Sklep
Strona główna Blog Strona 3

Propolis, czyli kit pszczeli – właściwości, działanie, na co pomaga?

Magdalena Konowrocka
-
0
Propolis, czyli kit pszczeli – właściwości, działanie, na co pomaga?

Propolis, znany też jako kit pszczeli, to jeden z najcenniejszych produktów pszczelich, wykorzystywany do wspierania gojenia ran, łagodzenia dolegliwości jamy ustnej i gardła oraz jako naturalny środek ochronny. Współczesne badania potwierdzają, że propolis zawiera związki bioaktywne, zwłaszcza polifenole, flawonoidy i terpenoidy, które mogą odpowiadać za jego działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne i przeciwdrobnoustrojowe.

Z artykułu dowiesz się, że:
>> propolis to żywiczna substancja wykorzystywana przez pszczoły do ochrony ula,
>> kit pszczeli zawiera m.in. flawonoidy, kwasy fenolowe, terpenoidy i olejki eteryczne,
>> propolis różni się od miodu, pyłku pszczelego i mleczka pszczelego składem oraz funkcją,
>> propolis może wykazywać działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne i przeciwdrobnoustrojowe,
>> kit pszczeli może wspierać odporność, gardło, jamę ustną i procesy gojenia,
>> propolis może uczulać, dlatego nie każdy powinien go stosować.

Spis treści:

  1. Propolis – co to jest kit pszczeli?
  2. Propolis a miód, pyłek pszczeli i mleczko pszczele – czym się różnią?
  3. Propolis – działanie i właściwości
  4. Na co pomaga propolis?
  5. Czy można stosować propolis u dzieci?
  6. Jak stosować propolis?
  7. Propolis – skutki uboczne i przeciwwskazania
  8. Zakończenie

Propolis – co to jest kit pszczeli?

Propolis to żywiczna, lepka substancja wytwarzana przez pszczoły z materiałów zbieranych z pąków, kory, liści i żywic roślinnych. Pszczoły mieszają je z woskiem, pyłkiem i własnymi wydzielinami enzymatycznymi. W ulu propolis pełni funkcję ochronną – działa jak naturalny „uszczelniacz” i bariera biologiczna.

Pszczoły wykorzystują kit pszczeli m.in. do:

  • uszczelniania ula,
  • wzmacniania ścian komórek plastra,
  • ograniczania rozwoju drobnoustrojów,
  • ochrony przed wilgocią i zimnem,
  • utrzymywania stabilnego mikrośrodowiska w ulu.

To naturalne zastosowania propolisu tłumaczą, dlaczego wykazuje on tak szerokie działanie biologiczne. Badania opisują jego właściwości m.in. przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, przeciwgrzybicze, przeciwpasożytnicze, antyoksydacyjne i przeciwzapalne.

Ciekawostka:
Nazwa „propolis” pochodzi z języka greckiego: „pro” oznacza „przed” lub „w obronie”, a „polis” – „miasto”. Można więc rozumieć ją jako „ochronę miasta”, czyli w tym przypadku ula.

Propolis – skład

Skład propolisu nie jest stały. Zależy m.in. od:

  • gatunku pszczół,
  • pochodzenia geograficznego – inny profil związków aktywnych może mieć propolis europejski, brazylijski, chiński, turecki czy pochodzący od pszczół bezżądłowych,
  • roślin dostępnych w danym regionie,
  • sposobu pozyskania i ekstrakcji.

Najczęściej przyjmuje się, że kit pszczeli zawiera orientacyjnie:

  • ok. 50% żywic i balsamów roślinnych,
  • ok. 30% wosków,
  • ok. 10% olejków eterycznych i substancji lotnych,
  • ok. 5% pyłku,
  • ok. 5% innych związków organicznych i mineralnych.

Do najważniejszych składników bioaktywnych propolisu należą:

  • flawonoidy – chryzyna, galangina, pinocembryna, kwercetyna, apigenina, kemferol, naryngenina,
  • kwasy fenolowe – kwas kawowy, kwas cynamonowy, kwas p-kumarowy, kwas ferulowy,
  • estry fenolowe, m.in. CAPE, czyli ester fenetylowy kwasu kawowego,
  • terpeny i terpenoidy,
  • aldehydy aromatyczne i alkohole,
  • związki steroidowe,
  • witaminy, m.in. z grupy B, witamina C i E,
  • składniki mineralne, m.in. magnez, wapń, potas, cynk, żelazo, mangan i miedź,
  • enzymy.

Za wiele właściwości propolisu odpowiadają wszystkim polifenole i flawonoidy. To związki, które wykazują aktywność antyoksydacyjną, przeciwzapalną i przeciwdrobnoustrojową.

Propolis a miód, pyłek pszczeli i mleczko pszczele – czym się różnią?

Produkty pszczele często są ze sobą mylone, ale różnią się pochodzeniem, składem i zastosowaniem.

  • Propolis to żywiczny kit pszczeli służący pszczołom głównie do ochrony ula. Jest bogaty w związki fenolowe, flawonoidy, terpenoidy i olejki eteryczne. Najczęściej stosuje się go jako ekstrakt, krople, spray, maść, tabletki lub pastylki.
  • Miód to słodka substancja wytwarzana przez pszczoły z nektaru lub spadzi, będąca przede wszystkim naturalnym produktem energetycznym i odżywczym. Składa się głównie z cukrów prostych – glukozy i fruktozy – oraz wody, enzymów, kwasów organicznych, aminokwasów, witamin, minerałów i polifenoli. Tradycyjnie stosuje się go przy kaszlu, bólu gardła, osłabieniu oraz jako składnik wspierający gojenie ran.
  • Pyłek pszczeli to zebrane przez pszczoły grudki pyłku kwiatowego. Jest źródłem białka, aminokwasów, witamin i składników mineralnych. Najczęściej mówi się o jego działaniu odżywczym i wspierającym organizm.
  • Mleczko pszczele to wydzielina gruczołów pszczół robotnic, którą karmiona jest królowa pszczół i młode larwy. Zawiera wodę, białka, cukry, lipidy, witaminy oraz 10-HDA (kwas 10-hydroksy-2-dekenowy) – unikalny nienasycony kwas tłuszczowy występujący naturalnie wyłącznie w mleczku pszczelim.
Podsumowując:
Miód – odżywia i dostarcza energii. Pyłek pszczeli – wzmacnia i dostarcza składników odżywczych. Mleczko pszczele – regeneruje i wspiera funkcje organizmu, a propolis – chroni i działa przeciwzapalnie.

Propolis – działanie i właściwości

Propolis wykazuje szerokie spektrum aktywności biologicznej. W badaniach laboratoryjnych, na zwierzętach i w części badań klinicznych opisywano jego potencjalne działanie:

  • przeciwzapalne,
  • antyoksydacyjne,
  • przeciwbakteryjne,
  • przeciwwirusowe,
  • przeciwgrzybicze,
  • immunomodulujące,
  • wspierające gojenie ran,
  • ochronne dla błon śluzowych,
  • wspierające zdrowie jamy ustnej,
  • łagodzące podrażnienia gardła,
  • wspierające równowagę mikrobiologiczną.

Nie oznacza to jednak, że propolis jest lekiem na wszystkie wymienione problemy. Należy traktować go jako naturalny produkt wspierający organizm.

Pakiet odporność podstawowy (4 badania) banerek

Przeciwzapalne działanie propolisu

Działanie przeciwzapalne jest dziś jednym z najlepiej udokumentowanych kierunków aktywności propolisu.

W badaniach in vitro, na modelach zwierzęcych i w części badań z udziałem ludzi obserwowano, że propolis:

  • zmniejsza wydzielanie mediatorów zapalnych,
  • ogranicza migrację komórek zapalnych – neutrofili i makrofagów,
  • może zwiększać poziom cytokin przeciwzapalnych, np. IL-10,
  • obniża poziom cytokin prozapalnych, takich jak IL-1β, IL-6, IFN-γ i TNF-α.

W praktyce oznacza to, że propolis może wspierać organizm w regulacji nadmiernej reakcji zapalnej, wspierając przejście organizmu ze stanu aktywnego zapalenia do fazy wygaszania i regeneracji,

Działanie propolisu nie zawsze jest identyczne w każdym modelu badawczym. Wyniki zależą od rodzaju propolisu, jego składu, dawki i formy podania. Mimo to ogólny obraz jest spójny – propolis najczęściej wykazuje działanie modulujące stan zapalny w korzystnym kierunku.

Propolis a odporność

Propolis bywa nazywany naturalnym wsparciem odporności. Wynika to z jego działania immunomodulującego, czyli wpływu na aktywność układu odpornościowego. Nie chodzi wyłącznie o „pobudzanie” odporności, ale raczej o jej regulowanie i wpływ na równowagę między reakcją prozapalną i przeciwzapalną.

Jest to ważne, ponieważ zbyt słaba odpowiedź immunologiczna może sprzyjać infekcjom, ale zbyt nasilona reakcja zapalna również jest niekorzystna.

>> Sprawdź też: Jak wzmocnić układ immunologiczny u dorosłych i dzieci?

Pakiet odporność rozszerzony (6 badań)

Na co pomaga propolis?

