra Urban & Partner Wrocław 2022,
  2. A. Dembińska-Kieć i inni, Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Urban & Partner, Wrocław 2005 (dodruk), s. 654–659,
  3. L. Rudnicka i inni, Współczesna Dermatologia, PZWL, Warszawa 2022,
  4. L. Bolognia i inni, Fourth Edition Dermatologia, Medipage, Warszawa 2022,
  5. A. Waskiel-Burnat i inni, Therapeutic management in paediatric alopecia areata: a systematic review. J Eur Acad Dermatol Venereol 2021, 35, 1299-1308.

Podwyższone chlorki we krwi (hiperchloremia) – co oznaczają i jak obniżyć ich poziom?

Katarzyna Ciepłucha
-
0
Podwyższone chlorki we krwi (hiperchloremia) – co oznaczają i jak obniżyć ich poziom?

Podwyższone stężenie chlorków w surowicy to częsty, nieswoisty wynik w jonogramie, który wymaga interpretacji w kontekście innych parametrów — zwłaszcza sodu, wodorowęglanów oraz funkcji nerek. Hiperchloremia bywa konsekwencją odwodnienia, utraty wodorowęglanów (np. w przebiegu biegunki) lub podaży płynów bogatych w chlorki. W tym artykule wyjaśniam, co może oznaczać taki wynik, jak go rozumieć i kiedy wymaga dalszej diagnostyki.

Z tego artykułu dowiesz się…
>> czym są chlorki i dlaczego ich stężenie jest powiązane z sodem, nawodnieniem i gospodarką kwasowo‑zasadową,
>> kiedy hiperchloremia bywa przejściowa (np. po odwodnieniu), a kiedy sugeruje istotniejszy problem,
>> co oznaczają podwyższone chlorki we krwi w kontekście kwasicy metabolicznej (zwłaszcza tzw. kwasicy hiperchloremicznej) i leczenia płynami,
>> jakie są najczęstsze przyczyny hiperchloremii (m.in. biegunka, choroby nerek, niektóre leki, nadmierna podaż chlorków),
>> jakie objawy mogą jej towarzyszyć i kiedy warto skonsultować się z lekarzem,
>> jak obniżyć chlorki we krwi –  postępowanie zależne od przyczyny i obrazu jonogramu.

Spis treści:

  1. Co to są chlorki w badaniu krwi?
  2. Poziom chlorków we krwi – kiedy wynik jest za wysoki?
  3. Podwyższone chlorki we krwi – co oznaczają?
  4. Przyczyny hiperchloremii
  5. Objawy hiperchloremii – jak organizm reaguje na nadmiar chlorków?
  6. Jak obniżyć chlorki we krwi?
  7. Kiedy podwyższone chlorki wymagają konsultacji z lekarzem?
  8. Hiperchloremia: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)
  9. Podsumowanie

Co to są chlorki w badaniu krwi?

Chlorki (Cl⁻) to główny anion płynu pozakomórkowego (anion = jon o ładunku ujemnym). Pomagają utrzymać prawidłową objętość płynów i ciśnienie osmotyczne, a także biorą udział w regulacji równowagi kwasowo‑zasadowej (stężenie chlorków zwykle zmienia się odwrotnie do stężenia wodorowęglanów). W badaniach laboratoryjnych chlorki zwykle oznacza się razem z sodem, potasem i wodorowęglanami jako element oceny gospodarki elektrolitowej i nawodnienia – najczęściej w ramach jonogramu.

Pakiet elektrolity (4 badania) banerek

>> Zobacz także: Odwodnienie i nawodnienie organizmu – fakty i mity

Poziom chlorków we krwi – kiedy wynik jest za wysoki?

Zakresy referencyjne różnią się między laboratoriami, ale u dorosłych najczęściej mieszczą się w okolicy 95–105 mmol/l (czasem górna granica jest nieco wyższa). Dlatego wynik warto zawsze interpretować w odniesieniu do norm podanych na wydruku.

O hiperchloremii mówimy wtedy, gdy stężenie chlorków jest powyżej górnej granicy normy (często praktycznie: >105–108 mmol/l). Samo oznaczenie wyniku jako podwyższonego (np. litera H) nie przesądza jeszcze o chorobie, bywa, że odchylenie jest niewielkie i przejściowe.

Podwyższone chlorki we krwi – co oznaczają?

Podwyższone stężenie chlorków najczęściej wynika z zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej albo jest elementem zaburzeń równowagi kwasowo-zasadowej. Najczęstsze interpretacje to:

  1. Odwodnienie (zagęszczenie osocza) – stężenie chlorków może wzrastać, gdy organizm traci wodę (np. gorączka, biegunka, zbyt mała podaż płynów). Często współistnieją inne cechy odwodnienia i/lub wzrost sodu.
  2. Względna hiperchloremia w kwasicy metabolicznej z prawidłową luką anionową (kwasica hiperchloremiczna) – typowo dochodzi do spadku wodorowęglanów (HCO₃⁻), a chlorki rosną, aby utrzymać równowagę ładunków. Najczęstsze przyczyny to utrata HCO₃⁻ z przewodu pokarmowego (np. biegunka), wybrane zaburzenia nerkowe (np. kwasice cewkowe) oraz podaż dużych objętości 0,9% NaCl.

Dlatego wynik chlorków warto oceniać łącznie z Na⁺, K⁺, HCO₃⁻/CO₂ całkowitym, luką anionową oraz parametrami nerkowymi (kreatynina/eGFR) i objawami pacjenta.

Przyczyny hiperchloremii

Najczęściej podwyższone stężenie chlorków pojawia się w następujących sytuacjach:

  • Odwodnienie (np. przy gorączce, zbyt małej podaży płynów, nasilonej utracie płynów).
  • Biegunka i inne straty wodorowęglanów z przewodu pokarmowego → ryzyko kwasicy metabolicznej z prawidłową luką anionową (kwasicy hiperchloremicznej).
  • Zaburzenia czynności nerek (np. wybrane postacie kwasicy cewkowej, choroby śródmiąższowe, pogorszenie filtracji).
  • Leki sprzyjające kwasicy lub zmianom elektrolitowym (np. acetazolamid) — istotny jest przegląd przyjmowanych leków i suplementów.
  • Płynoterapia roztworami bogatymi w chlorki, zwłaszcza większe objętości 0,9% NaCl, które mogą nasilać hiperchloremię i kwasicę hiperchloremiczną.
  • Inne stany wpływające na gospodarkę wodno-elektrolitową i kwasowo-zasadową, zwykle z towarzyszącymi odchyleniami w jonogramie.

Kluczowe jest ustalenie, czy to niewielkie, izolowane odchylenie, czy element szerszego problemu (odwodnienie, kwasica metaboliczna, zaburzenia funkcji nerek).

>> Przeczytaj również: Kwasica – co to za choroba? Objawy, rodzaje, przyczyny i leczenie kwasicy organizmu

Objawy hiperchloremii – jak organizm reaguje na nadmiar chlorków?

Łagodna hiperchloremia bardzo często nie daje charakterystycznych objawów. Dolegliwości (jeśli są) zwykle wynikają z przyczyny: odwodnienia, biegunki, kwasicy lub choroby nerek.

Możliwe objawy to m.in.: osłabienie, zmęczenie, wzmożone pragnienie, suchość w ustach, zmniejszona ilość oddawanego moczu (często ciemniejszy), zawroty głowy przy wstawaniu, czasem nudności. Przy istotnej kwasicy metabolicznej mogą pojawić się: nudności i wymioty, senność/apatia oraz pogłębiony, przyspieszony oddech (hiperwentylacja kompensacyjna).

Jak obniżyć chlorki we krwi?

Obniżenie stężenia chlorków polega przede wszystkim na identyfikacji mechanizmu hiperchloremii i leczeniu przyczyny, a nie na doraźnym „wyrównywaniu” pojedynczego parametru. Postępowanie warto oprzeć na poniższych krokach:

  1. Zweryfikuj wynik i kontekst

Jeśli odchylenie jest niewielkie, a Ty czujesz się dobrze, często wystarcza powtórzenie elektrolitów po 1–2 tygodniach (lub szybciej, jeśli są objawy). Interpretuj wynik razem z sodem i HCO₃⁻/CO₂ całkowitym.

  1. Uzupełnij płyny, jeśli problemem jest odwodnienie

W codziennych, nieciężkich sytuacjach kluczowe jest nawodnienie (woda + w razie biegunki doustne płyny nawadniające). To często najszybszy sposób na podwyższone chlorki wynikające z zagęszczenia osocza.

  1. Jeśli jest biegunka – lecz przyczynę i dbaj o elektrolity

Utrata wodorowęglanów z przewodu pokarmowego sprzyja kwasicy hiperchloremicznej, więc kluczowe jest opanowanie biegunki i wyrównanie płynów/elektrolitów.

  1. Przejrzyj leki i suplementy

Nie odstawiaj leków samodzielnie, ale jeśli masz hiperchloremię i obniżone HCO₃⁻, lekarz może rozważyć modyfikację terapii (np. leków sprzyjających kwasicy).

  1. Oceń nerki i równowagę kwasowo‑zasadową, gdy odchylenie utrzymuje się

Przy nawracającej lub wyraźnej hiperchloremii zwykle warto sprawdzić: kreatyninę/eGFR, badanie ogólne moczu, a czasem też gazometrię (zwłaszcza gdy podejrzewasz kwasicę).

  1. Gdy problemem jest przewlekła kwasica (np. w chorobie nerek) – leczenie prowadzi lekarz

W wybranych sytuacjach (np. przewlekła kwasica metaboliczna) stosuje się leczenie alkalizujące, ale decyzja zależy od całości obrazu klinicznego i wyników.

A co z dietą? Ograniczenie nadmiernego spożycia soli kuchennej jest zasadne ze względów ogólnomedycznych (m.in. kontrola ciśnienia tętniczego i zmniejszenie obciążenia nerek). W przypadku hiperchloremii sama redukcja soli rzadko normalizuje wynik, ponieważ podwyższone chlorki najczęściej są konsekwencją zaburzeń nawodnienia, utraty wodorowęglanów (np. w biegunce) lub mechanizmów nerkowych.

>> Zobacz także: GFR – kluczowy wskaźnik w ocenie czynności nerek

Kiedy podwyższone chlorki wymagają konsultacji z lekarzem?

Skontaktuj się z lekarzem, jeśli:

  • wynik jest wyraźnie powyżej normy lub narasta w kolejnych badaniach,
  • towarzyszą mu objawy odwodnienia, osłabienie, nasilone pragnienie, wymioty, biegunka,
  • występują objawy mogące sugerować kwasicę (np. przyspieszony/pogłębiony oddech, senność, splątanie),
  • masz chorobę nerek, niewydolność serca, przyjmujesz leki wpływające na gospodarkę elektrolitową lub niedawno otrzymywałaś/eś duże ilości płynów dożylnych.

W stanach ostrych (znaczne osłabienie, zaburzenia świadomości, duszność, objawy ciężkiego odwodnienia) nie zwlekaj z pilną oceną.

Hiperchloremia: odpowiedzi na najczęstsze pytania (FAQ)

Co powoduje nadmiar chloru w organizmie?

Najczęściej: odwodnienie, utrata wodorowęglanów (np. biegunka) albo podaż chlorków w płynach dożylnych (0,9% NaCl). Rzadziej przyczyną są wybrane choroby nerek lub leki.

Co się dzieje, gdy w organizmie jest wysoki poziom chlorku?

Samo podwyższenie chlorków może nie dawać objawów, ale bywa markerem zaburzeń nawodnienia lub kwasicy. W cięższych przypadkach (gdy współistnieje kwasica) mogą pojawić się nudności, wymioty, ospałość i pogłębiony oddech.

O czym świadczą podwyższone chlorki?

Najczęściej świadczą o tym, że trzeba spojrzeć szerzej na: bilans płynów oraz równowagę kwasowo‑zasadową (zwłaszcza HCO₃⁻/CO₂ całkowity). Często to „element układanki”, a nie samodzielna diagnoza.

Dlaczego odwodnienie powoduje wysoki poziom chlorku?

Bo gdy tracisz wodę (a nie uzupełniasz jej odpowiednio), krew staje się bardziej „zagęszczona”, więc stężenia elektrolitów, w tym chlorków, rosną.

Podsumowanie

Podwyższone chlorki we krwi najczęściej wynikają z odwodnienia, biegunki i utraty wodorowęglanów lub podaży chlorków w płynach dożylnych. Kluczowe jest, by nie leczyć samego wyniku, tylko ocenić równocześnie sód, wodorowęglany i funkcję nerek. Jeśli odchylenie się utrzymuje albo masz objawy, najlepszym krokiem jest konsultacja i diagnostyka przyczyny.

Bibliografia

  1. Toffaletti JG., Rackley CR. Osmolality, sodium, potassium, chloride, and bicarbonate. Chloride – physiology, regulation and causes of hypochloremia/hyperchloremia. (rozdział podręcznikowy, ClinicalKey/e‑book).
  2. Gajewski K. Chlorki. Medycyna Praktyczna dla Pacjentów. https://www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/171833,chlorki
  3. Chloride Blood Test. MedlinePlus. https://medlineplus.gov/lab-tests/chloride-blood-test/
  4. Metabolic Acidosis. Merck Manual Professional Edition. https://www.merckmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/acid-base-regulation-and-disorders/metabolic-acidosis
  5. Semler MW. i wsp. Balanced Crystalloids versus Saline in Critically Ill Adults. N Engl J Med. 2018. https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1711584
  6. Self WH. i wsp. Balanced Crystalloids versus Saline in Noncritically Ill Adults. N Engl J Med. 2018. https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1711586
  7. KDIGO. 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. https://kdigo.org/guidelines/ckd-evaluation-and-management/

Badania genetyczne w ciąży – kiedy i jakie wykonać? Co pozwalają wykryć?

Katarzyna Koc
-
0
Badania genetyczne w ciąży – kiedy i jakie wykonać? Co pozwalają wykryć?

Artykuł powstał 05.10.2020 r., ostatnia aktualizacja: 12.03.2026 r.

Szeroki dostęp do diagnostyki laboratoryjnej i postęp medycyny sprawił, że już na samym początku ciąży przyszli rodzice mogą poznać zarówno płeć nienarodzonego dziecka, jak i sprawdzić, czy ich potomstwo rozwija się prawidłowo. Takie i inne możliwości zapewniają badania z zakresu prenatalnej diagnostyki genetycznej.

Z tego artykułu dowiesz się:
>> W jakim celu wykonywane są badania genetyczne i badania prenatalne u ciężarnych.
>> Jaka jest różnica między badaniami przesiewowymi i diagnostycznymi.
>> Jakie typy badań prenatalnych zalicza się do grupy nieinwazyjnych a jakie do inwazyjnych.
>> Kiedy należy wykonać badania z zakresu diagnostyki prenatalnej.
>> Czy badania genetyczne u ciężarnych są bezpieczne.

Spis treści:

  1. Czym są badania genetyczne?
  2. Dlaczego powinno się wykonywać badania genetyczne płodu?
  3. Rodzaje badań genetycznych w ciąży
  4. Badania genetyczne w ciąży: w którym tygodniu wykonać?
  5. Jak przygotować się do badań genetycznych w ciąży?
  6. Czym są badania genetyczne zarodka?
  7. Badania genetyczne płodu: podsumowanie

Czym są badania genetyczne?

Badania genetyczne mają wiele wskazań i zastosowań we współczesnej medycynie. Pozwalają one m. in. na ocenę i analizę materiału genetycznego osoby, w celu sprawdzenia ewentualnych zmian w obrębie ludzkiego DNA. Wykrywają mutacje wpływające na rozwój różnych schorzeń, umożliwiają poznanie przyczyn genetycznych niepłodności. Dzięki diagnostyce genetycznej można oszacować ryzyko ew. wystąpienia chorób u przyszłego rodzica i możliwość przekazania wadliwego genu przyszłemu potomstwu. Badania genetyczne pozwalają ocenić ryzyko chorób nowotworowych w przyszłości. Testów genetycznych używa się także w celu ustalenia ojcostwa.

Diagnostyka prenatalna pozwala z kolei na ocenę rozwoju płodu w trakcie ciąży, a także umożliwia wykrycie zaburzeń genetycznych (np. aberracji chromosomowych) czy wrodzonych schorzeń u płodu, by w razie potrzeby móc dalej pokierować ciężarną do dalszej wielospecjalistycznej opieki.

>> Zobacz: Choroby genetyczne u dzieci – jakie występują i jak je diagnozować

Dlaczego powinno się wykonywać badania genetyczne płodu?

W chwili obecnej nie ma takiego badania, które byłoby w stanie ze 100% dokładnością wykluczyć wystąpienie wszystkich chorób u płodu.

Badania z zakresu diagnostyki przedurodzeniowej (prenatalnej) pozwalają przede wszystkim na monitorowanie rozwoju płodu, a tym samym potwierdzenie prawidłowości prowadzonej ciąży już od jej samego początku. W sytuacjach, w których rozpoznanie wady płodu umożliwia leczenie wewnątrzmaciczne, badania prenatalne umożliwiają podjęcie szybszej interwencji medycznej, by płód mógł rozwijać się prawidłowo do końca ciąży.

Zapewniają także większe bezpieczeństwo dla matki i przyszłego noworodka poprzez wybór placówki do porodu o odpowiednim stopniu referencyjności – w sytuacjach zdrowotnych wymagających specjalistycznej opieki medycznej.

Test nieinwazyjny test prenatalny banerek Harmony

Rodzaje badań genetycznych w ciąży

W trakcie ciąży wykonuje się szereg różnych badań prenatalnych, w zależności od trymestru i wskazań medycznych. Badania te spełniają wiele ról – ich prawidłowy wynik pozwala na zmniejszenie niepokoju przyszłej mamy o życie i zdrowie nienarodzonego dziecka.

Badania dzieli się na przesiewowe i diagnostyczne, a także na badania nieinwazyjne i inwazyjne.

Badania genetyczne zarodka nieinwazyjne

Ta grupa badań prenatalnych pozwala na diagnostykę płodu już w pierwszych tygodniach rozwijającej się ciąży. Podstawą diagnostyki genetycznej jest test złożony, wykorzystujący wolne, pozakomórkowe DNA płodu (cff DNA) w krwiobiegu matki.

Badanie NIPT jest rekomendowane jako metoda badania przesiewowego. Przykładami tego typu badań jest: NIFTY, SANCO, HARMONY. Więcej informacji o testach NIPT można znaleźć m.in. tu: Czym są testy NIPT?

Innym rodzajem badań przesiewowych jest test złożony. Wykonuje się go między 11. a 14. tygodniem ciąży. Jest to badanie dwuetapowe i składa się z takich elementów jak:

  • prenatalne badanie USG ciąży, podczas którego ocenia się m. in.:
    • przezierność karkową (NT);
    • długość ciemieniowo-siedzeniową płodu (CRL);
    • obecność kości nosowej (NB);
    • czynność serca płodu (FHR).
  • test podwójny: beta-HCG, PAPP-A – parametry pobierane z krwi żylnej ciężarnej.
Pakiet do testu PAPP-A wg FMF (PAPP-A, F-BHCG) - Badania biochemiczne do testu fmf (papp-a, f-bhcg) banerek

Test ten pozwala wykryć i wyliczyć szacowane ryzyko wystąpienia najczęstszych trisomii u płodu tj. zespołu Downa, zespołu Edwardsa, zespołu Patau’a.

Jeśli kobieta ciężarna zdecydowała się na wykonanie testu przesiewowego lub w USG prenatalnym wykazano jakiekolwiek nieprawidłowości, wówczas nie zleca się w dalszej kolejności testu podwójnego (pobrania krwi ciężarnej). Taka pacjentka ma wskazanie do wykonania diagnostycznych badań genetycznych.

Test podwójny ma swoje ograniczenia, gdyż wychodzi mniej precyzyjnie u kobiet, u których ciąża zaistniała dzięki metodom wspomagania rozrodu, a także w przypadku ciąż mnogich.

>> Zobacz: Choroby rzadkie i ultrarzadkie

Badania genetyczne płodu inwazyjne

Inwazyjne badania genetyczne płodu skupiają się na pobraniu materiału do diagnostyki bezpośrednio od płodu i jego dalszej ocenie specjalistycznej. Do tej grupy badań zaliczamy:

  • biopsję trofoblastu;
  • kordocentezę;
  • amniopunkcję.

Biopsja trofoblastu jest badaniem, które można wykonać już między 11. a 14-15. tygodniem ciąży. W sytuacji, gdy istnieje duże ryzyko wystąpienia mozaikowatości i przy dużym ryzyku aneuploidii nie jest wskazane.

Kordocenteza to badanie polegające na pobraniu krwi z naczyń pępowiny. Wykonuje się je m. in. przy podejrzeniu małowodzia, a także w diagnostyce genetycznej powyżej 22. tygodnia ciąży. Badanie to można wykonać od 18. tygodnia ciąży u pacjentek. Pozwala ono na potwierdzenie kariotypu płodu przy podejrzeniu mozaikowatości (w amniopunkcji).

Amniopunkcja jest badaniem wykonywanym powyżej 15. tygodnia ciąży i polega na pobraniu płynu owodniowego przez powłoki brzuszne ciężarnej do dalszej analizy genetycznej.

>> Warto sprawdzić: Inwazyjne badania prenatalne to ostateczność – wykonaj badania przesiewowe, by wykluczyć wady wrodzone jeszcze w czasie ciąży

Badania genetyczne w ciąży: w którym tygodniu wykonać?

W pierwszym trymetrze ciąży, a dokładniej od 11 do 13+6 tygodnia ciąży wykonuje się pierwsze USG prenatalne płodu. Jego uzupełnieniem jest test PAPP-A czyli test podwójny (badanie biochemiczne krwi ciężarnej na obecność stężeń b- HCG i białka PAPP-A).

Jako uzupełnienie tych badań, przyszła mama może skorzystać z badania wolnego płodowego DNA z krwi matczynej, tj. NIPT (non-invasive prenatal testing). Badanie to można wykonać już od 10. tygodnia ciąży.

Badania genetyczne, które można wykonać w drugim trymestrze ciąży, obejmują w głównej mierze drugie prenatalne USG płodu (między 18. a 22. tygodniem trwającej ciąży) a także badania z grupy inwazyjnych. Amniopunkcja jest możliwa do wykonania po 15. tygodniu ciąży, biopsja trofoblastu na granicy pierwszego i drugiego trymestru ciąży tj. między 11. a 14-15. tygodniem ciąży, z kolei kordocenteza powyżej 18. tygodnia ciąży.

Trzeci trymestr ciąży obejmuje głównie USG prenatalne trzeciego trymestru. Badanie to wykonywane jest między 28 a 32 tygodniem ciąży.

Panel prenatalny Panorama baner

Jak przygotować się do badań genetycznych w ciąży?

Każda kobieta oczekująca potomstwa powinna pamiętać o terminach planowanych badań przesiewowych, które wykonuje się w każdym z trymestrów ciąży.

Zarówno badania USG prenatalne, jak i badania biochemiczne z krwi nie wymagają specjalnego przygotowania ze strony ciężarnej poza dopilnowaniem terminów, w których badania te mają największą skuteczność (zgłoszenie się do specjalisty w konkretnych tygodniach ciąży).

>> Sprawdź: Badania laboratoryjne dla kobiet w ciąży – okiem ginekologa

Czym są badania genetyczne zarodka?

Badania genetyczne zarodka, czyli PGT (Preimplantation Genetic Testing), są to przesiewowe badania genetyczne zarodków powstałych w wyniku zapłodnienia in vitro. Mają one na celu poszukiwanie ewentualnych aneuploidii, w tym trisomii u przygotowywanych zarodków, a także wybór takich, które będą miały prawidłowy kariotyp przed transferem. Badania te dotyczą sytuacji, gdy istnieje duże ryzyko wystąpienia poważnych chorób u przyszłego dziecka.

Czy istnieją badania genetyczne „na” autyzm?

Na dzisiaj nie ma żadnych badań prenatalnych mogących oszacować ryzyko urodzenia dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu (ASD). Istnieją jednak badania z zakresu diagnostyki genetycznej, które umożliwiają poszerzenie diagnostyki w kierunku ASD. Tu do dyspozycji są takie badania jak chociażby:

  • ocena kariotypu (metoda klasyczna analizy chromosomów);
  • identyfikacja zmian na poziomie genów;
  • wysokiej rozdzielczości analiza chromosomowa (metoda porównawczej hybrydyzacji genomowej do mikromacierzy);
  • badanie całoeksomowe (WES);
  • badanie całego genomu (WGS).

Do genów ryzyka ASD zaliczyć możemy:

  • EP300- gen kodujący białko p300;
  • DLG4;
  • HRAS.

>> Zobacz: Choroby genetyczne: rodzaje i przyczyny. Diagnostyka chorób genetycznych

Czy badania genetyczne w ciąży są szkodliwe dla płodu?

Badania prenatalne nieinwazyjne cechuje duży profil bezpieczeństwa zarówno dla matki, jak i dla nienarodzonego dziecka. Nieco większym ryzykiem ewentualnych powikłań cechują się badania inwazyjne. Poziom ryzyka szacuje się na poziomie niespełna 1%. Są to m. in.:

  • krwawienie z dróg rodnych;
  • zakażenie wewnątrzmaciczne;
  • przedwczesne odpłynięcie wód płodowych;
  • utrata ciąży;
  • poród przedwczesny.

Jaka jest najgroźniejsza choroba genetyczna?

Do najcięższych chorób genetycznych zalicza się m.in. Zespół Edwardsa (trisomię chromosomu 18), Zespół Patau’a (trisomię chromosomu 13), rdzeniowy zanik mięśni (SMA) czy mukowiscydozę.

Badania genetyczne płodu: podsumowanie

Współczesna medycyna jest w stanie zaoferować przyszłej mamie szereg badań z zakresu diagnostyki prenatalnej, które pozwalają ocenić i monitorować prawidłowy rozwój płodu przez cały okres ciąży. Badania genetyczne płodu pozwalają także na wychwycenie wielu nieprawidłowości już na samym początku ciąży i podjęcia dalszej diagnostyki, leczenia i opieki nad matką i przyszłym dzieckiem.

Bibliografia

  1. E. Emich- Widera, B. Kazek, J. Paprocka; „Autyzm u dzieci- wiedza kliniczna”; PZWL Warszawa 2022
  2. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników oraz Polskiego Towarzystwa Genetyki Człowieka dotyczące badań przesiewowych oraz diagnostycznych badań genetycznych wykonywanych w okresie prenatalnym; Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2022, tom 7, nr 1, strony 20-33
  3. A. Stembalska, I. Łaczmańska, L. Dudarewicz; „Nieinwazyjne badania prenatalne w diagnostyce aneuploidii chromosomów 13, 18 i 21- aspekty teoretyczne i praktyczne”; Ginekol. Pol. 2011, 82, 126-132

Cukrzyca ciążowa – jak się objawia i co ją powoduje? Diagnostyka i postępowanie

Damian Matusiak
-
0
Cukrzyca ciążowa – jak się objawia i co ją powoduje? Diagnostyka i postępowanie

Artykuł powstał 07.11.2023 r., ostatnia aktualizacja: 11.03.2026 r.

Cukrzyca ciążowa (Gestational Diabetes Mellitus, GDM) to dowolny stopień nietolerancji glukozy, który pojawia się lub zostaje rozpoznany po raz pierwszy w czasie ciąży. Zaburzenie dotyka nawet co 10. kobietę, a ryzyko rozwoju cukrzycy w ciągu 10 do 20 lat po porodzie jest nawet do 60 proc. wyższe. Na szczęście istniejące standardy pozwalają na wczesną identyfikację choroby. Dowiedz się, jak ją rozpoznać.

Z artykułu dowiesz się:
>> co wywołuje cukrzycę ciążową,
>> jakie są normy stężenia glukozy,
>> czym grozi nierozpoznana cukrzyca ciążowa,
>> jak należy ją leczyć,
>> kiedy i w jaki sposób wykonuje się badania przesiewowe.

Spis treści:

  1. Co to jest cukrzyca ciążowa?
  2. Skąd się bierze cukrzyca ciążowa – przyczyny i czynniki ryzyka
  3. Cukrzyca ciążowa – objawy
  4. Cukrzyca ciążowa – badania i diagnostyka
  5. Jak rozpoznaje się cukrzycę ciążową (GDM)?
  6. Cukrzyca ciążowa – normy glukozy na czczo i po posiłku
  7. Czy cukrzyca ciążowa (GDM) utrzymuje się po urodzeniu dziecka?
  8. Czy cukrzyca ciążowa jest groźna dla dziecka?
  9. Czym grozi cukrzyca ciążowa u matki?
  10. Cukrzyca ciążowa – dieta i postępowanie
  11. Postępowanie po przebytej cukrzycy ciążowej
  12. Cukrzyca ciążowa a poród – naturalny czy cesarskie cięcie?
  13. Kiedy mija cukrzyca ciążowa?
  14. Podsumowanie
  15. Cukrzyca ciążowa – FAQ

Co to jest cukrzyca ciążowa?