Propolis jest stosowany tradycyjnie i badany naukowo w wielu obszarach. Najczęściej mówi się o jego możliwym wsparciu przy:

  • infekcjach górnych dróg oddechowych – dzięki właściwościom przeciwzapalnym i przeciwdrobnoustrojowym może łagodzić podrażnienie, chrypkę i uczucie drapania,
  • problemach jamy ustnej i dziąseł – pasty do zębów, żele czy płukanki z propolisem, były badane u osób z zapaleniem dziąseł, płytką nazębną czy podrażnieniami jamy ustnej. W części badań obserwowano zmniejszenie krwawienia dziąseł, stanu zapalnego i poziomu cytokin prozapalnych,
  • gojeniu drobnych ran i zmian skórnych – badania wskazują, że propolis może wspierać proces gojenia, m.in. poprzez wpływ na stan zapalny, stres oksydacyjny, tworzenie kolagenu i regenerację tkanek. W badaniach analizowano m.in. rany, owrzodzenia oraz zmiany skórne,
  • infekcjach bakteryjnych i grzybiczych – propolis wykazuje aktywność wobec różnych drobnoustrojów. Badano jego wpływ m.in. na bakterie jamy ustnej, Candida albicans, Helicobacter pylori i inne patogeny. Działanie to zależy jednak od rodzaju ekstraktu i składu konkretnego propolisu,
  • stanach zapalnych jelit – w badaniach opisywano potencjalne działanie ochronne propolisu w kontekście stanów zapalnych jelit, infekcji H. pylori czy uszkodzeń błony śluzowej żołądka.

Niektóre badania kliniczne sugerują, że propolis może wpływać na markery zapalne i oksydacyjne u osób z cukrzycą typu 2, niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby czy przewlekłą chorobą nerek. Są to jednak obszary wymagające dalszych badań.

Propolis na gardło

Propolis jest bardzo popularny jako naturalne wsparcie przy bólu gardła, chrypce i podrażnieniu śluzówki. Wynika to z kilku jego właściwości jednocześnie, czyli działania przeciwbakteryjnego, przeciwwirusowego i przeciwzapalnego.

Kit pszczeli może przynieść ulgę przy:

  • uczuciu drapania w gardle,
  • przejściowej chrypce,
  • suchości w jamie ustnej,
  • podrażnieniu gardła,
  • stanach zapalnych jamy ustnej.
Ważne:
Ból gardła może mieć różne przyczyny. Jeśli dolegliwości są silne, trwają dłużej niż kilka dni, pojawia się gorączka, nalot na migdałkach, duszność lub trudności w połykaniu, należy skonsultować się z lekarzem.

Czy można stosować propolis u dzieci?

Propolis może być stosowany u dzieci, ale ostrożnie i najlepiej po konsultacji z pediatrą, szczególnie u młodszych dzieci oraz u dzieci z alergiami.

Najważniejsze zasady:

  • nie stosować propolisu u dzieci uczulonych na produkty pszczele,
  • unikać preparatów alkoholowych u dzieci,
  • wybierać produkty przeznaczone dla konkretnej grupy wiekowej,
  • rozpocząć od małej ilości,
  • obserwować reakcję organizmu,
  • nie stosować na własną rękę przy duszności, silnej infekcji, wysokiej gorączce lub obrzęku gardła.

Szczególną ostrożność należy zachować u dzieci z astmą, alergicznym nieżytem nosa, atopowym zapaleniem skóry lub skłonnością do reakcji alergicznych. Propolis jest produktem naturalnym, ale naturalny nie zawsze oznacza bezpieczny dla każdego.

Jak stosować propolis?

Sposób stosowania propolisu zależy od formy preparatu i celu użycia. Najczęściej spotykane są:

  • krople propolisowe – zwykle dodaje się je do niewielkiej ilości wody, herbaty lub miodu. Jeśli są to krople alkoholowe, nie powinny być stosowane przez dzieci, kobiety w ciąży, osoby unikające alkoholu oraz osoby z chorobami wątroby bez konsultacji ze specjalistą,
  • spray do gardła – aplikuje się bezpośrednio na błonę śluzową gardła zgodnie z zaleceniem producenta, wygodna forma przy chrypce i dolegliwościach jamy ustnej,
  • pastylki do ssania – działają miejscowo w jamie ustnej i gardle, często zawierają także miód, witaminę C, porost islandzki, szałwię lub inne składniki łagodzące,
  • maść lub krem z propolisem – stosuje się miejscowo na skórę, np. przy przesuszeniu, drobnych podrażnieniach czy wspierająco w regeneracji naskórka. Nie należy nakładać propolisu na głębokie, ropiejące lub rozległe rany,
  • płukanka do jamy ustnej – może wspierać higienę jamy ustnej i dziąseł,
  • miód z propolisem – popularna forma wspierająca gardło i odporność. Nie należy podawać miodu dzieciom poniżej 1. roku życia.

Przy stosowaniu produktów z propolisu, należy pamiętać, że jego skład bywa zmienny, dlatego rożne preparaty, od różnych producentów mogą działać inaczej. Ważne jest, aby zwracać uwagę na skład i stężenie ekstraktu. Jeśli pojawi się reakcja alergiczna, natychmiast przerwać stosowanie.

Propolis – skutki uboczne i przeciwwskazania

Propolis jest dobrze tolerowany przez wiele osób, ale – pomimo że jest preparatem naturalnym – może powodować działania niepożądane, zwłaszcza u alergików.

Możliwe skutki uboczne propolisu:

  • wysypka,
  • świąd skóry,
  • zaczerwienienie,
  • pieczenie błon śluzowych,
  • obrzęk,
  • katar lub łzawienie,
  • kaszel,
  • duszność,
  • reakcja alergiczna,
  • podrażnienie żołądka,
  • nudności.

Najważniejsze przeciwwskazania i sytuacje wymagające ostrożności:

  • alergia na produkty pszczele,
  • alergia na pyłki roślin,
  • astma alergiczna,
  • atopowe zapalenie skóry,
  • ciąża i karmienie piersią – stosowanie tylko po konsultacji,
  • małe dzieci,
  • stosowanie preparatów alkoholowych,
  • choroby wątroby,
  • przyjmowanie leków przeciwzakrzepowych lub immunosupresyjnych,
  • planowane zabiegi chirurgiczne.

Osoby z chorobami przewlekłymi powinny skonsultować stosowanie propolisu z lekarzem lub farmaceutą. Propolis nie zastępuje leków zaleconych przez specjalistę.

Ważne:
Nie każdy preparat propolisu ma taki sam skład, dlatego skuteczność i tolerancja mogą się różnić.

Zakończenie

Propolis, czyli kit pszczeli, to naturalna substancja o bardzo szerokim potencjale biologicznym. Wyróżnia się zwłaszcza działaniem przeciwzapalnym, przeciwbakteryjnym, przeciwwirusowym i wspierającym gojenie. Może być pomocny m.in. przy bólu gardła, problemach jamy ustnej, osłabionej odporności i drobnych stanach zapalnych skóry.

Najważniejsze jest jednak rozsądne podejście. Propolis należy traktować jako wsparcie, a nie zamiennik diagnostyki i leczenia. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby uczulone na produkty pszczele oraz rodzice planujący stosowanie propolisu u dzieci.

Bibliografia

  1. Zulhendri F, Lesmana R, Tandean S, Christoper A, Chandrasekaran K, Irsyam I, Suwantika AA, Abdulah R, Wathoni N. Recent Update on the Anti-Inflammatory Activities of Propolis. Molecules. 2022 Dec 2;27(23):8473. doi: 10.3390/molecules27238473. PMID: 36500579; PMCID: PMC9740431.
  2. Pasupuleti VR, Sammugam L, Ramesh N, Gan SH. Honey, Propolis, and Royal Jelly: A Comprehensive Review of Their Biological Actions and Health Benefits. Oxid Med Cell Longev. 2017;2017:1259510. doi: 10.1155/2017/1259510. Epub 2017 Jul 26. PMID: 28814983; PMCID: PMC5549483.

Poczucie rozdrażnienia – przyczyny, diagnostyka, leczenie

Agnieszka Kościelniak
-
0
Poczucie rozdrażnienia – przyczyny, diagnostyka, leczenie

Chwilowe rozdrażnienie może zdarzyć się każdemu! Nagle przychodzi taki moment, gdy nawet drobiazgi wyprowadzają z równowagi, cierpliwość szybciej się kończy, a codzienne sytuacje zaczynają irytować bardziej niż zwykle. Przewlekłe rozdrażnienie to często bagatelizowany symptom, który może zwiastować przeciążenie organizmu lub nawet rozwój poważnych schorzeń somatycznych i psychicznych. W tym artykule znajdziesz informacje, jakie mechanizmy stoją za tym objawem, kiedy jest on naturalną reakcją organizmu, a kiedy może wskazywać na poważniejszy problem zdrowotny. Wyjaśniamy również, jak przebiega diagnostyka i co możesz zrobić, by odzyskać wewnętrzny spokój.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> Rozdrażnienie to stan nadreaktywności emocjonalnej, który objawia się obniżonym progiem tolerancji na bodźce zewnętrzne i wewnętrzne.
>> Objawy tego stanu dotyczą zarówno sfery psychicznej, jak i fizycznej.
>> Przyczyny rozdrażnienia bywają wielorakie – od deficytu snu i przewlekłego stresu, aż po poważne zaburzenia hormonalne i metaboliczne.
>> Nowoczesna diagnostyka laboratoryjna i obrazowa pozwala skutecznie zidentyfikować organiczne źródła rozdrażnienia.
>> Leczenie obejmuje psychoterapię oraz modyfikację codziennych nawyków.

Spis treści:

  1. Czym jest poczucie rozdrażnienia?
  2. Jak objawia się rozdrażnienie?
  3. Najczęstsze przyczyny rozdrażnienia
  4. Kiedy rozdrażnienie powinno skłonić do wizyty u lekarza?
  5. Diagnostyka rozdrażnienia
  6. Leczenie rozdrażnienia
  7. Czy można zapobiec poczuciu rozdrażnienia?

Czym jest poczucie rozdrażnienia?

Rozdrażnienie to stan zwiększonej wrażliwości emocjonalnej, w którym nawet niewielkie bodźce takie jak hałas, drobne nieporozumienie czy uwaga innej osoby wywołują nieproporcjonalnie silną reakcję złości lub zniecierpliwienia. Osoba dotknięta tym stanem odczuwa gwałtowny spadek cierpliwości oraz łatwo wpada w gniew lub frustrację.

Pakiet stres (12 badań) banerek

Rozdrażnienie może wiązać się z przejściowym osłabieniem zdolności do regulowania emocji, np. pod wpływem stresu, zmęczenia lub niedoboru snu. W takich warunkach obniża się próg tolerancji na codzienne bodźce i niedogodności. W efekcie nawet cichy dźwięk czy drobne opóźnienie może zostać zinterpretowane przez układ nerwowy jako bezpośrednie zagrożenie.

>> Przeczytaj także: Kortyzol – hormon stresu

Samo w sobie rozdrażnienie nie jest chorobą tylko objawem – może towarzyszyć zarówno zwykłemu zmęczeniu, jak i zaburzeniom psychicznym lub chorobom somatycznym. Jeśli rozdrażnienie utrzymuje się przez dłuższy czas i wpływa na relacje z bliskimi, sen i odpoczynek lub pracę, warto przyjrzeć się jego przyczynom.

Jak objawia się rozdrażnienie?

Objawy rozdrażnienia mogą mieć charakter nie tylko psychiczny, ale również fizyczny. Często występują też jednocześnie, wzajemnie się nasilając.

Objawy psychiczne rozdrażnienia

W sferze psychicznej rozdrażnienie objawia się przede wszystkim stałym uczuciem wewnętrznego niepokoju i napięcia, którego nie da się rozładować. Osoba doświadczająca tego stanu łatwiej wybucha złością, ma trudność ze skupieniem uwagi i częściej reaguje impulsywnie. Towarzyszyć temu może poczucie wewnętrznego napięcia, niecierpliwość oraz skłonność do konfliktów w relacjach z innymi ludźmi. Osoby rozdrażnione często zgłaszają poczucie przytłoczenia nadmiarem informacji i bodźców dźwiękowych lub wizualnych.

Fizyczne objawy rozdrażnienia

Rozdrażnieniu często towarzyszą objawy somatyczne, a wśród nich:

  • napięciowe bóle głowy,
  • przyspieszone tętno i uczucie kołatania serca,
  • napięcie mięśniowe, szczególnie w okolicy karku i barków,
  • problemy ze snem,
  • wzmożone pocenie się,
  • przyspieszony oddech,
  • skurcze żołądka.

Jeśli kilka z tych objawów występuje jednocześnie, może to być związane m.in. z przewlekłym stresem lub napięciem emocjonalnym. Nawracające lub nasilone dolegliwości warto skonsultować z lekarzem.

Pakiet zdrowie psychiczne podstwowy (13 badań) banerek

Najczęstsze przyczyny rozdrażnienia

Przyczyny rozdrażnienia są zróżnicowane i obejmują zarówno czynniki związane ze stylem życia, jak również stany chorobowe. Wśród najczęstszych przyczyn wymienia się:

  • przewlekły stres i przemęczenie wynikające z nadmiaru obowiązków zawodowych lub rodzinnych,
  • niedobór snu, który zaburza regulację emocji i obniża odporność na stres,
  • zaburzenia hormonalne, w tym nadczynność tarczycy oraz zmiany hormonalne w okresie okołomenopauzalnym,
  • niedobory pokarmowe, np. witamin z grupy B, magnezu lub żelaza,
  • odstawienie substancji pobudzających, np. kofeiny lub nikotyny,
  • zaburzenia psychiczne, w tym depresję, zaburzenia lękowe, zespół stresu pourazowego (PTSD),
  • hipoglikemię, czyli obniżony poziom glukozy we krwi.

Przewlekłe rozdrażnienie może być jednym z objawów epizodu depresyjnego, zwłaszcza gdy towarzyszą mu obniżony nastrój, utrata zainteresowań, zaburzenia snu, zmęczenie lub poczucie beznadziei. U części osób rozdrażnienie i złość mogą być szczególnie wyraźnymi elementami obrazu depresji.

>> Dowiedz się więcej: Hipoglikemia – objawy, przyczyny i leczenie niedocukrzenia

Kiedy rozdrażnienie powinno skłonić do wizyty u lekarza?

Sporadycznie występujące rozdrażnienie jest naturalną odpowiedzią na trudne i stresujące okoliczności, jednak istnieją też sytuacje wymagające pilnej interwencji specjalisty. Jeśli chroniczny stan rozdrażnienia utrzymuje się bez wyraźniej przyczyny przez okres dłuższy niż dwa tygodnie, warto udać się do lekarza pierwszego kontaktu, by podjąć dalsze kroki diagnostyczne. Zwróć szczególną uwagę na sytuacje, w których Twoje reakcje emocjonalne zaczynają destrukcyjnie wpływać na relacje rodzinne lub zawodowe.

Jak najszybciej udaj się do lekarza, jeśli oprócz ciągłego rozdrażnienie zaobserwujesz u siebie nagłą i niewyjaśnioną utrat masy ciała, przewlekłą bezsenność, silne kołatania serca, stany podgorączkowe. Takie objawy mogą świadczyć o tym, że źródło problemu ma charakter somatyczny i może wymagać wdrożenia ukierunkowanego leczenia.

Diagnostyka rozdrażnienia

Nowoczesne podejście diagnostyczne stawia na rzetelne wykluczenie organicznych przyczyn zaburzeń nastroju przed postawieniem diagnozy o podłożu czysto psychogennym. Lekarz w pierwszej kolejności przeprowadza zatem szczegółowy wywiad dotyczący diety, przyjmowanych leków oraz higieny życia pacjenta. Na podstawie wywiadu może zlecić wykonanie badań laboratoryjnych, które pozwolą ocenić stan organizmu.

Najczęściej w takim pakiecie badań znajdują się: morfologia krwi obwodowej, stężenie glukozy na czczo (lub hemoglobina glikowana), a także pełen profil tarczycowy (TSH, FT3, FT4). Bardzo istotne jest również oznaczenie poziomu elektrolitów (magnezu, potasu) oraz stężenia witaminy D3 i witamin z grupy B, których deficyty bezpośrednio mogą wiązać się z nadpobudliwością nerwową. Lekarz może również zlecić badania hormonalne związane z okresem okołomenopauzalnym. W przypadku podejrzeń neurologicznych badanie poszerza się o diagnostykę obrazową, taką jak rezonans magnetyczny (MRI) mózgowia.

Pakiet zdrowie psychiczne rozszerzony (15 badań) banerek

Badania laboratoryjne same w sobie nie potwierdzają rozdrażnienia jako objawu, ale pozwalają wykluczyć przyczyny somatyczne i ukierunkować dalsze postępowanie terapeutyczne.

Leczenie rozdrażnienia

Leczenie zależy przede wszystkim od zidentyfikowanej przyczyny. Jeśli źródłem rozdrażnienia jest choroba somatyczna, na przykład zaburzenia hormonalne przy niedoczynności lub nadczynności tarczycy, wdraża się odpowiednią farmakoterapię. Jeżeli u podłoża problemu leżą zaburzenia lękowe lub depresyjne, lekarz może zalecić psychoterapię, farmakoterapię albo połączenie obu metod – zależnie od rozpoznania i nasilenia objawów. W farmakoterapii stosuje się przede wszystkim odpowiednio dobrane leki przeciwdepresyjne.

Niezależnie od przyczyny, pomocne bywają też metody wspierające regulację emocji, takie jak techniki relaksacyjne, regularna aktywność fizyczna czy poprawa higieny snu. Jeśli rozdrażnienie wynika z przeciążenia obowiązkami, warto rozważyć również zmiany organizacyjne w codziennym funkcjonowaniu, ograniczające poziom stresu.

Czy można zapobiec poczuciu rozdrażnienia?

Choć nie zawsze da się w pełni uniknąć rozdrażnienia, można zmniejszyć ryzyko jego częstego występowania. Aby to zrobić, zadbaj o regularny sen i w miarę możliwości ograniczenie nadmiaru obowiązków, które prowadzą do przeciążenia. Pomocna będzie bilansowana dieta i dostarczanie odpowiedniej ilości witamin z grupy B i magnezu, a także ograniczenie spożycia kofeiny i alkoholu. Regularna aktywność fizyczna oraz techniki relaksacyjne, takie jak trening oddechowy czy mindfulness, wspierają odporność psychiczną na co dzień. Jeśli zauważasz u siebie regularnie nawracające epizody rozdrażnienia, warto rozważyć konsultację psychologiczną, zanim objawy się nasilą.

Opieka merytoryczna: lek. Katarzyna Ciepłucha

Bibliografia

  1. Kaczmarska, A., Żołnierczuk-Kieliszek, D., Binkowska-Bury, M., & Marć, M. (2016). Problematyka stresu – przegląd koncepcji. Hygeia Public Health, 51(4), 317–321.
  2. Rybakowski, J., Pużyński, S., & Wciórka, J. (Red.). (2010). Psychiatria. Tom 2. Podstawy psychiatrii (wyd. 2). Edra Urban & Partner.
  3. Vidal-Ribas, P., Brotman, M. A., Valdivieso, I., Leibenluft, E., & Stringaris, A. (2016). The status of irritability in psychiatry: A conceptual and quantitative review. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 55(7), 556–570.
  4. Gajda E. i in., Stres i jego skutki, 2020, s. 84-93.