Cukrzyca ciążowa to stan hiperglikemii, który pojawia się w trakcie ciąży u kobiet wcześniej niechorujących na cukrzycę. Pojawia się po raz pierwszy w trakcie ciąży, najczęściej w II lub III trymestrze, i zwykle ustępuje po porodzie. Cukrzyca w ciąży natomiast oznacza cukrzycę, która istniała już przed zajściem w ciążę (najczęściej cukrzycę typu 1 lub 2) i jedynie współistnieje z ciążą, wymagając szczególnie ścisłej kontroli metabolicznej.

Skąd się bierze cukrzyca ciążowa – przyczyny i czynniki ryzyka

W czasie ciąży organizm kobiety przechodzi intensywne zmiany hormonalne. Hormony produkowane przez łożysko zmniejszają wrażliwość tkanek na insulinę, co jest zjawiskiem fizjologicznym. Jeśli jednak trzustka nie jest w stanie zwiększyć wydzielania insuliny w odpowiednim stopniu, dochodzi do wzrostu poziomu glukozy we krwi.

Dane naukowe podają, że głównymi czynnikami ryzyka cukrzycy ciążowej są:

  • porody dzieci o masie ciała przekraczającej 4000 g,
  • urodzenie noworodka z wadą rozwojową,
  • zgony wewnątrzmaciczne w wywiadzie,
  • nadciśnienie tętnicze,
  • nadwaga lub otyłość,
  • rodzinny wywiad w kierunku cukrzycy typu 2,
  • rozpoznanie cukrzycy ciążowej w poprzednich ciążach,
  • wielorództwo,
  • zespół policystycznych jajników.
Badanie glukozy banerek

Cukrzyca ciążowa – objawy

Cukrzyca ciążowa bardzo często nie daje wyraźnych objawów i jest wykrywana dopiero w badaniach przesiewowych. U części kobiet mogą jednak występować:

  • wzmożone pragnienie,
  • częste oddawanie moczu,
  • uczucie zmęczenia,
  • suchość w ustach,
  • nawracające infekcje intymne.

>> Warto przeczytać też: Badanie moczu w ciąży – jak często wykonywać i jak interpretować wyniki?

Cukrzyca ciążowa – badania i diagnostyka

Obecne standardy postępowania jasno wskazują na konieczność objęcia wszystkich ciężarnych przesiewową diagnostyką w kierunku zaburzeń tolerancji glukozy i to jak najszybciej po rozpoznaniu ciąży. U kobiet z grupy ryzyka należy wykonać test 75 g doustnego obciążenia glukozą (tzw. OGTT) przy pierwszej wizycie, a u pozostałych wystarczy wykonać badanie glikemii na czczo; do tego celu nie wolno jednak używać glukometru, lecz dokonać oznaczenia z krwi żylnej w laboratorium.

Przy prawidłowych wynikach badań należy powtórzyć test diagnostyczny między 24. a 28. tygodniem ciąży lub gdy wystąpią pierwsze objawy sugerujące cukrzycę (jak np. wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, bóle brzucha). Wśród kobiet pozbawionych czynników ryzyka i z prawidłową glikemią w pierwszym badaniu diagnostyka powinna być przeprowadzona między 24. a 28. tygodniem ciąży i ma charakter jednostopniowy, polegający na wykonaniu testu OGTT.

>> Sprawdź: Krzywa cukrowa (OGTT) w ciąży. To trzeba wiedzieć o teście obciążenia glukozą w ciąży

Pakiet krzywa cukrowa (3 pomiary glukozy) banerek

Jak przygotować się do testu obciążenia glukozą (OGTT)?

Test OGTT wymaga odpowiedniego przygotowania. Na badanie należy zgłosić się na czczo po co najmniej 8 godzinach bez jedzenia. W dniach poprzedzających test nie należy stosować diet eliminacyjnych ani ograniczać węglowodanów. Zaleca się normalną aktywność fizyczną oraz unikanie intensywnego wysiłku bezpośrednio przed badaniem.

Test obciążenia glukozą w ciąży – interpretacja wyników

Test OGTT polega na oznaczeniu poziomu glukozy na czczo, a następnie po jednej i dwóch godzinach od wypicia roztworu glukozy.

Jak rozpoznaje się cukrzycę ciążową (GDM)?

Zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego podają, że rozpoznaną w ciąży hiperglikemię klasyfikuje się (wg rekomendacji WHO), w zależności od oznaczeń glikemii:

• na cukrzycę w ciąży (gdy spełnione są warunki ogólne rozpoznania cukrzycy),

lub

• cukrzycę ciążową (stężenie glukozy na czczo 92-125 mg/dl lub powyżej 180 mg/dl 1h po podaniu 75g glukozy, lub 153 – 199 mg/dl 2h po podaniu 75g glukozy).

>> Zobacz: Cukrzyca ciążowa a dieta. Co jeść, a czego unikać? 

Cukrzyca ciążowa – normy glukozy na czczo i po posiłku

Niezależnie od rodzaju cukrzycy (przedciążowa czy hiperglikemia rozpoznawana w czasie ciąży) należy w trakcie terapii dążyć do wartości glikemii stwierdzanych u zdrowych ciężarnych.

Warto wiedzieć:
Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD) podają, że niezależnie od typu cukrzycy należy dążyć do glikemii na czczo i przed posiłkami w zakresie 70-90 mg/dl (3,9-5,0 mmol/l), godzinę po posiłku poniżej 140 mg/dl (7,8 mmol/l), a po dwóch godzinach poniżej 120 mg/dl (6,7 mmol/l).

Dodatkowo wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Diabetologicznego podają, że w celu optymalnej kontroli stężenia glukozy kobiety z cukrzycą ciążową powinny oznaczać glikemię glukometrem na czczo oraz poposiłkowo.

Jaki poziom cukru jest niebezpieczny w ciąży?

Za niebezpieczne w ciąży uznaje się przekroczenie zalecanych norm glikemii, zwłaszcza podwyższony poziom glukozy na czczo oraz po posiłkach, który utrzymuje się powtarzalnie. Nawet umiarkowana, ale długotrwała hiperglikemia może zwiększać ryzyko powikłań u matki i dziecka, dlatego wymaga diagnostyki i leczenia.

Czy cukrzyca ciążowa (GDM) utrzymuje się po urodzeniu dziecka?

Większość kobiet uzyskuje normalizację glikemii, niemniej wszystkie powinny być poddane badaniu 75 g OGTT od 6 do 12 tygodni po porodzie, a następnie oznaczaniu glukozy z krwi żylnej na czczo raz do roku. Eksperci Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD) podkreślają, że w tej grupie pacjentek OGTT należy wykonać każdorazowo przed planowaną kolejną ciążą.

Ważnym postępowaniem jest monitorowanie choroby u kobiet z cukrzycą rozpoznaną przed zajściem w ciążę. W tym przypadku wartość docelowa hemoglobiny glikowanej (HbA1c) wynosi poniżej 6,5% w I trymestrze, a w kolejnych poniżej 6,0%. Polskie zalecenia podają, że HbA1c powinna być oznaczana co 6 tygodni, wytyczne amerykańskie mówią o 3 miesiącach. Także w tej grupie pacjentek (podobnie jak u wszystkich dorosłych z cukrzycą), według zaleceń ADA, albuminy i wskaźnik albumina/kreatynina (ACR) w moczu powinny być oznaczane raz w roku.

Czy cukrzyca ciążowa jest groźna dla dziecka?

Hiperglikemia w ciąży w żaden sposób nie może być bagatelizowana, zwiększa bowiem ryzyko powikłań okołoporodowych u matki i dziecka. Dane z literatury fachowej podają, że powyższy stan zwiększa ryzyko embriopatii cukrzycowej, zwłaszcza bezmózgowia, małogłowia, wrodzonych wad serca, wad nerek i zespołu regresji kaudalnej, wprost proporcjonalne do wzrostu wartości odsetka hemoglobiny glikowanej w ciągu pierwszych 10 tygodni ciąży.

Czym grozi cukrzyca ciążowa u matki?

U matki cukrzyca ciążowa zwiększa ryzyko nadciśnienia ciążowego, stanu przedrzucawkowego, zakażeń dróg moczowych oraz konieczności zakończenia ciąży drogą cięcia cesarskiego. W perspektywie długoterminowej wiąże się z większym ryzykiem cukrzycy typu 2.

Skutki nieleczonej cukrzycy w ciąży

Brak leczenia może prowadzić do poważnych powikłań położniczych, przedwczesnego porodu oraz problemów zdrowotnych u noworodka wymagających hospitalizacji.

Cukrzyca ciążowa – dieta i postępowanie

Podstawą leczenia jest odpowiednio zbilansowana dieta, regularne posiłki o niskim indeksie glikemicznym, kontrola masy ciała oraz umiarkowana aktywność fizyczna. W przypadku nieskuteczności diety konieczne może być włączenie insuliny.

>> Więcej dowiesz się z artykułu: Dieta cukrzycowa w ciąży – co jeść a czego unikać? Przykładowy jadłospis

Postępowanie po przebytej cukrzycy ciążowej

Ważnym zaleceniem PTD jest rozważenie prewencji farmakologicznej metforminą u kobiet po przebytej cukrzycy ciążowej, równolegle z modyfikacją stylu życia. Z uwagi na zwiększone ryzyko sercowo-naczyniowe przydatne jest oznaczenie cholesterolu całkowitego, HDL, nie-HDL, LDL, trójglicerydów, kwasu moczowego i kreatyniny.

Kolejną z opcji diagnostycznych przeznaczoną dla krewnych pierwszego stopnia osoby z cukrzycą typu 1 są badania przesiewowe w kierunku autoprzeciwciał przeciwwyspowych.

Cukrzyca ciążowa a poród – naturalny czy cesarskie cięcie?

Sama obecność cukrzycy ciążowej nie jest bezwzględnym wskazaniem do cesarskiego cięcia. Decyzja zależy od przebiegu ciąży, masy płodu i skuteczności kontroli glikemii.

Kiedy mija cukrzyca ciążowa?

U większości kobiet cukrzyca ciążowa ustępuje w ciągu kilku dni lub tygodni po porodzie, jednak wymaga potwierdzenia badaniami.

Podsumowanie

Cukrzyca ciążowa to stan wymagający czujności, ale przy odpowiednim postępowaniu możliwy do skutecznego kontrolowania. Regularne badania, przestrzeganie zaleceń dietetycznych i współpraca z lekarzem pozwalają zminimalizować ryzyko powikłań. Jeśli jesteś w ciąży – wykonaj zalecane badania i nie ignoruj nawet niewielkich odchyleń w wynikach.

Cukrzyca ciążowa – FAQ

Czy cukrzyca ciążowa jest wskazaniem do cesarki?

Nie, o sposobie porodu decyduje całokształt sytuacji klinicznej.

Czy cukrzyca ciążowa jest groźna?

Tak, jeśli jest nieleczona lub źle kontrolowana.

Czy cukrzyca ciążowa może się cofnąć w ciąży?

Zwykle utrzymuje się do porodu.

Jak długo trwa leczenie cukrzycy ciążowej?

Najczęściej do zakończenia ciąży.

Co powoduje cukrzycę w ciąży?

Insulinooporność wywołana hormonami łożyska.

Jak poznać, że ma się cukrzycę ciążową?

Poprzez badania przesiewowe, głównie test OGTT.

Źródła

  1. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2024 Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego
    https://ptdiab.pl/zalecenia-ptd/zalecania-aktywni-czlonkowie-2024 (dostęp: 10.03.2026 r.).
  2. Executive Summary: Guidelines and Recommendations for Laboratory Analysis in the Diagnosis and Management of Diabetes Mellitus
    https://diabetesjournals.org/care/article/46/10/1740/153424/Executive-Summary-Guidelines-and-Recommendations (dostęp: 10.03.2026 r.).
  3. Nakshine VS, Jogdand SD. A Comprehensive Review of Gestational Diabetes Mellitus: Impacts on Maternal Health, Fetal Development, Childhood Outcomes, and Long-Term Treatment Strategies. Cureus. 2023 Oct 23;15(10):e47500. doi: 10.7759/cureus.47500. PMID: 38021940; PMCID: PMC10663705., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10663705/ (dostęp: 10.03.2026 r.).

Przepuklina pachwinowa – czym jest i jakie są objawy? Przyczyny i leczenie

Sara Aszkiełowicz
-
0
Przepuklina pachwinowa – czym jest i jakie są objawy? Przyczyny i leczenie

Przepuklina pachwinowa to najczęstszy typ przepukliny ściany brzucha. Dotyczy głównie mężczyzn, ale może występować także u kobiet i dzieci. Objawia się uwypukleniem w pachwinie, które może powodować ból lub uczucie rozpierania. W tym artykule wyjaśniamy, jak wygląda przepuklina pachwinowa, jakie są jej objawy oraz na czym polega nowoczesne leczenie zgodne z aktualnymi wytycznymi chirurgicznymi.

Z tego artykułu dowiesz się, że…
>> Przepuklina pachwinowa to przemieszczenie fragmentu jelita lub tkanki tłuszczowej przez kanał pachwinowy, które powoduje powstanie widocznego uwypuklenia w pachwinie.
>> Najczęściej występuje u mężczyzn i może obejmować także mosznę, powodując asymetrię oraz dyskomfort.
>> Objawy obejmują guzek w pachwinie, ból nasilający się przy wysiłku, kaszlu lub długim staniu.
>> Nieleczona może prowadzić do uwięźnięcia jelita i niedrożności przewodu pokarmowego.
>> Leczeniem z wyboru jest operacja z użyciem siatki syntetycznej metodą otwartą lub laparoskopową.

Spis treści:

  1. Co to jest przepuklina pachwinowa?
  2. Gdzie powstaje przepuklina pachwinowa i jak wygląda?
  3. Jakie są przyczyny występowania przepukliny pachwinowej?
  4. Przepuklina pachwinowa – objawy
  5. Przepuklina pachwinowa u mężczyzn
  6. Przepuklina pachwinowa u kobiet – objawy i rozpoznanie
  7. Przepuklina pachwinowa u dzieci – kiedy i dlaczego powstaje?
  8. Czy przepuklina pachwinowa jest niebezpieczna? Powikłania nieleczonej przepukliny pachwinowej
  9. Leczenie przepukliny pachwinowej i rehabilitacja
  10. Przepuklina pachwinowa – objawy, przyczyny, leczenie. Podsumowanie najważniejszych informacji
  11. FAQ. Przepuklina pachwinowa – często zadawane pytania

Co to jest przepuklina pachwinowa?

Przepuklina pachwinowa to przemieszczenie zawartości jamy brzusznej przez osłabiony kanał pachwinowy. Może mieć charakter wrodzony lub nabyty. Wyróżnia się przepuklinę skośną i prostą, w zależności od drogi przechodzenia przez kanał pachwinowy.