Co jeść w upały?

Alicja Wujkowska
-
0
Co jeść w upały?

Wysoka temperatura otoczenia wpływa nie tylko na samopoczucie, ale również na funkcjonowanie całego organizmu. Podczas upałów zwiększa się utrata wody i elektrolitów wraz z potem, a apetyt często ulega zmniejszeniu. Odpowiednia dieta oraz nawodnienie odgrywają istotną rolę w utrzymaniu dobrego stanu zdrowia.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> lekkostrawne posiłki są lepiej tolerowane niż ciężkie i tłuste dania,
>> w czasie upałów należy ograniczyć alkohol, słodzone napoje oraz bardzo pikantne i ciężkostrawne potrawy,
>> szczególną uwagę na dietę i nawodnienie powinny zwrócić rodzice małych dzieci, seniorzy oraz osoby przewlekle chore,
>> odpowiednio skomponowane posiłki pomagają zmniejszyć ryzyko odwodnienia i przegrzania organizmu.

Spis treści:

  1. Dlaczego odpowiednia dieta w upalne dni ma znaczenie?
  2. Co jeść w upały, aby wspierać organizm?
  3. Czego unikać podczas upałów?
  4. Co pić w czasie upałów?
  5. Dieta w upały a dzieci, seniorzy i osoby przewlekle chore
  6. Przykładowe posiłki na upalne dni
  7. Co jeść w upały – podsumowanie informacji

Dlaczego odpowiednia dieta w upalne dni ma znaczenie?

W czasie upałów organizm uruchamia mechanizmy odpowiedzialne za utrzymanie prawidłowej temperatury ciała. Najważniejszym z nich jest pocenie się, które umożliwia oddawanie nadmiaru ciepła. Wraz z potem tracone są jednak nie tylko duże ilości wody, ale również elektrolity, przede wszystkim sód, potas, magnez i chlorki.

Pakiet elektrolity (4 badania) banerek

Jeżeli płyny nie są systematycznie uzupełniane może dojść do, m.in.:

  • zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej,
  • odwodnienia, które może objawiać się zmęczeniem, bólem głowy, pogorszeniem koncentracji, spadkiem wydolności fizycznej,
  • zaparć,
  • w cięższych przypadkach nawet do wyczerpania cieplnego lub udaru cieplnego.

Wysoka temperatura wpływa również na pracę układu pokarmowego. Wiele osób odczuwa mniejszy apetyt, dlatego zamiast obfitych posiłków lepiej spożywać mniejsze porcje, ale częściej. Takie postępowanie zmniejsza obciążenie organizmu i poprawia komfort trawienia. W okresie letnim warto także zwrócić szczególną uwagę na higienę przygotowywania i przechowywania żywności. Wysoka temperatura sprzyja namnażaniu drobnoustrojów odpowiedzialnych za zatrucia pokarmowe.

Co jeść w upały, aby wspierać organizm?

Jeśli zastanawiasz się, co najlepiej jeść w upalne dni, postaw przede wszystkim na produkty lekkostrawne, świeże i bogate w wodę oraz cenne składniki odżywcze. Duże, „ciężkie” posiłki zwiększają produkcję ciepła podczas trawienia, dlatego lepiej spożywać np. 4-5 małych posiłków dziennie. Dzięki temu organizm łatwiej utrzymuje prawidłowe nawodnienie, a układ pokarmowy nie jest nadmiernie obciążony.

W codziennym jadłospisie powinny znaleźć się przede wszystkim:

  • świeże warzywa i owoce o dużej zawartości wody, np. arbuz, melon, truskawki, ogórki, pomidory czy sałata,
  • chłodniki i zupy na bazie warzyw,
  • fermentowane produkty mleczne, takie jak kefir, maślanka lub jogurt naturalny,
  • pełnoziarniste produkty zbożowe,
  • chude mięso, ryby, jaja oraz rośliny strączkowe,
  • orzechy i nasiona w umiarkowanych ilościach.

Warto wybierać potrawy gotowane, duszone, grillowane z niewielką ilością tłuszczu lub pieczone zamiast smażonych i wysoko przetworzonych. Dobrym rozwiązaniem są również sałatki z dodatkiem zdrowych tłuszczy i pełnowartościowego białka oraz lekkie dania przygotowane na zimno.

Czego unikać podczas upałów?

Nie wszystkie produkty sprzyjają utrzymaniu prawidłowego nawodnienia i dobrego samopoczucia. W letnie dni należy ograniczyć przede wszystkim potrawy ciężkostrawne i bardzo tłuste. Wydłużają one proces trawienia i zwiększają produkcję ciepła przez organizm.

Należy unikać także spożywania, m.in.:

  • alkoholu,
  • dużych ilości napojów słodzonych i energetycznych,
  • bardzo słonych przekąsek,
  • fast foodów,
  • bardzo pikantnych potraw w nadmiernych ilościach,
  • dużych porcji słodyczy i ciężkostrawnych deserów, np. pączków, tortów i ciast z kremami.

Nadmierne ilości kofeiny również mogą nasilać utratę płynów u osób spożywających ją sporadycznie, dlatego podstawą nawodnienia powinna pozostać przede wszystkim woda.

Co pić w czasie upałów?

Najlepszym sposobem na utrzymanie prawidłowego nawodnienia jest regularne picie wody przez cały dzień. Nie należy czekać na pojawienie się silnego uczucia pragnienia, ponieważ jest ono jednym z pierwszych sygnałów rozpoczynającego się odwodnienia.

Zapotrzebowanie na płyny jest uzależnione od, m.in. płci, masy ciała, aktywności fizycznej i temperatury otoczenia. Zazwyczaj zaleca się wypijanie około 2-3 litrów płynów dziennie, a podczas upałów nawet 3-4 litry, zwłaszcza przy intensywnej aktywności fizycznej lub długim przebywaniu na słońcu. Warto pamiętać, że część dziennego zapotrzebowania na wodę pokrywają produkty spożywcze, np. świeże warzywa, owoce i zupy.

W czasie upałów dobrym wyborem są, np.:

  • woda mineralna nisko- lub średniozmineralizowana,
  • woda z dodatkiem cytryny, mięty lub świeżych owoców,
  • niesłodzone napary ziołowe i owocowe podawane na zimno,
  • niesłodzona herbata,
  • kefir, maślanka i naturalny jogurt pitny,
  • w przypadku intensywnego wysiłku lub znacznej utraty potu – napoje pomagające uzupełnić elektrolity.

Dieta w upały a dzieci, seniorzy i osoby przewlekle chore

Niektóre grupy są szczególnie narażone na negatywne skutki wysokiej temperatury. Dotyczy to przede wszystkim niemowląt i małych dzieci, osób starszych oraz pacjentów z chorobami przewlekłymi, takimi jak cukrzyca, niewydolność serca czy przewlekła choroba nerek.

U seniorów mechanizm odczuwania pragnienia jest często osłabiony, dlatego mogą oni nieświadomie spożywać zbyt mało płynów. Z kolei u dzieci odwodnienie rozwija się szybciej niż u dorosłych ze względu na większą zawartość wody w organizmie i szybszy metabolizm. W tych grupach szczególnie ważne jest regularne podawanie płynów oraz lekkostrawnych, bogatych w wodę i składniki mineralne posiłków.

Osoby chorujące na cukrzycę, choroby nerek lub układu sercowo-naczyniowego, a także przyjmujące leki moczopędne lub stosujące dietę ograniczającą sód z innych powodów, powinny przestrzegać indywidualnych zaleceń lekarza dotyczących ilości przyjmowanych płynów oraz sposobu żywienia. W niektórych przypadkach nadmierna podaż płynów również może być niewskazana.

Przykładowe posiłki na upalne dni

Jeżeli zastanawiasz się, co jeść podczas upałów, dobrym wyborem będą lekkie, świeże potrawy przygotowane z sezonowych produktów, np.:

  • owsianka z jogurtem naturalnym, świeżymi owocami i orzechami,
  • chłodnik z botwinki lub ogórków z kromką pełnoziarnistego chleba,
  • sałatka z pieczonym kurczakiem lub tofu i dużą ilością warzyw skropiona dressingiem z oliwą z oliwek,
  • pieczona ryba z kaszą gryczaną oraz surówką,
  • koktajl na bazie kefiru i sezonowych owoców z nasionami chia lub siemieniem lnianym.

Tak skomponowane posiłki dostarczają organizmowi energii, białka, błonnika, witamin oraz składników mineralnych, jednocześnie nie obciążając układu pokarmowego.

Co jeść w upały – podsumowanie informacji

  • Podczas wysokich temperatur odpowiednio skomponowana dieta pomaga utrzymać prawidłowe nawodnienie oraz wspiera funkcjonowanie organizmu.
  • W czasie upałów najlepiej spożywać lekkostrawne posiłki w mniejszych porcjach.
  • Podstawę diety powinny stanowić warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe oraz źródła białka, takie jak fermentowane produkty mleczne, chude mięsa, ryby czy nasiona strączkowe.
  • Należy regularnie pić wodę małymi łykami i uzupełniać płyny przez cały dzień,
  • W gorące dni powinno się ograniczać alkohol, słodzone napoje i ciężkostrawne potrawy.
  • Podczas upałów należy zwrócić szczególną uwagę na nawodnienie dzieci, seniorów oraz osób z chorobami przewlekłymi.

Opieka merytoryczna: lek. Sara Aszkiełowicz

Bibliografia

  1. Mandic I., Ahmed M., Rhind S., Goodman L., L’Abbe M., Jacobs I., The effects of exercise and ambient temperature on dietary intake, appetite sensation, and appetite regulating hormone concentrations, Nutrition & Metabolism, 2019, 16(1), 29.
  2. Rychlik E., Woźniak A., Woda [W:] Rychlik E., Stoś K., Woźniak A., Mojska H. (red.), Normy żywienia dla populacji Polski, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa, 2024 ,145-157.
  3. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Przed wakacjami – co warto wiedzieć? Cz. II, 2018, https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/przed-wakacjami-co-warto-wiedziec-cz-ii/ (dostęp: 14.07.2026)
  4. Państwowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim, Dieta w upalne dni, 2026. https://www.gov.pl/web/psse-kamien-pomorski/dieta-w-upalne-dni (dostęp: 14.07.2026)

Obfite miesiączki – co może je powodować?   

Sandra Słuszewska
-
0
Obfite miesiączki – co może je powodować?   

Obfita miesiączka nie zawsze oznacza chorobę, jednak wyraźna zmiana intensywności lub długości krwawienia powinna skłonić do konsultacji ginekologicznej. Nadmierna utrata krwi może bowiem wynikać zarówno z przejściowych zaburzeń hormonalnych, jak i ze zmian w obrębie macicy, chorób tarczycy czy nieprawidłowości krzepnięcia. Długotrwałe ignorowanie problemu zwiększa ponadto ryzyko niedoboru żelaza i rozwoju niedokrwistości.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> obfite miesiączki mogą mieć wiele przyczyn – od zaburzeń hormonalnych, przez mięśniaki i polipy macicy, po choroby tarczycy oraz zaburzenia krzepnięcia krwi;
>> o nadmiernym krwawieniu mogą świadczyć m.in. konieczność zmiany podpaski lub tamponu co 1–2 godziny, przeciekanie zabezpieczenia w nocy, obecność dużych skrzepów oraz krwawienie trwające dłużej niż 7 dni;
>> pojedyncze skrzepy podczas miesiączki nie muszą oznaczać choroby, jednak duże lub liczne skrzepy towarzyszące obfitemu krwawieniu wymagają konsultacji ginekologicznej;
>> obfite miesiączki po 40. roku życia mogą mieć związek ze zmianami hormonalnymi zachodzącymi przed menopauzą;
>> długotrwała i nadmierna utrata krwi może prowadzić do wyczerpania zapasów żelaza, a następnie do rozwoju niedokrwistości;
>> diagnostyka obfitych miesiączek może obejmować badanie ginekologiczne, USG przezpochwowe oraz badania krwi, w tym morfologię, ferrytynę i badania hormonalne.

Spis treści:

  1. Obfite miesiączki – kiedy krwawienie jest zbyt intensywne?
  2. Najczęstsze przyczyny obfitych miesiączek
  3. Niskie żelazo a obfite miesiączki
  4. Co na obfite miesiączki? Metody łagodzenia objawów i leczenie
  5. Jakie badania wykonać przy obfitych miesiączkach?

Obfite miesiączki – kiedy krwawienie jest zbyt intensywne?

Prawidłowa miesiączka trwa zwykle od kilku do maksymalnie 7–8 dni. W praktyce trudno jednak dokładnie ocenić objętość utraconej krwi dlatego większe znaczenie mają objawy zauważane na co dzień. O nadmiernym krwawieniu mogą świadczyć:

  • konieczność zmiany podpaski lub tamponu co 1–2 godziny;
  • przeciekanie zabezpieczenia, również w nocy;
  • potrzeba jednoczesnego stosowania dwóch środków higienicznych;
  • obecność licznych lub dużych skrzepów;
  • krwawienie utrzymujące się dłużej niż 7 dni;
  • ograniczanie codziennych aktywności z obawy przed zabrudzeniem odzieży.

Niepokojące jest również krwawienie wyraźnie intensywniejsze niż w poprzednich cyklach oraz towarzyszące mu:

Pilnej pomocy medycznej wymaga bardzo silne krwawienie połączone z zawrotami głowy, omdleniem, ostrym bólem brzucha lub możliwością ciąży.

>> Sprawdź także: Duże skrzepy krwi i śluz podczas miesiączki – co mogą oznaczać?

Obfite miesiączki ze skrzepami – co mogą oznaczać?

Skrzepy mogą pojawiać się, gdy krew wypływa z macicy szybciej, niż organizm jest w stanie ją rozrzedzać. Pojedyncze, niewielkie skrzepy, zwłaszcza w pierwszych dniach okresu, nie muszą świadczyć o nieprawidłowościach. Jeżeli jednak są duże, pojawiają się regularnie i towarzyszy im bardzo obfite lub bolesne krwawienie, warto zgłosić się do ginekologa.

Obfite miesiączki ze skrzepami mogą występować, m.in. przy:

U kobiety w wieku rozrodczym nagłe krwawienie ze skrzepami i silnym bólem może również wiązać się z poronieniem albo ciążą pozamaciczną.

Najczęstsze przyczyny obfitych miesiączek

Nadmierne krwawienia miesiączkowe mogą wynikać ze zmian anatomicznych w obrębie macicy. Częstą przyczyną są mięśniaki, zwłaszcza podśluzówkowe, które utrudniają prawidłowe obkurczanie się naczyń krwionośnych. Podobne objawy mogą powodować polipy endometrium, adenomioza oraz endometrioza. Do innych możliwych przyczyn należą:

Rzadziej nieprawidłowe krwawienia mogą być związane ze zmianami nowotworowymi endometrium lub szyjki macicy. Szczególnej diagnostyki wymagają krwawienia pojawiające się między miesiączkami, po stosunku oraz po menopauzie.

>> Zobacz też: Nieregularny okres i zaburzenia miesiączkowania. Objawy, przyczyny, badania i leczenie

Obfite miesiączki po 40. roku życia i przed menopauzą

Po 40. roku życia czynność jajników stopniowo zaczyna się zmieniać. Cykle mogą stawać się bezowulacyjne, a proporcje estrogenów i progesteronu ulegają zaburzeniu. Skutkiem bywa nadmierny rozrost endometrium, nieregularne cykle oraz dłuższe i obfitsze miesiączki.

Nie należy jednak automatycznie przypisywać każdego silnego krwawienia zbliżającej się menopauzie. W tym wieku częściej występują również mięśniaki, polipy i przerost endometrium, dlatego zmiana charakteru miesiączek wymaga oceny ginekologicznej.

Obfite miesiączki po porodzie

Pierwsze miesiączki po porodzie mogą różnić się od tych sprzed ciąży. Zdarza się, że są dłuższe, bardziej bolesne i obfitsze, zwłaszcza gdy cykl dopiero się stabilizuje. Moment powrotu menstruacji zależy między innymi od karmienia piersią i indywidualnej gospodarki hormonalnej.

Krwawienia pojawiającego się bezpośrednio po porodzie nie należy jednak mylić z miesiączką. Odchody połogowe są naturalnym elementem oczyszczania macicy, ale gwałtowne nasilenie krwawienia, duże skrzepy, gorączka, nieprzyjemny zapach wydzieliny lub silny ból wymagają pilnego kontaktu z lekarzem.

Długie i obfite miesiączki w okresie menopauzy

Menopauzę rozpoznaje się po 12 kolejnych miesiącach bez miesiączki. Krwawienie występujące po tym czasie nie jest już menstruacją i zawsze wymaga diagnostyki. Może wynikać z zaniku błony śluzowej, polipów lub stosowanej hormonalnej terapii menopauzalnej, ale należy także wykluczyć przerost i nowotwór endometrium.

Pakiet anemii(4 badania) banerek

Niskie żelazo a obfite miesiączki

To obfite miesiączki najczęściej prowadzą do niedoboru żelaza, a nie odwrotnie. Comiesięczna, nadmierna utrata krwi stopniowo zmniejsza zapasy tego pierwiastka. Początkowo może obniżyć się stężenie ferrytyny, mimo że wynik hemoglobiny pozostaje jeszcze prawidłowy. Z czasem może rozwinąć się niedokrwistość z niedoboru żelaza. Do jej objawów należą:

Suplementację żelaza należy prowadzić po wykonaniu badań i ustaleniu dawki z lekarzem.

>> Przeczytaj również: Niedokrwistość (anemia) z niedoboru żelaza – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Co na obfite miesiączki? Metody łagodzenia objawów i leczenie

Leczenie zależy od przyczyny, wieku pacjentki, nasilenia krwawień oraz planów dotyczących ciąży. Lekarz może zalecić leki zmniejszające krwawienie, niesteroidowe leki przeciwzapalne, antykoncepcję hormonalną lub system wewnątrzmaciczny uwalniający progestagen. Przy niedoborze żelaza włącza się odpowiednią suplementację.

Jeżeli przyczyną są mięśniaki, polipy lub przerost endometrium, konieczne może być leczenie zabiegowe. Samodzielne stosowanie hormonów lub leków na zatrzymanie krwawienia bez wcześniejszej konsultacji nie jest bezpieczne.

Domowe sposoby na obfite miesiączki

Domowe działania mogą ułatwić funkcjonowanie podczas okresu. Warto odpoczywać, dbać o odpowiednie nawodnienie i prowadzić kalendarzyk miesiączkowy, zapisując długość krwawienia, liczbę zużytych środków higienicznych, obecność skrzepów i dodatkowe objawy. Dieta powinna dostarczać żelaza, białka, folianów i witaminy B12. Nie należy natomiast przyjmować preparatów z żelazem bez potwierdzenia niedoboru.

pakiet hormony kobiece zaburzenia miesiączkowania

Jakie badania wykonać przy obfitych miesiączkach?