W klasyfikacji ICD-10 przepuklina pachwinowa oznaczona jest kodem K40, z podziałem na postać jednostronną, obustronną, z uwięźnięciem lub bez powikłań.

Gdzie powstaje przepuklina pachwinowa i jak wygląda?

Zmiana pojawia się w okolicy pachwiny, czyli w dolnej części brzucha nad fałdem pachwinowym. Najczęściej ma postać miękkiego guzka, który:

  • powiększa się w pozycji stojącej,
  • zmniejsza się w pozycji leżącej,
  • może uwidaczniać się podczas kaszlu.

U mężczyzn może schodzić do moszny.

>> Zobacz też: Jakie mogą być przyczyny bólu jąder?

Jakie są przyczyny występowania przepukliny pachwinowej?

Do jej powstania dochodzi w wyniku osłabienia tkanek kanału pachwinowego oraz wzrostu ciśnienia w jamie brzusznej.

Czynniki ryzyka obejmują:

  • dźwiganie ciężarów,
  • przewlekły kaszel,
  • zaparcia,
  • otyłość,
  • przerost prostaty (utrudnione oddawanie moczu),
  • predyspozycje genetyczne.

U dzieci przyczyną bywa przetrwały wyrostek pochwowy otrzewnej.

Przepuklina pachwinowa – objawy

Przepuklina pachwinowa – objawy początkowe

We wczesnym stadium pojawia się niewielkie uwypuklenie oraz uczucie dyskomfortu w pachwinie. Zmiana może być okresowa.

Czy przepuklina pachwinowa boli?

Ból zwykle ma charakter ciągnący lub piekący. Nasila się przy wysiłku fizycznym, kaszlu i długim staniu. W przypadku uwięźnięcia ból staje się nagły i silny.

Przepuklina pachwinowa u mężczyzn

U mężczyzn występuje znacznie częściej z powodu budowy anatomicznej kanału pachwinowego. Może powodować powiększenie moszny oraz asymetrię jąder.

Przepuklina pachwinowa u kobiet – objawy i rozpoznanie

U kobiet zmiana bywa mniejsza i trudniejsza do rozpoznania. Objawia się bólem pachwiny nasilającym się przy wysiłku. Czasem wymaga diagnostyki obrazowej, np. USG.

Przepuklina pachwinowa u dzieci – kiedy i dlaczego powstaje?

U dzieci ma najczęściej charakter wrodzony. Przyczyną jest brak zamknięcia wyrostka pochwowego otrzewnej. Objawia się okresowym uwypukleniem w pachwinie, nasilającym się podczas płaczu.

Czy przepuklina pachwinowa jest niebezpieczna? Powikłania nieleczonej przepukliny pachwinowej

Nieleczona może prowadzić do:

  • uwięźnięcia jelita,
  • niedrożności przewodu pokarmowego,
  • martwicy jelita.

Są to stany wymagające pilnej operacji.

Leczenie przepukliny pachwinowej i rehabilitacja

Kiedy zgłosić się do lekarza z przepukliną pachwinową?

Do lekarza należy zgłosić się po zauważeniu uwypuklenia w pachwinie lub przy utrzymującym się bólu tej okolicy.

Leczenie przepukliny pachwinowej bez operacji – czy i kiedy jest to możliwe?

Leczenie zachowawcze ma ograniczone zastosowanie i dotyczy głównie pacjentów z przeciwwskazaniami do zabiegu.

Operacja przepukliny pachwinowej – dostępne metody

Stosuje się metodę otwartą (np. Lichtensteina) lub laparoskopową (TAPP, TEP). Standardem jest wszczepienie siatki wzmacniającej ścianę kanału pachwinowego.

Rekonwalescencja po operacji przepukliny pachwinowej

Powrót do lekkiej aktywności możliwy jest zwykle po kilku dniach. Dźwigania należy unikać przez około 4–6 tygodni.

Przepuklina pachwinowa – objawy, przyczyny, leczenie. Podsumowanie najważniejszych informacji

To najczęstszy typ przepukliny ściany brzucha.

  • Objawia się guzkiem i bólem w pachwinie.
  • Najczęściej dotyczy mężczyzn.
  • Leczeniem z wyboru jest operacja z użyciem siatki.
  • Nieleczona może prowadzić do groźnych powikłań.

FAQ. Przepuklina pachwinowa – często zadawane pytania

Czego nie wolno robić przy przepuklinie pachwinowej?

Nie należy dźwigać ciężarów ani ignorować nasilającego się bólu.

Czy przepuklina w pachwinie jest groźna?

Może być groźna w przypadku uwięźnięcia jelita.

Od czego robi się przepuklina pachwinowa?

Powstaje wskutek osłabienia tkanek i wzrostu ciśnienia w jamie brzusznej.

Jak złagodzić objawy przepukliny pachwinowej?

Unikanie wysiłku i leczenie zaparć mogą zmniejszyć dolegliwości.

Do jakiego lekarza z przepuklina pachwinowa?

Do lekarza rodzinnego lub bezpośrednio do chirurga.

Czy przepuklina pachwinowa może się wchłonąć?

U dorosłych nie cofa się samoistnie i zwykle wymaga leczenia operacyjnego.

Bibliografia

  1. The HerniaSurge Group. International guidelines for groin hernia management. Hernia. 2018;22(1):1–165.
  2. Simons MP et al. European Hernia Society guidelines on the treatment of inguinal hernia in adult patients. Hernia. 2009;13(4):343–403.

Karotenoidy – czym są i jak wpływają na zdrowie? Rola i źródła karotenu w diecie

Matylda Konowrocka
-
0
Karotenoidy – czym są i jak wpływają na zdrowie? Rola i źródła karotenu w diecie

Karotenoidy to naturalne barwniki roślinne o istotnym znaczeniu biologicznym i żywieniowym, które odgrywają kluczową rolę zarówno w procesach fotosyntezy, jak i w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym. Wśród nich szczególne miejsce zajmuje β-karoten – związek o aktywności prowitaminowej A i silnych właściwościach przeciwutleniających.

W niniejszym artykule omówiono budowę chemiczną karotenoidów, ich funkcje w organizmach roślin i ludzi, źródła pokarmowe oraz znaczenie kliniczne β-karotenu. Zachęcamy do lektury, aby pogłębić wiedzę na temat roli tych związków w profilaktyce zdrowotnej i żywieniu człowieka.

Z tego artykułu dowiesz się:
>> czym są karotenoidy, jaka jest ich budowa chemiczna oraz dlaczego sprzężony układ wiązań podwójnych decyduje o ich właściwościach biologicznych,
>> jakie funkcje pełnią karotenoidy w roślinach (udział w fotosyntezie i ochrona przed fotooksydacją) oraz w organizmie człowieka (działanie antyoksydacyjne i prowitaminowe),
>> gdzie występują w żywności i jakie produkty stanowią ich najbogatsze źródło,
>> czym jest β-karoten i w jaki sposób przekształcany jest do witaminy A,
>> jakie są skutki niedoboru i nadmiaru β-karotenu oraz jakie ryzyko może wiązać się z jego wysoką suplementacją,
>>jakie znaczenie mają karotenoidy w kontekście profilaktyki chorób przewlekłych i badań klinicznych.

Spis treści:

  1. Czym są karotenoidy?
  2. Karotenoidy – gdzie występują?
  3. Beta-karoten – co to jest?
  4. Witamina A a beta-karoten – jaka jest między nimi zależność?
  5. Beta-karoten – właściwości
  6. Beta-karoten – jakie daje efekty?
  7. Niedobór i nadmiar beta-karotenu – objawy i skutki uboczne
  8. Beta-karoten – suplementacja
  9. Zakończenie
  10. Karotenoidy – sekcja FAQ

Czym są karotenoidy?

Karotenoidy to rozpuszczalne w tłuszczach barwniki naturalne syntetyzowane wyłącznie przez rośliny, glony oraz niektóre mikroorganizmy. W organizmach roślinnych pełnią funkcję barwników pomocniczych w fotosyntezie oraz związków ochronnych. W literaturze chemicznej i żywieniowej często stosuje się pojęcie karoteny w odniesieniu do tej grupy związków, jednak termin ten obejmuje jedynie część karotenoidów – węglowodorowe formy pozbawione atomów tlenu.

Karotenoidy odznaczają się silnymi właściwościami przeciwutleniającymi, wynikającymi z obecności sprzężonego układu wiązań podwójnych C=C w łańcuchu bocznym. Struktura ta umożliwia efektywne wiązanie i neutralizację reaktywnych form tlenu, w tym wygaszanie tlenu singletowego oraz neutralizację wolnych rodników powstających w procesach utleniania lipidów. W warunkach in vitro i in vivo wykazano, że niektóre karotenoidy (np. likopen) działają jako aktywne antyoksydanty, ograniczając peroksydację lipidów błon komórkowych.

Zwierzęta, w tym człowiek, nie posiadają zdolności syntezy karotenoidów de novo, jednak mogą je wchłaniać z pożywienia i kumulować w tkankach. Z tego względu barwniki karotenoidowe obecne są również w produktach pochodzenia zwierzęcego, takich jak mleko, masło czy jaja, a także w organizmach morskich (np. ryby, krewetki, kraby), które akumulują je z diety.

Pakiet witaminy podstawowy (5 badań)

Budowa karotenoidów

Karotenoidy są związkami o budowie alifatycznej lub alicyklicznej, najczęściej składającymi się z ośmiu reszt izoprenowych (C₄₀), co klasyfikuje je jako tetraterpeny. Ich cząsteczki zawierają liczne podwójne wiązania w konfiguracji niemal wyłącznie trans, tworzące układ sprzężony. To właśnie długość układu sprzężonych wiązań odpowiada za zdolność absorpcji światła w zakresie widzialnym i nadaje karotenoidom charakterystyczne zabarwienie – od żółtego przez pomarańczowe do intensywnie czerwonego.

W zależności od budowy chemicznej wyróżnia się dwie podstawowe grupy:

  • karoteny – węglowodorowe formy karotenoidów (np. α-, β-, γ-karoten), niezawierające innych pierwiastków poza węglem i wodorem.
  • ksantofile – tlenowe pochodne karotenoidów (alkohole, aldehydy, ketony, epoksydy, kwasy), takie jak luteina, zeaksantyna czy kapsantyna. Ksantofile zazwyczaj wykazują barwę żółtą lub intensywnie czerwoną.

Karotenoidy w stanie naturalnym występują głównie w konfiguracji trans. Pod wpływem światła, temperatury oraz środowiska kwaśnego może dochodzić do izomeryzacji do form cis, co powoduje rozjaśnienie barwy oraz obniżenie aktywności przeciwutleniającej i wartości prowitaminowej.

Funkcje karotenoidów

W roślinach karotenoidy pełnią funkcję barwników pomocniczych towarzyszących chlorofilowi w chloroplastach. W zielonych warzywach liściowych (np. brokuł, szpinak, jarmuż) występują w postaci kompleksów chlorofil-karotenoidy-białko, stabilizujących aparat fotosyntetyczny. Oprócz udziału w pochłanianiu światła chronią chlorofil przed fotooksydacją poprzez wygaszanie nadmiaru energii wzbudzenia oraz reaktywnych form tlenu.

Z punktu widzenia żywienia człowieka szczególne znaczenie ma ich aktywność przeciwutleniająca oraz właściwości prowitaminowe. β-karoten wykazuje aktywność prowitaminową A – w organizmie może być przekształcany do retinolu. Ponadto karotenoidy uczestniczą w ochronie błon komórkowych przed peroksydacją lipidów, której mechanizm ma charakter wolnorodnikowy i jest analogiczny do autooksydacji tłuszczów wielonienasyconych (PUFA).

Karotenoidy charakteryzują się względnie wysoką trwałością w żywych komórkach, jednak w trakcie przetwarzania żywności mogą ulegać degradacji. Procesy rozdrabniania inicjują reakcje utleniania zachodzące pod wpływem światła (UV i widzialnego), tlenu, jonów metali (Cu, Fe), podwyższonej temperatury oraz enzymów, takich jak lipooksygenaza (optymalne działanie 20-30°C, pH 6-9). Straty podczas przetwarzania żywności wynoszą zazwyczaj 10-20%. Blanszowanie surowca oraz obecność przeciwutleniaczy fenolowych i kwasu askorbinowego ograniczają proces utleniania.

Karotenoidy – gdzie występują?

Karotenoidy są szeroko rozpowszechnione w świecie roślin. Występują w chloroplastach tkanek zielonych oraz w chromoplastach kwiatów, owoców, nasion, korzeni i bulw, nadając im charakterystyczne zabarwienie. W zielonych warzywach liściowych i kapustnych (np. brokuł, szpinak, jarmuż) są związane z chlorofilem w postaci kompleksów białkowych, natomiast w owocach i warzywach o intensywnej barwie (papryka, marchew, pomidory) odpowiadają bezpośrednio za ich kolor.

Przykłady wybranych karotenoidów i ich źródeł:

  • likopen – pomidory i przetwory pomidorowe,
  • luteina – żółtko jaja,
  • zeaksantyna – kukurydza,
  • kapsantyna – papryka czerwona (stanowi ok. 30% barwników papryki),
  • kantaksantyna – ryby łososiowate, krewetki, homary oraz algi.

Ponieważ zwierzęta nie syntetyzują karotenoidów, ich obecność w tkankach wynika z kumulacji pokarmowej. Dlatego produkty pochodzenia zwierzęcego, takie jak mleko, masło czy jaja, mogą zawierać te barwniki w ilościach zależnych od diety zwierząt.

Beta-karoten – co to jest?

β-karoten jest jednym z najważniejszych i najlepiej poznanych karotenoidów należących do grupy karotenów. Jego cząsteczka zawiera dwa pierścienie β-jononowe oraz co najmniej siedem sprzężonych wiązań podwójnych, co warunkuje intensywne pomarańczowe zabarwienie. Im dłuższy układ sprzężonych wiązań, tym bardziej przesunięta w kierunku czerwieni jest absorpcja światła, a barwa staje się intensywniejsza.

β-karoten pełni funkcję prowitaminową – w organizmie człowieka może być enzymatycznie przekształcany do witaminy A (retinolu), niezbędnej dla prawidłowego funkcjonowania narządu wzroku, układu odpornościowego oraz procesów różnicowania komórek. Jednocześnie wykazuje działanie przeciwutleniające, uczestnicząc w neutralizacji reaktywnych form tlenu i ochronie lipidów błon komórkowych przed utlenianiem.

Ze względu na swoje właściwości biologiczne oraz obecność w licznych produktach roślinnych β-karoten stanowi istotny składnik diety i przedmiot licznych badań z zakresu biochemii żywienia oraz technologii żywności.

Witamina A a beta-karoten – jaka jest między nimi zależność?

Beta-karoten należy do karotenoidów o aktywności prowitaminowej A, co oznacza, że może być przekształcany w organizmie człowieka do witaminy A (retinolu). Proces ten zachodzi głównie w enterocytach jelita cienkiego przy udziale enzymu β-karoten-15,15’-dioksygenazy, który rozszczepia cząsteczkę β-karotenu na dwie cząsteczki retinalu. Następnie retinal może zostać zredukowany do retinolu lub utleniony do kwasu retinowego, czyli biologicznie aktywnej formy witaminy A.

Efektywność konwersji nie jest stała. Zgodnie z aktualnymi normami żywienia przyjmuje się, że 12 µg beta-karotenu z diety odpowiada 1 µg równoważnika retinolu. Wartość ta zależy jednak od:

  • biodostępności,
  • matrycy pokarmowej,
  • obecności tłuszczu w posiłku,
  • uwarunkowań genetycznych.

W przeciwieństwie do gotowej witaminy A (retinolu), beta-karoten nie wykazuje działania toksycznego w typowych dawkach dietetycznych, ponieważ jego konwersja do retinolu jest regulowana przez aktualne zapotrzebowanie organizmu. Mechanizm ten ogranicza ryzyko hiperwitaminozy A przy spożyciu produktów roślinnych bogatych w karotenoidy.

Beta-karoten – właściwości

Beta-karoten wykazuje trzy kluczowe właściwości biologiczne:

Aktywność prowitaminowa

Jest jednym z najwydajniejszych prekursorów witaminy A spośród karotenoidów. Struktura zawierająca dwa pierścienie β-jononowe umożliwia powstanie dwóch cząsteczek retinalu po rozszczepieniu enzymatycznym.

Działanie przeciwutleniające

Dzięki obecności co najmniej siedmiu sprzężonych wiązań podwójnych β-karoten efektywnie wygasza tlen singletowy oraz neutralizuje wolne rodniki lipidowe. Stała szybkości wygaszania tlenu singletowego dla beta-karotenu należy do najwyższych spośród karotenoidów. W warunkach fizjologicznych działa ochronnie wobec błon komórkowych i frakcji lipidowych lipoprotein.

Modulacja odpowiedzi immunologicznej i ekspresji genów

Poprzez przekształcenie do kwasu retinowego beta-karoten pośrednio wpływa na regulację ekspresji genów za pośrednictwem receptorów jądrowych RAR i RXR, uczestnicząc w procesach różnicowania komórek, odpowiedzi immunologicznej i utrzymaniu integralności nabłonków.

Należy jednak zaznaczyć, że w warunkach wysokiego ciśnienia parcjalnego tlenu (np. u palaczy) beta-karoten może wykazywać właściwości prooksydacyjne, co wykazano w badaniach interwencyjnych.

>> Może Cię zainteresować: Palenie papierosów – negatywne skutki i wpływ na zdrowie palenia tytoniu

Beta-karoten – jakie daje efekty?

Efekty biologiczne beta-karotenu wynikają zarówno z jego aktywności prowitaminowej, jak i przeciwutleniającej.

1. Wpływ na narząd wzroku

Poprzez konwersję do retinolu wspiera syntezę rodopsyny w siatkówce oka, warunkując prawidłowe widzenie o zmierzchu. Niedobór witaminy A może prowadzić do kurzej ślepoty (nyktalopii).

2. Wsparcie funkcji skóry

Beta-karoten kumuluje się w warstwie rogowej naskórka. W badaniach wykazano, że suplementacja (15-30 mg/dobę przez ≥10 tygodni) zwiększa minimalną dawkę rumieniową (MED), wykazując działanie fotoprotekcyjne.

3. Działanie antyoksydacyjne

Ogranicza peroksydację lipidów i może wspierać redukcję stresu oksydacyjnego. W badaniach obserwacyjnych wyższe spożycie karotenoidów wiązano z niższym ryzykiem niektórych chorób przewlekłych, jednak wyniki badań interwencyjnych nie zawsze potwierdzają efekt ochronny.

4. Wpływ na odporność

Poprzez metabolity witaminy A uczestniczy w regulacji funkcjonowania limfocytów T i utrzymaniu integralności nabłonków, co ma znaczenie w ochronie przed infekcjami.

Niedobór i nadmiar beta-karotenu – objawy i skutki uboczne

Izolowany niedobór beta-karotenu jest rzadki i zwykle towarzyszy niedoborowi witaminy A. Objawy wynikają głównie z deficytu retinolu i obejmują:

  • kurzą ślepotę,
  • suchość spojówek (kseroftalmię),
  • rogowacenie naskórka,
  • zwiększoną podatność na infekcje.
Warto wiedzieć, że:
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznaje niedobór witaminy A za istotny problem zdrowia publicznego w krajach rozwijających się.

Wysokie spożycie beta-karotenu z żywności nie powoduje hiperwitaminozy A. Może natomiast prowadzić do karotenodermii – żółtopomarańczowego zabarwienia skóry (szczególnie dłoni i stóp), które jest stanem odwracalnym i nieszkodliwym.

>> Zobacz: Czy nadmiar witamin szkodzi? Bezpieczna suplementacja witamin i minerałów

Beta-karoten – suplementacja

Suplementacja beta-karotenu powinna być rozważana ostrożnie i dostosowana do indywidualnych potrzeb. W populacji ogólnej pokrycie zapotrzebowania na witaminę A jest możliwe poprzez dietę bogatą w warzywa i owoce (marchew, dynia, szpinak, jarmuż).

Nie ustalono odrębnego zalecanego dziennego spożycia (RDA) dla beta-karotenu. Zapotrzebowanie określa się w równoważnikach retinolu (RAE):

  • mężczyźni: 900 µg RAE/dobę,
  • kobiety: 700 µg RAE/dobę.

Suplementacja w dawkach 6-15 mg/dobę bywa stosowana w celach dermatologicznych (fotoprotekcja), jednak długotrwałe stosowanie dawek ≥20 mg/dobę, szczególnie u palaczy, nie jest zalecane ze względu na potencjalne zwiększenie ryzyka nowotworów płuc.

Zakończenie

Karotenoidy to istotna grupa związków bioaktywnych o znaczeniu biologicznym i żywieniowym. Ich budowa chemiczna warunkuje właściwości przeciwutleniające, a w przypadku β-karotenu także aktywność prowitaminową A. Związki te odgrywają ważną rolę w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym oraz w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu.

Mimo szerokiej wiedzy na temat karotenoidów, nadal potrzebne są dalsze badania dotyczące ich długoterminowej suplementacji i wpływu na ryzyko chorób przewlekłych. Pogłębianie analiz naukowych w tym obszarze pozwoli lepiej określić ich znaczenie w profilaktyce zdrowotnej i żywieniu człowieka.

Karotenoidy – sekcja FAQ

Czy karotenoidy to lipidy?

Nie – karotenoidy nie są lipidami, ale należą do związków izoprenoidowych (tetraterpenów). Są jednak rozpuszczalne w tłuszczach, dlatego wchłaniają się w przewodzie pokarmowym w obecności lipidów i są transportowane w organizmie wraz z lipoproteinami.

Gdzie jest najwięcej karotenoidów?

Najwyższe stężenia karotenoidów występują w warzywach i owocach o intensywnej barwie (pomarańczowej, czerwonej, żółtej) oraz zielonych warzywach liściowych (choć ich barwa jest maskowana przez chlorofil).
Przykładowe produkty szczególnie bogate w karotenoidy:
>> marchew (β-karoten),
>> dynia,
>> pomidory i koncentraty pomidorowe (likopen),
>> papryka czerwona (kapsantyna),
>> szpinak i jarmuż (luteina, zeaksantyna).

Jaka jest główna funkcja karotenoidów?

W roślinach karotenoidy pełnią dwie kluczowe funkcje:
1. Uczestniczą w fotosyntezie jako barwniki pomocnicze absorbujące światło.
2. Chronią aparat fotosyntetyczny przed stresem oksydacyjnym, wygaszając tlen singletowy i nadmiar energii wzbudzenia.
W organizmie człowieka najważniejsze funkcje to:
>> działanie przeciwutleniające,
>> ochrona błon komórkowych przed peroksydacją lipidów,
(w przypadku niektórych, np. β-karotenu) funkcja prowitaminowa A.

Na co wpływa karoten?

Karoten (szczególnie β-karoten) wpływa przede wszystkim na prawidłowe widzenie (poprzez konwersję do witaminy A i udział w syntezie rodopsyny), funkcjonowanie układu odpornościowego, stan skóry i nabłonków, ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym.

Czy nadmiar karotenu szkodzi?

Spożycie dużych ilości karotenu z żywności nie prowadzi do hiperwitaminozy A, ponieważ jego konwersja do retinolu jest regulowana przez organizm.
Możliwe skutki nadmiaru:
>> karotenodermia – żółtopomarańczowe zabarwienie skóry (zwłaszcza dłoni i stóp); stan niegroźny i odwracalny,
>> przy wysokiej, długotrwałej suplementacji (≥20 mg/dobę), szczególnie u palaczy – zwiększone ryzyko raka płuca wykazane w badaniach klinicznych.

Opieka merytoryczna: lek. Agata Strukow

Bibliografia

  1. Stahl W, Sies H. Antioxidant activity of carotenoids. Molecular Aspects of Medicine
  2. Institute of Medicine. Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc. National Academy Press, 2001.
  3. European Commission, Scientific Committee on Food (SCF). (1998, March 19). Report on effects of beta-carotene supplementation in combination with tocopherol and ascorbate in clinical and chemopreventive trials. European Commission.
  4. Middha, P., Weinstein, S. J., Männistö, S., Albanes, D., & Mondul, A. M. (2019). β-Carotene supplementation and lung cancer incidence in the Alpha-Tocopherol, Beta-Carotene Cancer Prevention Study: The role of tar and nicotine free. Nicotine & Tobacco Research
  5. Omenn, G. S., Goodman, G. E., Thornquist, M. D., Balmes, J., Cullen, M. R., Glass, A., Keogh, J. P., Meyskens, F. L., Jr., Valanis, B., Williams, J. H., Jr., Barnhart, S., & Hammar, S. (1996). Effects of a combination of beta carotene and vitamin A on lung cancer and cardiovascular disease. New England Journal of Medicine

Przepuklina brzuszna – jak wygląda i jakie są jej objawy?

Sara Aszkiełowicz
-
0
Przepuklina brzuszna – jak wygląda i jakie są jej objawy?

Przepuklina brzuszna to częsta dolegliwość, która może dotyczyć zarówno dorosłych, jak i dzieci. Objawia się uwypukleniem w obrębie powłok brzusznych i może powodować ból lub dyskomfort. W artykule wyjaśniamy, jak wygląda przepuklina brzuszna, gdzie boli oraz jakie są aktualne metody leczenia zgodne z najnowszymi wytycznymi chirurgicznymi. Jeśli zauważyłeś niepokojące zgrubienie na brzuchu – przeczytaj, kiedy należy zgłosić się do lekarza.

Z tego artykułu dowiesz się, że…
>> Przepuklina to przemieszczenie narządów jamy brzusznej przez osłabioną ścianę brzucha, które prowadzi do powstania widocznego lub wyczuwalnego uwypuklenia.
>> Do jej rozwoju dochodzi wskutek osłabienia mięśni oraz wzrostu ciśnienia w jamie brzusznej, np. podczas kaszlu, dźwigania, zaparć lub ciąży.
>> Najczęstsze typy to odmiana pachwinowa, pępkowa, pooperacyjna oraz kresy białej, różniące się lokalizacją i ryzykiem powikłań.
>> Zmiana zwykle ma postać miękkiego guzka, który powiększa się w pozycji stojącej i podczas wysiłku, a zmniejsza w pozycji leżącej.
>> Objawy obejmują uwypuklenie, ból, uczucie ciągnięcia oraz dyskomfort nasilający się przy zwiększeniu ciśnienia w jamie brzusznej.
>> U dorosłych częściej powoduje ból i ograniczenie aktywności, natomiast u dzieci – zwłaszcza w okolicy pępka – bywa bezobjawowa i może zamknąć się samoistnie.
>> Nieleczona może prowadzić do uwięźnięcia jelita, niedrożności przewodu pokarmowego oraz martwicy wymagającej pilnej operacji.
>> Podstawową metodą leczenia jest zabieg operacyjny z użyciem siatki wzmacniającej ścianę brzucha, wykonywany techniką otwartą lub laparoskopową.

Spis treści:

  1. Co to jest przepuklina brzuszna?
  2. Jak wygląda przepuklina brzuszna?
  3. Przepuklina brzuszna – przyczyny powstawania
  4. Objawy przepukliny brzusznej
  5. Rodzaje przepuklin brzusznych
  6. Przepuklina brzuszna u kobiet – czynniki ryzyka
  7. Przepuklina brzuszna u dziecka – przyczyny i objawy
  8. Przepuklina brzuszna – jakie są metody i przebieg leczenia?
  9. Jak zapobiegać nawrotom przepukliny brzusznej?
  10. Czy przepuklina brzuszna jest niebezpieczna? Powikłania nieleczonej przepukliny brzusznej
  11. Przepuklina brzuszna – jak się objawia i jak ją leczyć? Podsumowanie najważniejszych informacji
  12. FAQ. Przepuklina brzuszna – często zadawane pytania

Co to jest przepuklina brzuszna?

Przepuklina brzuszna (przepuklina brzucha) to przemieszczenie narządów jamy brzusznej przez osłabione miejsce w powłokach brzusznych. Najczęściej przez ubytek w mięśniach i powięzi uwypukla się fragment jelita lub tkanka tłuszczowa.

W praktyce oznacza to widoczne lub wyczuwalne zgrubienie pod skórą, które może powiększać się podczas kaszlu, śmiechu lub wysiłku fizycznego.
W klasyfikacji ICD-10 przepukliny jamy brzusznej oznacza się kodami z grupy K40–K46, w zależności od lokalizacji (np. pachwinowa, pępkowa, udowa, pooperacyjna).

Jak wygląda przepuklina brzuszna?

Typowo widoczne jest miękkie uwypuklenie na brzuchu lub w pachwinie. Może ono:

  • zmniejszać się w pozycji leżącej,
  • powiększać podczas kaszlu,
  • dawać uczucie „ciągnięcia” lub rozpierania.

We wczesnym stadium przepuklina brzucha bywa bezbolesna. Z czasem może powodować narastający dyskomfort.

Przepuklina brzuszna – przyczyny powstawania

Do powstania przepukliny dochodzi, gdy osłabiona ściana brzucha nie wytrzymuje wzrostu ciśnienia w jamie brzusznej.