Diagnostyka rozpoczyna się od dokładnego wywiadu oraz badania ginekologicznego. Podstawowe znaczenie ma USG przezpochwowe, które pozwala ocenić endometrium, budowę macicy i przydatki. W zależności od wieku pacjentki, obrazu klinicznego oraz dodatkowych objawów lekarz może zalecić również cytologię, histeroskopię lub biopsję endometrium.

Wśród najczęściej wykonywanych badań laboratoryjnych znajdują się:

  • morfologia krwi z oceną stężenia hemoglobiny – pozwala sprawdzić, czy nadmierna utrata krwi doprowadziła do niedokrwistości;
  • oznaczenie stężenia ferrytyny i żelaza – pomagają ocenić zapasy żelaza w organizmie i wykryć jego niedobór;
  • badania hormonalne – w zależności od objawów i podejrzewanej przyczyny lekarz może zalecić oznaczenie m.in. TSH, FSH, LH, estradiolu czy prolaktyny;
  • parametry układu krzepnięcia – szczególnie jeśli obfitym miesiączkom towarzyszą inne skłonności do krwawień lub łatwego powstawania siniaków;
  • próby wątrobowe – ponieważ choroby wątroby mogą wpływać na proces krzepnięcia krwi;
  • poziom stężenia witaminy B12 i kwasu foliowego – ich oznaczenie może być pomocne w diagnostyce niedokrwistości;
  • beta-hCG – u kobiet w wieku rozrodczym, jeśli konieczne jest wykluczenie ciąży i związanych z nią przyczyn krwawienia.

Opieka merytoryczna: lek. Sara Aszkiełowicz

Bibliografia

  1. Walker M., Coffey W., Borger J., Menorrhagia, „StatPearls”, 2023, dostęp online: lipiec 2023.
  2. Jyotsna Pundir, Arri Coomarasamy, „ Ginekologia – algorytmy oparte na dowodach naukowych ”, Wydawnictwo Medipage, Warszawa 2019.
  3. Żalińska A., Obfite miesiączki ze skrzepami – co oznaczają skrzepy i krwotok podczas okresu?, wylecz.to, 2024.
  4. Żalińska A., Obfite miesiączki – jakie mogą być przyczyny?, wylecz.to, 2024.

Uczucie niepokoju – przyczyny, diagnostyka, leczenie

Agnieszka Kościelniak
-
0
Uczucie niepokoju – przyczyny, diagnostyka, leczenie

Nagłe przyspieszone bicie serca, kłębowisko czarnych myśli – każdy z nas na pewno może przywołać sytuacje, w których pojawiają się takie objawy. Problemy zaczynają się, gdy niepokój wywołuje przewlekły dyskomfort psychiczny i drastycznie obniża komfort codziennego funkcjonowania. Poniżej znajdziesz wyjaśnienie, jakie mechanizmy stoją za poczuciem niepokoju, kiedy jest ono normalną reakcją organizmu, a kiedy może świadczyć o zaburzeniu oraz co zrobić, by samodzielnie złagodzić poczucie niepokoju.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> Niepokój i lęk są pojęciami bliskoznacznymi, a w praktyce ich rozróżnienie nie zawsze jest jednoznaczne. Istotne klinicznie są przede wszystkim nasilenie objawów, czas ich trwania oraz wpływ na codzienne funkcjonowanie.
>> Przyczyny poczucia niepokoju bywają niezwykle złożone i obejmują zarówno czynniki psychologiczne, jak i somatyczne.
>> Ciągłe uczucie lęku i niepokoju negatywnie wpływa na organizm, manifestując się licznymi objawami somatycznymi ze strony różnych układów.
>> Diagnostyka zaburzeń lękowych wymaga wykluczenia podłoża organicznego.
>> Leczenie dobiera się indywidualnie i może ono obejmować psychoterapię, farmakoterapię oraz metody wspierające, takie jak techniki relaksacyjne i zmiany stylu życia.

Spis treści:

  1. Uczucie niepokoju – co może oznaczać?
  2. Jakie mogą być przyczyny poczucia niepokoju?
  3. Jak może objawiać się uczucie niepokoju?
  4. Kiedy ciągłe uczucie lęku i niepokoju powinno zaniepokoić?
  5. Jak diagnozuje się przyczyny uczucia niepokoju?
  6. Co można zrobić, aby zmniejszyć poczucie lęku i niepokoju na co dzień?
  7. Uczucie niepokoju – podsumowanie informacji

Uczucie niepokoju – co może oznaczać?

W psychologii klinicznej niepokój określany jest jako subiektywny stan emocjonalny charakteryzujący się napięciem, poczuciem zagrożenia oraz pobudzeniem autonomicznego układu nerwowego. Może pojawić się w odpowiedzi na realne lub wyobrażone zagrożenie. Fizjologicznie wiąże się z aktywacją układu współczulnego: organizm przygotowuje się do reakcji „walcz lub uciekaj”. Objawia się poprzez przyspieszony oddech i szybsze bicie serca oraz napięcie mięśni.

W niewielkim natężeniu poczucie niepokoju pełni funkcję ochronną, ponieważ mobilizuje do działania. Jeśli taki stan utrzymuje się przez wiele tygodni, może świadczyć o rozwoju zaburzeń psychicznych lub procesów chorobowych toczących się w organizmie. Przewlekłe napięcie może wiązać się z utrzymującym się pobudzeniem autonomicznego układu nerwowego i występowaniem objawów somatycznych. Dlatego istotna jest ocena możliwych przyczyn niepokoju.

Niepokój a lęk – czy to to samo?

W języku potocznym pojęcia niepokoju i lęku bywają używane zamiennie, a ich jednoznaczne rozgraniczenie nie zawsze jest możliwe. Niepokój może oznaczać łagodniejsze lub bardziej rozproszone poczucie napięcia i zagrożenia, często bez wyraźnie określonej przyczyny. Lęk może natomiast obejmować zarówno takie niespecyficzne napięcie, jak i bardziej nasilone objawy psychiczne oraz fizyczne. W praktyce klinicznej najważniejsze są czas trwania i nasilenie objawów, możliwość ich kontrolowania oraz wpływ na codzienne funkcjonowanie. Przejściowy niepokój jest naturalną reakcją organizmu, natomiast objawy utrzymujące się, nieproporcjonalne do sytuacji lub ograniczające codzienne życie mogą wskazywać na zaburzenie lękowe.

>> Dowiedz się więcej: Stany lękowe – czym są i jakie są ich objawy? Przyczyny i leczenie

Jakie mogą być przyczyny poczucia niepokoju?

Przyczyny poczucia niepokoju są zróżnicowane i mogą obejmować zarówno codzienne obciążenia, jak i zaburzenia psychiczne, a nawet choroby somatyczne oraz działanie substancji psychoaktywnych. Na nadreaktywność struktur mózgowych mogą wpływać zaburzenia w neuroprzekaźnictwie, zwłaszcza w obrębie kwasu gamma-aminomasłowego (GABA), serotoniny i noradrenaliny. Niepokój może również towarzyszyć niektórym chorobom somatycznym lub objawom przez nie wywoływanym, np. nadczynności tarczycy, zaburzeniom rytmu serca czy hipoglikemii.

Czasem trudno jednoznacznie wskazać przyczyny, ponieważ uczucie niepokoju może być niezwiązane z konkretnym stresującym wydarzeniem lub czynnikiem, a mimo to wpływać na funkcjonowanie. Ustalenie przyczyny wymaga zatem często szerszej oceny i diagnostyki, a nie tylko analizy jednego czynnika.

Jak może objawiać się uczucie niepokoju?

Uczucie niepokoju może mieć charakter psychiczny i fizyczny. Poniżej znajdziesz najczęstsze grupy przyczyn, które mogą mieć związek z występowaniem niepokoju.

Stres, przeciążenie i brak snu

Poczucie lęku i niepokoju może pojawić się w wyniku przewlekłego stresu związanego z pracą, relacjami czy sytuacją życiową. Niedobór snu dodatkowo zaburza regulację emocji, ponieważ organizm nie ma czasu na regenerację układu nerwowego. Jeśli przez dłuższy czas funkcjonujesz w warunkach przeciążania, Twój organizm może reagować podwyższonym napięciem nawet bez konkretnego bodźca stresowego.

Pakiet stres (12 badań) banerek

Zaburzenia lękowe i inne przyczyny psychiczne

Uczucie niepokoju bez powodu bywa jednym z głównych objawów zaburzeń lękowych takich jak zaburzenie lękowe uogólnione, napady paniki czy fobie. Może także towarzyszyć epizodom depresyjnym lub zaburzeniom adaptacyjnym, a także zespołowi stresu pourazowego (PTSD). W tych przypadkach może występować ciągłe uczucie lęku i niepokoju, które nie ustępuje samoistnie.

Choroby somatyczne, hormony i niedobory

Uczucie niepokoju może mieć także podłoże fizyczne. Do najczęstszych przyczyn somatycznych należą:

Leki, używki i substancje pobudzające

Niektóre leki i substancje mogą nasilać poczucie niepokoju. Nadmierne spożycie kofeiny, alkoholu czy nikotyny ma wpływ na układ nerwowy i może potęgować napięcie. Podobny efekt obserwuje się przy niektórych lekach, np. sterydowych czy pseudoefedrynie (występującej w lekach na przeziębienie), a także w trakcie odstawiania niektórych substancji.