Najczęstsze przyczyny to:

  • przewlekły kaszel,
  • zaparcia i silne parcie,
  • otyłość,
  • dźwiganie ciężarów,
  • ciąża,
  • przebyte operacje (przepuklina pooperacyjna).

Czynniki te prowadzą do rozciągnięcia i osłabienia mięśni.

Objawy przepukliny brzusznej

Przepuklina brzuszna – objawy u dorosłych

U dorosłych najczęściej obserwuje się:

  • widoczne uwypuklenie,
  • ból nasilający się przy wysiłku,
  • uczucie ciężaru w jamie brzusznej.

Jeśli pojawi się silny ból, nudności i brak możliwości odprowadzenia przepukliny – może to oznaczać uwięźnięcie.

Przepuklina brzucha – objawy w początkowym stadium

Na początku możesz odczuwać jedynie lekki dyskomfort. Guzek bywa niewielki i pojawia się okresowo. W tym etapie wielu pacjentów ignoruje problem.

Gdzie boli przepuklina brzuszna i od czego zależy lokalizacja bólu?

Ból zwykle występuje w miejscu ubytku – w okolicy pępka, pachwiny lub blizny pooperacyjnej. Lokalizacja zależy od rodzaju przepukliny.

Rodzaje przepuklin brzusznych

Wyróżnia się m.in.:

  • pachwinową,
  • pępkową,
  • udową,
  • kresy białej,
  • pooperacyjną (w bliźnie).

Każda z nich różni się umiejscowieniem i ryzykiem powikłań.

Przepuklina brzuszna u kobiet – czynniki ryzyka

U kobiet szczególne znaczenie mają:

  • ciąże mnogie,
  • osłabienie mięśni dna miednicy,
  • przebyte operacje ginekologiczne.

Zmiany hormonalne oraz rozciągnięcie powłok brzusznych zwiększają podatność na powstanie przepukliny.

Przepuklina brzuszna u dziecka – przyczyny i objawy

U dzieci najczęściej występuje przepuklina pępkowa. Jej przyczyną jest niecałkowite zamknięcie pierścienia pępkowego po urodzeniu. Częściej pojawia się u wcześniaków oraz dzieci z niską masą urodzeniową.

Objawia się miękkim uwypukleniem w okolicy pępka, które powiększa się podczas płaczu lub napinania brzucha. Zwykle nie powoduje bólu i w większości przypadków zamyka się samoistnie do 2.–3. roku życia.

>> Przeczytaj także: Przepuklina pępkowa u dzieci i niemowląt – objawy i sposoby leczenia

Przepuklina brzuszna – jakie są metody i przebieg leczenia?

Przepuklina brzuszna – leczenie zachowawcze

Postępowanie zachowawcze (np. pas przepuklinowy) ma ograniczone zastosowanie. Stosuje się je u osób z przeciwwskazaniami do operacji.

Przepuklina brzuszna – leczenie operacyjne

Standardem jest operacja z użyciem siatki syntetycznej, która wzmacnia ścianę brzucha. Zabieg można wykonać metodą otwartą lub laparoskopową. Technika zależy od wielkości przepukliny i stanu pacjenta.

Rekonwalescencja i zalecenia po operacji przepukliny brzusznej

Po operacji zaleca się:

  • unikanie dźwigania przez 4–6 tygodni,
  • kontrolę masy ciała,
  • leczenie zaparć i kaszlu.

Powrót do pełnej aktywności ustala chirurg.

Jak zapobiegać nawrotom przepukliny brzusznej?

Profilaktyka obejmuje redukcję masy ciała, wzmacnianie mięśni brzucha oraz unikanie przeciążenia. Jeśli palisz papierosy, warto rozważyć ich odstawienie – poprawia to gojenie tkanek.

Czy przepuklina brzuszna jest niebezpieczna? Powikłania nieleczonej przepukliny brzusznej

Nieleczona przepuklina brzuszna może prowadzić do:

W takich przypadkach konieczna jest pilna operacja. Dlatego nie warto zwlekać z konsultacją.

Przepuklina brzuszna – jak się objawia i jak ją leczyć? Podsumowanie najważniejszych informacji

Przepuklina brzuszna to uwypuklenie narządów przez osłabioną ścianę brzucha.

  • Objawia się guzkiem i bólem nasilającym się przy wysiłku.
  • Leczeniem z wyboru jest operacja z użyciem siatki.
  • Nieleczona może prowadzić do groźnych powikłań.

FAQ. Przepuklina brzuszna – często zadawane pytania

Czego nie wolno robić przy przepuklinie brzusznej?

Nie należy dźwigać ciężarów ani ignorować bólu.

Jak wygląda brzuch przy przepuklinie brzusznej?

Widoczne jest miękkie uwypuklenie, które może znikać w pozycji leżącej.

Co pomaga na przepuklinę brzuszną?

Najskuteczniejsze jest leczenie operacyjne.

Jak długo można chodzić z przepukliną brzuszną?

To zależy od objawów. Każda przepuklina powinna być oceniona przez chirurga.

Czy przepuklina brzuszna jest groźna?

Może być groźna w przypadku uwięźnięcia.

Jak szybko postępuje przepuklina brzuszna?

Tempo progresji jest indywidualne i zależy od czynników ryzyka.

Bibliografia

  1. Henriksen NA et al. European Hernia Society guidelines on management of ventral hernias. Hernia. 2020;24(2):407–424.
  2. The HerniaSurge Group. International guidelines for groin hernia management. Hernia. 2018;22(1):1–165.

Dieta imitująca post (FMD) – na czym polega? Zasady, efekty i przykładowy jadłospis

Magdalena Konowrocka
-
0
Dieta imitująca post (FMD) – na czym polega? Zasady, efekty i przykładowy jadłospis

Dieta imitująca post (FMD) to sposób żywienia opracowany jako alternatywa dla ścisłych głodówek i długotrwałego ograniczania kalorii. W artykule opisujemy zasady FMD, możliwe efekty oraz przykładową strukturę jadłospisu na 5-dniowy cykl. FMD jest modelem postu, który oferuje wiele korzyści, wymaga jednak świadomego podejścia. Zachęcamy do zapoznania się z dietą imitującą post.

Z tego artykułu dowiesz się że:
>> dieta FMD to 5-dniowy, wegański program żywieniowy, który cechuje niskie spożycie kalorii oraz ustalone proporcje makroskładników,
>> badania pokazują, że trzy miesięczne cykle mogą przynieść szereg korzyści zdrowotnych, w tym obniżyć wiek biologiczny średnio o 2,5 roku i wydłużyć życie,
>> dieta imitująca post jest alternatywą dla postów przerywanych i innych restrykcji kalorycznych, jako bezpieczniejszy i łatwiejszy do zastosowania model żywienia.

Spis treści:

  1. Co to jest dieta imitująca post (FMD)?
  2. Dieta imitująca post – korzyści dla zdrowia
  3. Dieta imitująca post – obniżenie wieku biologicznego
  4. Dla kogo przeznaczona jest dieta FMD (Fasting Mimicking Diet)?
  5. Przeciwwskazania do stosowania diety imitującej post
  6. Dieta imitująca post – zasady i etapy
  7. Dieta imitująca post – co jeść, a czego unikać?
  8. Dieta FMD – jadłospis tygodniowy
  9. Dieta imitująca post  – przykładowe przepisy
  10. Podsumowanie

Co to jest dieta imitująca post (FMD)?

Dieta imitująca post (FMD, ang. Fasting Mimicking Diet) pięciodniowy plan żywieniowy, który został opracowany jako bezpieczniejsza i łatwiejsza do wdrożenia alternatywa dla przewlekłych restrykcji kalorycznych, które przynoszą efekty zdrowotne. Obarczone one są jednak zagrożeniami, np.:

  • utratą masy mięśniowej,
  • spadkiem gęstości kości,
  • osłabieniem układu immunologicznego.

FMD to interwencja żywieniowa, oparta na ściśle określonych zasadach, która trwa zalewie 5 dni i jest powtarzana cyklicznie. Po jej zakończeniu pacjent wraca do swojej normalnej diety.

Kluczem FMD nie jest całkowita rezygnacja z jedzenia, lecz spożywanie niewielkich, precyzyjnie skomponowanych posiłków. Charakteryzują się one niską kalorycznością, niską zawartością białka i cukru, a relatywnie wyższą zawartością zdrowych tłuszczów i węglowodanów złożonych. Taki rozkład makroskładników nie jest przypadkowy – został specjalnie skonstruowany, żeby naśladować zmiany metaboliczne zachodzące w trakcie głodówki. W efekcie dochodzi do obniżenia poziomu glukozy oraz czynników wzrostu (takich jak IGF-1), co odblokowuje naturalne procesy samonaprawcze komórek, w tym autofagię.

Badania pokazały, iż stosowanie FMD w cyklach 5 dni diety raz w miesiącu, a poza tym „normalne” odżywianie przez trzy miesiące wystarczyło, by zaobserwować istotne zmiany w markerach metabolicznych, składzie ciała i szacowanym wieku biologicznym.

Warto wiedzieć, że:
Istnieją dwa warianty diety imitującej post. Pierwszy – najpopularniejszy i najczęściej stosowany – służy uzyskaniu szerokich korzyści zdrowotnych, w tym poprawie parametrów metabolicznych, wzmocnieniu układu odpornościowego, poprawie funkcji wątroby i serca. Drugi wariant, o niższej kaloryczności, był stosowany w warunkach klinicznych w trakcie leczenia chorób nowotworowych. Między nimi istnieją drobne różnice kaloryczne, które zostaną omówione w dalszej części artykułu.  

Dieta imitująca post – korzyści dla zdrowia

Badania potwierdzają, że dieta imitująca post, stosowana w cyklach 5 dni w miesiącu przez 3 kolejne miesiąca, poprawia parametry metaboliczne, redukuje tkankę tłuszczową, poprawia kondycję wątroby i serca, obniża wiek biologiczny.

Redukcja tkanki tłuszczowej

Stosowanie FMD obniża BMI, zmniejsza całkowitą masę tkanki tłuszczowej, w tym podskórnej, jak i trzewnej. Ta druga jest szczególnie istotna z punktu widzenia ryzyka sercowo‑naczyniowego i poprawy parametrów układu krążenia.

Co ważne – w odróżnieniu od leków typu agoniści receptora GLP-1 czy przewlekłej restrykcji kalorycznej – FMD nie powodowała istotnej utraty masy mięśniowej ani spadku gęstości mineralnej kości. Cykle FMD celują więc precyzyjnie w tkankę tłuszczową, oszczędzając mięśnie.

Poprawa funkcji wątroby

Dieta FMD może być skuteczna w zmniejszaniu frakcji tłuszczu zgromadzonego w wątrobie. W jednym z badań wykazano, iż u pacjentów ze stłuszczeniem wątroby odsetek tłuszczu wątrobowego został zredukowany o niemal 50%. Wynik ten, choć oparty na niewielkiej grupie badanej, jest zgodny z wcześniejszymi danymi przedklinicznymi i stanowi wstępny dowód na potencjał FMD jako interwencji w leczeniu niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD).

Zmniejszanie ryzyka cukrzycy i poprawa metabolizmu glukozy

FMD ma potencjał poprawy parametrów gospodarki węglowodanowej i jest szczególnie korzystna dla osób ze stanem przedcukrzycowym oraz cukrzycą typu 2.

Badania wskazały, że u osób ze stanem przedcukrzycowym (glukoza na czczo > 99 mg/dl) zaobserwowano następujące zmiany:

Poprawę glukozy na czczo, wyrównania cukrzycy oraz zmniejszenie insulinooporności przywróciły trzy cykle FMD, a efekt ten utrzymywał się co najmniej 3 miesiące po zakończeniu interwencji.

Co jest szczególnie interesujące, wpływ FMD na te parametry był szczególnie istotny u pacjentów ze stanem przedcukrzycowym lub hipercholesterolemią. Osoby z prawidłowymi wartościami doświadczały niewielkich zmian, chociaż one również były istotne. Tego typu efektów nie obserwowano przy prostej restrykcji kalorycznej ani przy diecie śródziemnomorskiej.

Co więcej, 70% pacjentów stosujących FMD mogło zmniejszyć dawki leków przeciwcukrzycowych lub nadciśnieniowych lub całkowicie z nich zrezygnować. W grupie diety śródziemnomorskiej 30% pacjentów musiało zwiększyć dawki leków.

pakiet ryzyko cukrzycy (2 badania) banerek

Wpływ na układ odpornościowy

Dieta FMD wykazuje także korzyści w funkcjonowaniu układu immunologicznego, wpływając na jego „odmłodzenie”. Starzenie się układu odpornościowego objawia się m.in. przesunięciem proporcji limfocytów do monocytów/mielocytów (stosunek L/M) na niekorzyść limfocytów. W grupie kontrolnej, która utrzymywała normalną dietę, stosunek L/M nie uległ zmianie. Natomiast u uczestników badań, którzy przeszli trzy cykle FMD, zaobserwowano istotną poprawę tego wskaźnika – wskazującą na odmłodzenie profilu immunologicznego. Efekt ten był najsilniejszy u osób powyżej 40. roku życia.

>> Dowiedz się więcej z artykułu: Jak wzmocnić układ immunologiczny u dorosłych i dzieci?

Redukcja stanu zapalnego i ryzyka chorób przewlekłych

FMD obniża poziom białka C-reaktywnego (CRP) – kluczowego markera ogólnoustrojowego stanu zapalnego. Zmniejszenie stanu zapalnego przekłada się na obniżenie ryzyka rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2 oraz chorób nowotworowych.

>> Warto sprawdzić także: CRP – jak interpretować wyniki badania?

Poprawa funkcji nerek

W pilotażowym badaniu klinicznym z udziałem 13 pacjentów z przewlekłą chorobą nerek trzy cykle FMD skutkowały zmniejszeniem białkomoczu i poprawą parametrów metabolicznych. Badania przedkliniczne wykazały, że FMD może prowadzić do regeneracji podocytów i kłębuszków nerkowych.

Dieta imitująca post – obniżenie wieku biologicznego

Stosowanie diety FMD przekłada się również na obniżenie wieku biologicznego.

Na podstawie zwalidowanej metody oceny wieku biologicznego (KDM Biological Age), obejmującej siedem markerów krwi (albumina, fosfataza alkaliczna, kreatynina, białko C-reaktywne, hemoglobina glikowana, ciśnienie skurczowe i cholesterol całkowity), wykazano, że trzy cykle FMD „odmłodziły” uczestników testów o ok. 2,5 roku. W drugim, ważnym dla tego aspektu, badaniu klinicznym osiągnięto podobny wynik – 2,7 roku.

Co ważne, żaden pojedynczy marker nie był odpowiedzialny za tę zmianę – był to efekt systemowej poprawy na wielu poziomach jednocześnie, oraz był niezależny od utraty masy ciała.