Kiedy ciągłe uczucie lęku i niepokoju powinno zaniepokoić?

Każdy człowiek ma prawo do gorszego samopoczucia, a niepokój w stresującej sytuacji nie jest niczym dziwnym. Istnieją jednak sygnały ostrzegawcze, których nie należy bagatelizować. Jeśli zaobserwujesz je u siebie lub bliskiej osoby, skonsultuj się z lekarzem. Zwróć uwagę czy niepokój utrzymuje się dłużej niż kilka tygodni, nasila się pomimo odpoczynku, towarzyszą mu objawy fizyczne (kołatanie serca, duszność, drżenie rąk) lub zaczyna wpływać na codzienne funkcjonowanie – pracę, relacje czy sen.

Pakiet zdrowie psychiczne podstwowy (13 badań) banerek

Sygnałem alarmowym są myśli samobójcze, zamiar zrobienia sobie krzywdy lub poczucie utraty kontroli. W przypadku bezpośredniego zagrożenia życia należy niezwłocznie zadzwonić pod numer 112 lub zgłosić się do najbliższej izby przyjęć albo szpitalnego oddziału ratunkowego. Osoby w kryzysie nie należy pozostawiać samej.

Jak diagnozuje się przyczyny uczucia niepokoju?

Diagnostyka zaczyna się zwykle od szczegółowego wywiadu lekarskiego, podczas którego lekarz ustali czas trwania objawów, ich nasilenie oraz okoliczności występowania. Oceni także, czy niepokój współistnieje z innymi objawami psychicznymi lub somatycznymi, co pozwala ukierunkować dalsze działania. W ocenie objawów można wykorzystać także standaryzowane kwestionariusze, takie jak GAD-7, oraz skale stosowane przez specjalistów, np. Skalę Lęku Hamiltona (HAM-A). Narzędzia te wspierają ocenę nasilenia objawów i monitorowanie leczenia, ale nie zastępują badania klinicznego ani samodzielnie nie stanowią podstawy rozpoznania. Bardzo ważnym etapem jest wykluczenie organicznych przyczyn złego stanu psychicznego.

Pakiet zdrowie psychiczne rozszerzony (15 badań) banerek

Jakie badania mogą pomóc w diagnostyce niepokoju?

W zależności od podejrzewanej przyczyny, lekarz może zlecić:

Choć nie istnieje test laboratoryjny, który pozwala rozpoznać zaburzenia lękowe, badania pomagają wykluczyć przyczyny somatyczne i ukierunkować dalsze postępowanie.

Co można zrobić, aby zmniejszyć poczucie lęku i niepokoju na co dzień?

Oprócz leczenia przyczynowego, wiele osób odczuwa poprawę po wprowadzeniu zmian w codziennym funkcjonowaniu. Regularna aktywność fizyczna może zmniejszać nasilenie objawów lękowych i wspierać poprawę jakości snu. Techniki oddechowe i relaksacyjne, takie jak trening autogenny Schultza czy progresywna relaksacja mięśni Jacobsona pomagają wyciszyć układ nerwowy w chwilach napięcia. Ograniczenie kofeiny i alkoholu zmniejsza pobudzenie fizjologiczne, natomiast utrzymanie regularnego rytmu dnia oraz stałych pór snu wspiera stabilność emocjonalną.

Jeśli objawy utrzymują się lub ograniczają codzienne funkcjonowanie, jedną z metod leczenia o potwierdzonej skuteczności jest psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT), dostosowana do rodzaju zaburzenia. W zależności od rozpoznania, nasilenia objawów i preferencji pacjenta lekarz może również zalecić farmakoterapię, najczęściej lekiem z grupy SSRI, a w niektórych przypadkach także SNRI.

Uczucie niepokoju – podsumowanie informacji

  • Niepokój może być naturalną reakcją organizmu, ale przewlekłe uczucie niepokoju bez powodu wymaga konsultacji lekarskiej
  • Przyczyny bywają psychiczne (zaburzenia lękowe, depresja), somatyczne (tarczyca, serce, niedobory) lub związane ze stylem życia (stres, brak snu, używki)
  • Diagnostyka opiera się na wywiadzie, badaniach laboratoryjnych i – w razie potrzeby – konsultacji psychiatrycznej
  • Leczenie zależy od przyczyny i może obejmować psychoterapię, farmakoterapię oraz zmiany w stylu życia.

Opieka merytoryczna: lek. Katarzyna Ciepłucha

Bibliografia

  1. Bandelow, B., Michaelis, S., & Wedekind, D. (2017). Treatment of anxiety disorders. Dialogues in Clinical Neuroscience, 19(2), 93–107.
  2. Jarema, M. (Red.). (2022). Standardy leczenia farmakologicznego niektórych zaburzeń psychicznych. Via Medica.
  3. Niles, A. N., Dour, H. J., Stanton, A. L., Roy-Byrne, P. P., Stein, M. B., Sullivan, G., Sherbourne, C. D., Rose, R. D., & Craske, M. G. (2015). Anxiety and depressive symptoms and medical illness among adults with anxiety disorders. Journal of Psychosomatic Research, 78(2), 109–115.
  4. Rybakowski, J., Pużyński, S., & Wciórka, J. (Red.). (2010). Psychiatria. Tom 1. Podstawy psychiatrii (wyd. 2). Edra Urban & Partner.
  5. Bandelow, B., Michaelis, S., & Wedekind, D. (2017). Treatment of anxiety disorders. Dialogues in Clinical Neuroscience, 19(2), 93–107.

Dystrofia paznokci – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Sabina Kuzynowska
-
0
Dystrofia paznokci – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Jednym z określeń, które pacjenci często słyszą podczas wizyty u podologa lub dermatologa, jest dystrofia paznokci. Wiele osób interpretuje tę nazwę jako rozpoznanie konkretnej choroby. W rzeczywistości jest to termin opisujący nieprawidłową budowę lub wygląd płytki paznokciowej, za którym mogą kryć się bardzo różne przyczyny – od urazów mechanicznych i przewlekłego ucisku, przez choroby dermatologiczne, aż po schorzenia ogólnoustrojowe czy wrodzone zaburzenia rozwoju aparatu paznokciowego.

Warto pamiętać, że dystrofia paznokci nie jest rozpoznaniem, lecz objawem. Oznacza to, że opisuje wygląd paznokcia, ale nie wyjaśnia, dlaczego doszło do powstania zmian. Dlatego ocena samej płytki paznokciowej zwykle nie wystarcza do postawienia diagnozy. Dla specjalisty jest ona jednym z elementów diagnostyki, który zawsze należy interpretować w połączeniu z wywiadem, badaniem klinicznym oraz – jeśli zachodzi taka potrzeba – wynikami badań dodatkowych.

To właśnie dlatego skuteczne leczenie dystrofii paznokci nie polega wyłącznie na poprawie wyglądu płytki. Kluczowe jest ustalenie przyczyny zmian i wdrożenie odpowiedniego postępowania. W wielu przypadkach pozwala to nie tylko poprawić wygląd paznokcia, ale również rozpoznać chorobę, która do tej pory pozostawała niezdiagnozowana.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> dystrofia paznokci nie jest chorobą, lecz określeniem opisującym różnego rodzaju nieprawidłowości płytki paznokciowej,
>> zmiany dystroficzne paznokci mogą być związane z urazami, chorobami skóry, infekcjami, schorzeniami ogólnoustrojowymi lub wadami wrodzonymi,
>> na podstawie samego wyglądu paznokcia nie można ustalić jego przyczyny, ponieważ podobne zmiany mogą występować w wielu różnych chorobach,
>> nie każda dystrofia paznokci oznacza grzybicę, dlatego rozpoczęcie leczenia bez wcześniejszej diagnostyki może opóźnić postawienie właściwego rozpoznania,
>> skuteczne leczenie dystrofii paznokci polega przede wszystkim na znalezieniu przyczyny zmian i wdrożeniu odpowiedniego postępowania, a nie wyłącznie na poprawie wyglądu płytki paznokciowej.

Spis treści:

  1. Dystrofia paznokci – co to jest?
  2. Przyczyny dystrofii paznokci
  3. Objawy i wygląd zmian dystroficznych paznokci
  4. Dystrofia paznokci u dzieci
  5. Diagnostyka dystrofii paznokci
  6. Leczenie dystrofii paznokci
  7. Profilaktyka – czy można zapobiegać dystrofii paznokci?
  8. Podsumowanie
  9. Najczęściej-zadawane-pytania-(FAQ)

Dystrofia paznokci – co to jest?

Dystrofia paznokci to termin medyczny określający zaburzenia wzrostu, budowy lub wyglądu płytki paznokciowej. Nie jest nazwą jednej konkretnej jednostki chorobowej, ale wspólnym określeniem obejmującym wiele różnych nieprawidłowości dotyczących paznokci. Mogą one dotyczyć jednego, kilku lub wszystkich paznokci dłoni i stóp.

Zmiany dystroficzne rozwijają się wtedy, gdy dochodzi do uszkodzenia struktur odpowiedzialnych za prawidłowy wzrost paznokcia – przede wszystkim macierzy, ale również łożyska czy wałów paznokciowych. W zależności od tego, która część aparatu paznokciowego została uszkodzona, paznokieć może rosnąć wolniej, zmieniać kształt, stawać się grubszy lub cieńszy, bardziej kruchy, szorstki albo zmieniać zabarwienie.