Największe korzyści w zakresie obniżania wieku biologicznego odnieśli uczestnicy po 40 r.ż., z grup „wysokiego ryzyka”: BMI > 25, podwyższone CRP, glukoza > 99, nadciśnienie skurczowe. U nich wiek biologiczny spadł średnio z 43,3 do 40,4 lat.

Przeprowadzono także symulację, w której założono, iż przeprowadzenie 3 cykli FMD rocznie od 50. do 70. r.ż. wydłuży oczekiwaną długość życia o ok. 5 lat (z 83 do 88 lat), maksymalnie nawet o 12 lat.

Symulacja wykazała również obniżenie ryzyka zgonu z powodu chorób serca (z 29,1% do 15,4%), nowotworów (z 26,0% do 18,9%), chorób naczyniowo-mózgowych (z 8,2% do 3,0%) oraz cukrzycy (z 2,6% do 0,6%).

>> Zobacz: Wpływ diety na tempo starzenia się organizmu. Czym jest dieta anti-aging?

Ważne:
Należy jednak podkreślić, że symulacje te mają istotne ograniczenia – opierają się na ekstrapolacji danych z dwóch badań obejmujących łącznie 86 uczestników i nie uwzględniają czynników takich jak przestrzeganie diety w długim okresie, rezygnacja z interwencji czy potencjalne osłabienie efektu przy wieloletnim stosowaniu. Wyniki te należy traktować jako obiecujące, ale wymagające potwierdzenia w większych, długoterminowych badaniach.

Dla kogo przeznaczona jest dieta FMD (Fasting Mimicking Diet)?

Dieta FMD, dzięki swojemu wielokierunkowemu działaniu, może przynieść korzyści szerokiej grupie osób – zwłaszcza tym, które chcą proaktywnie dbać o swoje zdrowie i spowolnić procesy starzenia. Jest przeznaczona dla osób, które mimo względnie dobrego zdrowia chcą modyfikować ryzyko przyszłych chorób przewlekłych, ale największe pozytywne zmiany obserwuje się u osób z:

  • nadwagą lub otyłością,
  • zaburzeniami gospodarki węglowodanowej (stan przedcukrzycowy),
  • podwyższonym ryzykiem sercowo‑naczyniowym (nieprawidłowe ciśnienie, profil lipidowy).

>> Może Cię zainteresować artykuł: Nadwaga a otyłość – czym się różnią? Klasyfikacja, leczenie i konsekwencje otyłości

Pakiet otyłość i kontrola masy ciała podstawowy (10 badań) banerek

Przeciwwskazania do stosowania diety imitującej post

Chociaż dieta FMD jest generalnie bezpieczna i dobrze tolerowana (w badaniach klinicznych nie odnotowano poważnych zdarzeń niepożądanych), nie jest przeznaczona dla każdego. Zgodnie z kryteriami wykluczenia stosowanymi w badaniach klinicznych z diety powinny zrezygnować lub stosować ją wyłącznie pod nadzorem lekarskim:

  • kobiety w ciąży i karmiące piersią;
  • osoby z niedowagą (BMI < 18,5);
  • osoby z alergiami na orzechy, soję lub inne składniki diety;
  • pacjenci z poważnymi, niestabilnymi schorzeniami (choroby serca, wątroby, nerek);
  • osoby przyjmujące leki na cukrzycę lub nadciśnienie (ryzyko hipoglikemii lub niedociśnienia – konieczna konsultacja lekarska i ewentualna modyfikacja dawek);
  • stosowanie leków istotnie wpływających na masę ciała;
  • osoby starsze (powyżej 65-70. roku życia), zwłaszcza osłabione i z niską masą mięśniową – choć badania z udziałem pacjentów w wieku 55-80 lat (badanie nad chorobą Alzheimera) wskazują, że większość z nich bezpiecznie ukończyła średnio 6 cykli FMD.
Ważne:
Przed rozpoczęciem diety FMD zawsze zaleca się konsultację z lekarzem i wykonanie podstawowych badań krwi, aby upewnić się, że nie ma indywidualnych przeciwwskazań.

Dieta imitująca post – zasady i etapy

Standardowy cykl diety FMD trwa 5 dni i powtarza się zazwyczaj raz w miesiącu (co ok. 25-30 dni) przez co najmniej 3 miesiące, aby osiągnąć trwałe efekty. Po zakończeniu pięciodniowego cyklu wraca się do normalnej diety. W zależności od stanu zdrowia i celów zaleca od 1 do 6 cykli rocznie.

Kluczową zasadą jest utrzymanie niskiej proporcji białka przy wyższym udziale tłuszczów i węglowodanów. To właśnie ten rozkład makroskładników – a nie sama niska kaloryczność – jest odpowiedzialny za wywołanie odpowiedzi metabolicznej zbliżonej do postu, obejmującej obniżenie IGF-1, glukozy i wzrost ciał ketonowych.

Etapy standardowej, najczęściej stosowanej diety FMD, o modelu prozdrowotnym przedstawia tabela.

 KalorycznośćBiałkoTłuszczeWęglowodany
Dzień 1ok. 1100 kcal10-11%34- 46%43-56%
Dzień 2-5ok. 750 – 800 kcal9-10%44- 45%45-47%

W badaniach onkologicznych stosowano wariant diety FMD o bardzo niskiej kaloryczności. Podaż kalorii pierwszego dnia wynosiła ok. 600 kcal, w dniach 2-5 ok. 300 kcal. Był to jednak rodzaj żywienia stosowany wyłącznie pod nadzorem lekarza, w badaniach u pacjentów leczonych z powodu nowotworów. Nie powinien być praktykowany samodzielnie.

>> Sprawdź również: Post przerywany – zasady, efekty, rodzaje. Co jeść na diecie przerywanej?

Dieta imitująca post – co jeść, a czego unikać?

Dieta FMD jest dietą w pełni roślinną (wegańską). Tłuszcze powinny być nienasycone, również pochodzenia roślinnego.

Co można jeść w modelu FMD?• Warzywa – szczególnie te o niskiej zawartości skrobi – brokuły, kalafior, szpinak,cukinia, papryka, pomidory, jarmuż, rukola, marchew.
• Zdrowe tłuszcze roślinne – oliwa z oliwek extra virgin, awokado, orzechy (migdały, włoskie, macadamia), nasiona (siemię lniane, chia, pestki dyni, sezam).
• Węglowodany złożone (w ograniczonych ilościach) – zupy warzywne, niewielkie ilości komosy ryżowej, batata, warzyw korzeniowych.
• Rośliny strączkowe (w niewielkich ilościach) – soczewica, ciecierzyca.
• Napoje – woda (dużo), herbaty ziołowe bez cukru.
• Przyprawy i zioła bez ograniczeń – kurkuma, cynamon, imbir, tymianek, bazylia.
Czego unikać w czasie dni z FMD?• mięsa, ryb, drobiu.
• nabiału i jaj.
• cukru, słodyczy, miodu.
• białego pieczywa, makaronów z mąki pszennej, białego ryżu i innych rafinowanych zbóż.
• słodzonych napojów, soków owocowych.
• alkoholu.
• żywności wysokoprzetworzonej.

Zaleca się unikanie dużych ilości białka, nawet roślinnego. Proporcja białka musi pozostać na poziomie ok. 9-11%.

>> Przeczytaj: Białko roślinne – w jakich produktach znajduje się go najwięcej? Źródła i przyswajalność

Dieta FMD – jadłospis tygodniowy

Poniższy jadłospis ma charakter orientacyjny i pokazuje strukturę posiłków oraz typowe produkty stosowane w diecie imitującej post. Szczegółowe zalecenia należy skonsultować z dietetykiem.

  • Dzień 1 (ok. 1100 kcal)
    • śniadanie (~300 kcal) – owsianka na wodzie (35 g płatków owsianych) z 1 łyżką siemienia lnianego, garścią orzechów włoskich (15 g) i kilkoma borówkami;
    • obiad (~450 kcal) – zupa krem z brokułów i kalafiora (ok. 300 g warzyw) z 1,5 łyżki oliwy z oliwek. Do tego sałatka z rukoli, pomidora i ogórka z 1/4 awokado;
    • kolacja (~350 kcal) – pieczone warzywa (cukinia, papryka, marchew – łącznie ok. 250 g) polane 1 łyżką oliwy z oliwek, posypane pestkami dyni (10 g) i sezamem.
  • Dzień 2 (ok. 750 kcal)
    • śniadanie (~200 kcal) – garść migdałów (20 g), 5 połówek orzechów włoskich, herbata ziołowa;
    • obiad (~350 kcal) – zupa krem z cukinii i szpinaku (ok. 300 g warzyw) z 1,5 łyżki oliwy z oliwek i pestkami dyni;
    • kolacja (~200 kcal) – sałatka z pomidorów, ogórka i oliwek (5 szt.) z 1 łyżką oliwy i sokiem z cytryny.
  • Dzień 3 (ok. 750 kcal)
    • śniadanie (~200 kcal) – krem z awokado (1/3 awokado) z sokiem z cytryny, szczyptą soli i pieprzu. Kilka plastrów ogórka;
    • obiad (~350 kcal) – zupa z pieczonych pomidorów, papryki i cebuli (ok. 300 g warzyw) z 1 łyżką oliwy, posypana bazylią. Garść migdałów (15 g);
    • kolacja (~200 kcal) – sałatka ze szpinaku, marchewki tartej i kiełków z 1 łyżką oliwy i siemieniem lnianym.
  • Dzień 4 (ok. 750 kcal)
    • śniadanie (~200 kcal) – mieszanka orzechów (migdały, włoskie – łącznie 25 g), herbata z imbirem;
    • obiad (~350 kcal) – zupa krem z kalafiora i pora (ok. 300 g warzyw) z 1,5 łyżki oliwy, posypana pestkami słonecznika;
    • kolacja (~200 kcal) – pieczona marchew i burak (ok. 200 g) z 1 łyżką oliwy i tymiankiem.
  • Dzień 5 (ok. 750 kcal)
    • śniadanie (~200 kcal) – owsianka na wodzie (25 g płatków) z 1 łyżką nasion chia i kilkoma orzechami;
    • obiad (~350 kcal) – zupa minestrone (wersja bez makaronu – marchew, seler, cukinia, pomidory, ok. 300 g) z 1,5 łyżki oliwy z oliwek;
    • kolacja (~200 kcal) – sałatka z rukoli, awokado (1/4), pomidorków koktajlowych z 1 łyżką oliwy i sokiem z limonki.

Dieta imitująca post  – przykładowe przepisy

Poniższe przepisy mają charakter poglądowy i można je modyfikować, trzymając się zasad diety FMD: niska kaloryczność, niska zawartość białka, zdrowe tłuszcze roślinne, brak produktów odzwierzęcych.

Zupa krem z pieczonych brokułów i kalafiora – składniki na 2 porcje

  • Składniki:
    • 1 mały brokuł (ok. 200 g),
    • 1/2 kalafiora (ok. 200 g),
    • 1 mała marchew,
    • 1 ząbek czosnku,
    • 2 łyżki oliwy z oliwek extra virgin,
    • sól, pieprz, szczypta gałki muszkatołowej,
    • ok. 400 ml wody.
  • Przygotowanie:
    • Warzywa pokrojone na mniejsze kawałki należy wymieszać z 1 łyżką oliwy, czosnkiem i przyprawami, upiec w piekarniku nagrzanym do 180°C przez ok. 25 minut, aż będą miękkie i lekko zrumienione. Po przełożeniu do garnka, zalać gorącą wodą i zblendować na gładki krem. Doprawić do smaku, skropić drugą łyżką oliwy.

Sałatka z awokado, szpinakiem i pestkami – składniki 1 porcja

  • Składniki:
    • 2 garście świeżego szpinaku,
    • 1/4 dojrzałego awokado,
    • 5 pomidorków koktajlowych,
    • kawałek ogórka,
    • 1 łyżka pestek dyni,
    • 1 łyżka oliwy z oliwek,
    • sok z 1/2 cytryny,
    • sól, pieprz, ulubione przyprawy.
  • Przygotowanie:
    • Ułożyć na talerzu liście szpinaku, pokrojone w połówki pomidorki, plasterki ogórka, awokado pokrojone w paski. Posypać pestkami dyni, polać oliwą wymieszaną z sokiem z cytryny, solą, pieprzem i wybranymi przeprawami.

Pieczone warzywa korzeniowe z tymiankiem – składniki 1-2 porcje

  • Składniki:
    • 1 średnia marchew,
    • 1 mały burak,
    • 1/2 małego batata,
    • 1 łyżka oliwy z oliwek,
    • świeży lub suszony tymianek,
    • sól, pieprz.
  • Przygotowanie:
    • Obrane i pokrojone na równe kawałki warzywa wymieszać z oliwą, tymiankiem, solą i pieprzem. Piec w 190°C przez ok. 30-35 minut, mieszając w połowie czasu, aż warzywa będą miękkie i karmelizowane na brzegach.

Podsumowanie

Dieta imitująca post (FMD) to 5‑dniowy, wegański, niskokaloryczny i niskobiałkowy protokół żywieniowy, który – stosowany cyklicznie – w badaniach klinicznych wiązał się z:

  • redukcją tłuszczu trzewnego i wątrobowego,
  • poprawą wrażliwości na insulinę i parametrów glikemii,
  • poprawą profilu immunologicznego,
  • spadkiem szacowanego wieku biologicznego o ok. 2,5 roku po 3 cyklach.

Pomimo opisywanych korzyści jest to jednak interwencja o charakterze medyczno‑żywieniowym, która powinna być planowana świadomie. Przed zastosowaniem FMD należy skonsultować się z lekarzem i wykonać zalecane badania laboratoryjne, szczególnie przy chorobach przewlekłych lub przyjmowaniu leków. Dzięki temu można bezpiecznie monitorować, jak organizm reaguje na 5-dniowe cykle FMD.

Bibliografia

  1. Fanti M, Mishra A, Longo VD, Brandhorst S. Time-Restricted Eating, Intermittent Fasting, and Fasting-Mimicking Diets in Weight Loss. Curr Obes Rep. 2021 Jun;10(2):70-80. doi: 10.1007/s13679-021-00424-2. Epub 2021 Jan 29. PMID: 33512641.
  2. Mishra, A., Fanti, M., Ge, X. et al. Fasting mimicking diet cycles versus a Mediterranean diet and cardiometabolic risk in overweight and obese hypertensive subjects: a randomized clinical trial. npj Metab Health Dis 1, 1 (2023). https://doi.org/10.1038/s44324-023-00002-1 (dostęp 05.03.2026 r.)
  3. Brandhorst, S., Levine, M.E., Wei, M. et al. Fasting-mimicking diet causes hepatic and blood markers changes indicating reduced biological age and disease risk. Nat Commun 15, 1309 (2024). https://doi.org/10.1038/s41467-024-45260-9 (dostęp 05.03.2026 r.)
  4. Wei M, Brandhorst S, Shelehchi M, Mirzaei H, Cheng CW, Budniak J, Groshen S, Mack WJ, Guen E, Di Biase S, Cohen P, Morgan TE, Dorff T, Hong K, Michalsen A, Laviano A, Longo VD. Fasting-mimicking diet and markers/risk factors for aging, diabetes, cancer, and cardiovascular disease. Sci Transl Med. 2017 Feb 15;9(377):eaai8700. doi: 10.1126/scitranslmed.aai8700. PMID: 28202779; PMCID: PMC6816332.

Kazeina – co to jest, gdzie występuje, objawy alergii na kazeinę

Wioleta Brzezina
-
0
Kazeina – co to jest, gdzie występuje, objawy alergii na kazeinę

Alergia na białka mleka krowiego jest jedną z najczęściej diagnozowanych alergii u dzieci, jednak w praktyce, określenie alergia na mleko nie zawsze oznacza to samo. Mleko składa się z różnych białek, a profil uczulenia potrafi tłumaczyć, dlaczego jedno dziecko po kontakcie z mlekiem reaguje łagodnie i szybko z tej alergii „wyrasta”, a inne reaguje ciężej i alergia utrzymuje się aż do dorosłości. Artykuł opisuje najbardziej niebezpieczny alergen białek mleka – kazeinę.

Spis treści:

  1. Kazeina – co to jest?
  2. Gdzie występuje kazeina?
  3. Alergia na kazeinę – objawy
  4. Diagnostyka alergii na kazeinę
  5. Kazeina – FAQ (najczęściej zadawane pytania)
  6. Podsumowanie

Kazeina – co to jest?

Kazeina stanowi ok. 80% wszystkich białek mleka. Jest alergenem termostabilnym i składa się z czterech głównych frakcji:

  • αS1-kazeina (Bos d 9) – ok. 40%
  • αS2-kazeina (Bos d 10) – ok. 10%
  • β-kazeina (Bos d 11) – ok. 34%
  • κ-kazeina (Bos d 12) – ok. 12%

Te białka tworzą micele kazeinowe, które są odporne na wysoką temperaturę. W praktyce oznacza to, że obróbka termiczna produktów z udziałem mleka nie zmniejsza ich możliwości do wywołania reakcji alergicznej.

WAŻNE!
Kazeina to najbardziej niebezpieczny alergen białek mleka, odpowiadający za najsilniejsze reakcje alergiczne.

Co daje podział kazeiny na poszczególne frakcje?

W badaniach wykazano, że mimo iż cała kazeina jest silnym alergenem mleka, to każda z jej podjednostek wyróżnia się delikatnie odmiennymi właściwościami, co może dawać inny przebieg alergii u konkretnego pacjenta.

  • αS1-kazeina (Bos d 9)

Jest główną frakcją kazeiny w mleku krowim i nie występuje w mleku kobiecym, co jest jedną z przyczyn jej wysokiej alergenności u niemowląt.

Jest najczęściej rozpoznawaną komponentą u pacjentów z alergią na mleko krowie i pełni rolę kluczowego alergenu w obrazie alergii na mleko. Jest odporna na wysoką temperaturę, dlatego obróbka cieplna nie zmniejsza jej potencjału do wywołania reakcji alergicznej. Frakcja ta indukuje produkcję większą ilość komórek Treg i IL-10 które sprzyjają rozwojowi tolerancji pokarmowej.

Limfocyty T regulatorowe (Treg) to specjalny rodzaj komórek układu odpornościowego, które pomagają utrzymać równowagę w organizmie. Działają jak „strażnicy”, którzy kontrolują inne komórki układu odpornościowego, aby nie atakowały zdrowych tkanek. W kontekście nabywania tolerancji, Treg wspomagają rozwój tolerancji pokarmowej i immunologicznej poprzez wydzielanie cytokin supresyjnych, takich jak IL-10 i TGF-β, dzięki ich działaniu organizm stopniowo staje się mniej wrażliwy na alergeny, co prowadzi do „wyrastania” z alergii lub znacznego zmniejszenia intensywności reakcji alergicznych.

  • αS2-kazeina (Bos d 10)

Występuje w kilku izoformach, co może wpływać na to, jak zachowuje się w miceli kazeiny i jak „pokazuje” układowi immunologicznemu swoje fragmenty. Jest oporna na wysoką temperaturę, dlatego obróbka cieplna nie zmniejsza jej potencjału do wywołania reakcji alergicznej. Frakcja ta indukuje produkcję większą ilość komórek Treg i IL-10 które sprzyjają rozwojowi tolerancji pokarmowej.

  • β-kazeina (Bos d 11)

β-kazeina to duża frakcja kazeiny, która w sprzyjających warunkach może odsłaniać fragmenty, które wcześniej były mniej dostępne. To od tej frakcji może zależeć, jak pacjent zareaguje na pozornie podobne produkty. U pacjentów z alergią na β-kazeinę drabina mleczna może wymagać odwrócenia i ser powinien zostać prowokowany na samym końcu. β-kazeina jest często rozpoznawana u osób z przetrwałą alergią.

  • κ-kazeina (Bos d 12)

κ-kazeina to frakcja kazeiny, która jest na zewnątrz miceli, więc jest najbardziej dostępna dla układu immunologicznego pacjenta.

U pacjentów z przetrwałą alergią częściej obserwuje się wysokie wartości IgE wobec κ-kazeiny, co hipotetycznie może czynić tę molekułę markerem cięższej i przetrwałej alergii na mleko.

W przypadku κ-kazeiny wskazano, że nie może ona nie stymulować dostatecznie komórek T regulatorowych, co oznacza, że osoby z alergią na tę frakcję mogą mieć mniejsze szanse na nabycie tolerancji.

Gdzie występuje kazeina?

Czy kazeina występuje tylko w mleku krowim?

Kazeina jest białkiem obecnym w mleku wszystkich ssaków, m.in.: krowim, kozim, owczym, bawolim, mleku klaczy, czy wielbłądzim.

Występują różnice w budowie białek międzygatunkowych, jednak u wielu pacjentów uczulonych na mleko krowie występuje również reakcja na mleko kozie czy owcze.

Co poza mlekiem zawiera kazeinę?

Kazeina występuje nie tylko w mleku, ale również w produktach mlecznych i nabiale, takich jak:

  • sery żółte i dojrzewające
  • sery twarogowe
  • sery topione
  • jogurty
  • kefiry
  • maślanka
  • śmietana
  • lody mleczne
  • mleko w proszku
  • odżywki białkowe zawierające kazeinę

Alergia na kazeinę – objawy

Alergia na kazeinę to postać alergii na białka mleka krowiego. Często bywa mylnie określana jako „nietolerancja kazeiny”, jednak w zdecydowanej większości przypadków ma charakter alergiczny (IgE-zależny).

Uczulenie na kazeinę a alergia – jaka jest różnica?

W języku potocznym pojęcia „uczulenie” i „alergia” są często używane zamiennie. W medycynie mają jednak nieco inne znaczenie.

Uczulenie (sensytyzacja) oznacza obecność swoistych przeciwciał IgE przeciwko danemu alergenowi (np. kazeinie) wykrytą w badaniach krwi lub testach skórnych. Może przebiegać bezobjawowo, pacjent ma dodatnie wyniki badań, ale po spożyciu mleka nie występują żadne dolegliwości. Alergia to sytuacja, w której poza obecnością uczulenia pojawiają się objawy kliniczne po kontakcie z alergenem.

Objawy alergii na kazeinę

Objawy skórne:

Objawy ze strony przewodu pokarmowego:

  • bóle brzucha
  • wymioty
  • biegunki
  • domieszka krwi w stolcu u niemowląt

Objawy oddechowe:

  • kaszel
  • świszczący oddech
  • duszność

Reakcje ciężkie:

Alergia na kazeinę może utrzymywać się również w wieku dorosłym. U dorosłych objawy często obejmują przewlekłe dolegliwości skórne, pokrzywkę, objawy ze strony przewodu pokarmowego oraz sporadycznie reakcje ogólnoustrojowe.

Badanie kazeina – IgE swoiste baner

Diagnostyka alergii na kazeinę

Rozpoznanie alergii na kazeinę zawsze powinno rozpoczynać się od dokładnie zebranego wywiadu medycznego. Specjalista analizuje charakter objawów, czas ich wystąpienia po spożyciu mleka oraz ich powtarzalność. To kluczowy element, ponieważ same wyniki badań laboratoryjnych nie rozpoznają alergii, potwierdzają jedynie uczulenie.

Diagnostyka może obejmować:

  • oznaczenie swoistych IgE wobec kazeiny (Bos d 8)
  • oznaczenie IgE wobec poszczególnych frakcji kazeiny (αS1, αS2, β, κ) – dostępne wyłącznie w teście ALEX3
  • testy skórne punktowe (SPT)
  • próbę prowokacji pokarmowej, która pozostaje złotym standardem diagnostycznym i wykonywana jest wyłącznie w warunkach medycznych
Panel molekularny alergii - ALEX 300 alergenów baner

Diagnostyka molekularna pozwala określić dokładny profil uczulenia i oszacować ryzyko przetrwałej alergii. Badania takie umożliwiają ocenę ryzyka ciężkich reakcji, prognozowanie nabycia tolerancji, oraz spersonalizowane zalecenia dietetyczne.

Kazeina – FAQ (najczęściej zadawane pytania)

Czy kazeina jest szkodliwa?

Nie. Dla osób zdrowych jest pełnowartościowym białkiem. Jest zagrożeniem wyłącznie u osób ze stwierdzoną klinicznie alergią na te białko.

Czy kazeina i laktoza to to samo?

Nie. Kazeina to białko, a laktoza to cukier mleczny. Alergia i nietolerancja laktozy to dwa różne mechanizmy.

W jakich produktach spożywczych jest kazeina?

W mleku oraz wszystkich produktach mlecznych; szczególnie w serach, jogurtach i produktach przetworzonych zawierających mleko.

Czy człowiek trawi kazeinę?

Tak. U osób bez alergii jest ona prawidłowo trawiona przez enzymy proteolityczne.

Czy kazeina jest rakotwórcza?

Kazeina nie jest klasyfikowana jako substancja rakotwórcza i nie rozpatruje się jej w ten sposób w medycynie opartej na faktach. To naturalne białko mleka, które u osób zdrowych jest normalnie trawione i wykorzystywane przez organizm. Obecnie nie ma podstaw naukowych, aby traktować kazeinę jako czynnik wywołujący nowotwory.

Czy kazeina jest w mleku kozim?

Tak. Mleko kozie również zawiera kazeinę, choć jej skład różni się nieco od kazeiny mleka krowiego. W praktyce klinicznej warto jednak pamiętać, że u większości osób z alergią na białka mleka krowiego występują reakcje krzyżowe z mlekiem kozim. Oznacza to, że mleko kozie zazwyczaj nie stanowi bezpiecznej alternatywy i nie jest rutynowo zalecane jako zamiennik mleka krowiego u osób z alergią.

Podsumowanie

Kazeina to nie jest jedno białko. To zestaw frakcji, które mogą dawać różny obraz kliniczny u każdego pacjenta.

Diagnostyka molekularna pomaga lepiej określić profil uczulenia i umożliwia dopasowanie jak najlepszych zaleceń dla pacjentów z alergią na mleko krowie.

Piśmiennictwo

1. Bernard H, Créminon C, Yvon M, Wal JM. Specificity of the human IgE response to the different purified caseins in allergy to cow’s milk proteins. Int Arch Allergy Immunol. 1998;115(3):235–244.

2. Bernard H, Negroni L, Chatel JM, Clément G, Adel-Patient K, Peltre G, Créminon C, Wal JM. Molecular basis of IgE cross-reactivity between human β-casein and bovine β-casein, a major allergen of milk. Mol Immunol. 2000;37(3–4):161–167.

3. Chatchatee P, Järvinen KM, Bardina L, Vila L, Beyer K, Sampson HA. Identification of IgE and IgG binding epitopes on β- and κ-casein in cow’s milk allergic patients. Clin Exp Allergy. 2001;31:1256–1262.

4. Docena GH, Fernández R, Chirdo FG, Fossati CA. Identification of casein as the major allergenic and antigenic protein of cow’s milk. Allergy. 1996;51:412–416.

5. Fuc E, Złotkowska D, Stachurska E, Wróblewska B. Immunoreactive properties of α-casein and κ-casein: Ex vivo and in vivo studies. J Dairy Sci. 2018;101:10703–10713.

6. Hazebrouck S, Ah-Leung S, Bidat E, Paty E, Drumare MF, Tilleul S, Adel-Patient K, Wal JM, Bernard H. Goat’s milk allergy without cow’s milk allergy: Suppression of non-cross-reactive epitopes on caprine β-casein. Clin Exp Allergy. 2014;44:602–610.

7. Micinski J, Kowalski IM, Zwierzchowski G, Szarek J, Pierozynski B, Zabłocka E. Characteristics of cow’s milk proteins including allergenic properties and methods for its reduction. Pol Ann Med. 2013;20:69–76.

8. Nowacki Z. Patient characteristics of children with cow’s milk allergy presenting with an allergy to extensively hydrolyzed whey and/or casein formulae used as part of an elimination diet. Adv Dermatol Allergol. 2012;29(6):421–431.

9. Schocker F, Kull S, Schwager C, Behrends J, Jappe U. Individual sensitization pattern recognition to cow’s milk and human milk differs for various clinical manifestations of milk allergy. Nutrients. 2019;11:1331.

10. Zhao S, Pan F, Cai S, Yi J, Zhou L, Liu Z. Secrets behind protein sequences: Unveiling the potential reasons for varying allergenicity caused by caseins from cows, goats, camels, and mares based on bioinformatics analyses. Int J Mol Sci. 2023;24:2481.

Page 5 of 195
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195
1...456...195Strona 5 z 195

Zadbaj z nami o zdrowie - zapisz się na newsletter!

Otrzymuj praktyczne informacje na temat profilaktyki i badań laboratoryjnych, dzięki którym poszerzysz swoją wiedzę na temat świadomej troski o zdrowie. Zapisz się na newsletter i odbierz -20% zniżki na kolejny zakup w e-sklepie.

O nas

Firma ALAB laboratoria to ogólnopolska sieć najnowocześniejszych laboratoriów diagnostycznych w Polsce oferująca najszerszą ofertę ponad 3 500 badań diagnostycznych.

Nasz adres

ul. Stępińska 22/30, 00-739 Warszawa (22) 349 60 12 info@alab.com.pl © ALAB laboratoria Sp. z o.o.