Warto podkreślić, że dystrofia paznokci jest objawem, a nie rozpoznaniem. Oznacza to, że opisuje wygląd paznokcia, ale nie wskazuje jego przyczyny. Podobnie jak gorączka może towarzyszyć wielu różnym chorobom, tak samo zmiany dystroficzne mogą być skutkiem urazu, przewlekłego ucisku, chorób skóry, zakażeń, schorzeń ogólnoustrojowych czy zaburzeń wrodzonych.

To bardzo ważna informacja z punktu widzenia pacjenta. Dwa paznokcie wyglądające bardzo podobnie mogą mieć zupełnie źródła problemu, a tym samym wymagać całkowicie odmiennego leczenia. Z tego powodu specjalista nie stawia rozpoznania wyłącznie na podstawie wyglądu płytki paznokciowej ani zdjęcia przesłanego przez internet. Dopiero dokładny wywiad, badanie oraz – w razie potrzeby – wykonanie badań dodatkowych pozwalają ustalić źródło problemu.

W praktyce zmiany dystroficzne mogą obejmować między innymi:

  • pogrubienie lub ścieńczenie płytki paznokciowej,
  • kruchość i zwiększoną łamliwość,
  • rozwarstwianie paznokci,
  • podłużne lub poprzeczne bruzdy,
  • szorstką lub matową powierzchnię,
  • deformację kształtu paznokcia,
  • zaburzenia tempa wzrostu,
  • oddzielanie się płytki od łożyska (onycholizę),
  • zmianę zabarwienia.

W praktyce podologicznej pacjenci bardzo często utożsamiają dystrofię paznokci z grzybicą. Tymczasem grzybica jest tylko jedną z wielu możliwych przyczyn zmian. Podobny obraz mogą powodować również łuszczyca, liszaj płaski, atopowe zapalenie skóry, urazy mechaniczne, przewlekły ucisk obuwia, niedobory pokarmowe, choroby tarczycy, cukrzyca czy niektóre choroby genetyczne.

Szczególną uwagę warto zwrócić na przewlekłe mikrourazy, które w gabinetach podologicznych należą do częstych przyczyn zmian dystroficznych paznokci stóp. Pacjenci często nie pamiętają jednego konkretnego urazu, ponieważ uszkodzenie rozwija się stopniowo przez wiele miesięcy. Każdy krok, zbyt ciasne obuwie czy nieprawidłowa biomechanika stopy mogą wywoływać niewielkie, ale powtarzające się przeciążenia aparatu paznokciowego. Z czasem prowadzą one do trwałych deformacji płytki, które z zewnątrz mogą przypominać inne choroby paznokci.

Dlatego podczas pierwszej wizyty specjalista ocenia nie tylko wygląd paznokcia. Równie ważny jest szczegółowy wywiad, sposób chodzenia, ustawienie palców, rodzaj noszonego obuwia oraz informacje o chorobach przewlekłych i przebytych urazach. Dopiero po połączeniu wszystkich tych elementów można zaplanować odpowiednią diagnostykę i dobrać leczenie odpowiadające rzeczywistej przyczynie problemu.

Dystrofia_paznokci_infografika

Przyczyny dystrofii paznokci

Zmiany dystroficzne paznokci mogą rozwijać się z wielu powodów. W niektórych przypadkach ich przyczyna jest łatwa do ustalenia, np. gdy deformacja pojawiła się po urazie. Zdarza się jednak, że nieprawidłowy wygląd paznokci jest pierwszym objawem choroby dermatologicznej lub ogólnoustrojowej, która przez długi czas nie powoduje innych dolegliwości.

To właśnie dlatego diagnostyka dystrofii paznokci nie powinna ograniczać się wyłącznie do oceny wyglądu płytki paznokciowej. Aby ustalić rzeczywistą przyczynę zmian, specjalista bierze pod uwagę również wywiad medyczny, choroby przewlekłe, przebyte urazy, styl życia oraz – w razie potrzeby – wyniki badań dodatkowych.

W praktyce podologicznej przyczyny dystrofii paznokci można podzielić na kilka głównych grup. Taki podział ułatwia zrozumienie, dlaczego podobne zmiany mogą mieć zupełnie różne podłoże i wymagać odmiennego postępowania diagnostycznego oraz terapeutycznego.

Urazy mechaniczne i przewlekłe mikrourazy

Jedną z najczęstszych przyczyn dystrofii paznokci są urazy. Mogą mieć charakter jednorazowy, np. po uderzeniu palca, upuszczeniu ciężkiego przedmiotu czy urazie sportowym. Znacznie częściej jednak zmiany rozwijają się stopniowo w wyniku przewlekłych mikrourazów, których pacjent często nawet nie jest świadomy.

Na paznokcie stóp każdego dnia działają znaczne siły. Podczas chodzenia, biegania czy schodzenia ze schodów płytka paznokciowa wielokrotnie styka się z wnętrzem obuwia. Jeżeli buty są zbyt ciasne, za krótkie lub mają zbyt niski i wąski nosek, aparat paznokciowy jest stale narażony na mikrourazy. Początkowo zmiany mogą być niemal niewidoczne, jednak z czasem dochodzi do zaburzenia prawidłowego wzrostu paznokcia i stopniowej deformacji płytki.

Ryzyko wystąpienia przewlekłych mikrourazów zwiększają między innymi:

  • noszenie zbyt ciasnego lub źle dopasowanego obuwia,
  • obuwie z wąskim noskiem,
  • intensywne bieganie oraz sporty wytrzymałościowe,
  • praca wymagająca wielogodzinnego chodzenia lub stania,
  • deformacje stóp i palców,
  • zaburzenia biomechaniki chodu.

W praktyce podologicznej przewlekłe mikrourazy należą do najczęstszych przyczyn zmian dystroficznych paznokci stóp. Charakterystyczne jest to, że pacjenci często nie potrafią wskazać jednego konkretnego urazu, ponieważ uszkodzenie rozwija się stopniowo przez wiele miesięcy lub nawet lat.

W takich przypadkach leczenie nie może ograniczać się wyłącznie do opracowania zmienionej płytki paznokciowej. Równie ważne jest usunięcie przyczyny przeciążenia, na przykład poprzez zmianę obuwia, zmniejszenie przewlekłego ucisku lub korekcję zaburzeń biomechaniki stopy. W przeciwnym razie zmiany mogą nawracać mimo prawidłowo prowadzonej terapii.

Choroby dermatologiczne

Dystrofia paznokci może być objawem wielu chorób skóry. Do najczęstszych należą łuszczyca, liszaj płaski oraz atopowe zapalenie skóry. W zależności od schorzenia płytka paznokciowa może stać się szorstka, zmatowiała, pogrubiała lub pokryta licznymi zagłębieniami i bruzdami.

Warto pamiętać, że:
U części pacjentów zmiany paznokciowe pojawiają się wcześniej niż charakterystyczne objawy skórne. Zdarza się więc, że to właśnie podolog lub dermatolog jako pierwszy podejrzewa rozwijającą się chorobę i kieruje pacjenta na dalszą diagnostykę.

Z tego powodu utrzymujące się lub postępujące zmiany w obrębie paznokci nie powinny być bagatelizowane ani leczone wyłącznie objawowo. W niektórych przypadkach mogą stanowić jeden z pierwszych sygnałów rozwijającej się choroby dermatologicznej.

Choroby ogólnoustrojowe

Wygląd paznokci może zmieniać się również w przebiegu wielu chorób ogólnoustrojowych. Dzieje się tak, ponieważ prawidłowy wzrost płytki paznokciowej zależy od sprawnego funkcjonowania całego organizmu. Zaburzenia metaboliczne, hormonalne czy krążeniowe mogą wpływać na proces tworzenia paznokcia i prowadzić do zmian dystroficznych.

Do chorób, które mogą wiązać się z występowaniem dystrofii paznokci, należą między innymi:

  • cukrzyca,
  • choroby tarczycy,
  • zaburzenia krążenia,
  • niedokrwistość,
  • choroby autoimmunologiczne,
  • przewlekłe choroby nerek i wątroby.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba z dystrofią paznokci cierpi na jedną z wymienionych chorób. Zmiany w obrębie paznokci są jedynie jednym z możliwych objawów i zawsze powinny być oceniane w szerszym kontekście klinicznym. Jeżeli pojawiają się nagle, obejmują wiele paznokci lub współwystępują z innymi dolegliwościami, mogą stanowić wskazanie do pogłębienia diagnostyki.

Pakiet anemii(4 badania) banerek

Niedobory witamin i składników mineralnych

Prawidłowy wzrost paznokcia zależy od odpowiedniej podaży witamin i składników mineralnych. Ich niedobór może prowadzić do spowolnienia wzrostu płytki paznokciowej, zwiększonej łamliwości, rozwarstwiania się paznokci oraz zmian ich struktury.

W diagnostyce dystrofii paznokci najczęściej ocenia się między innymi:

Należy jednak podkreślić, że nie każda łamliwość czy deformacja paznokci wynika z niedoborów pokarmowych. Samodzielne stosowanie suplementów bez wcześniejszej diagnostyki laboratoryjnej zwykle nie przynosi oczekiwanych efektów, ponieważ przyczyną zmian może być zupełnie inne schorzenie. Dobór suplementacji powinien być uzależniony od wyników badań oraz indywidualnych potrzeb pacjenta.

Zakażenia

Nieprawidłowy wygląd paznokcia może być również związany z zakażeniem grzybiczym lub bakteryjnym. W praktyce jest to jedna z najczęściej błędnie interpretowanych przyczyn dystrofii paznokci.

Wielu pacjentów zakłada, że każdy pogrubiały, przebarwiony lub zdeformowany paznokieć oznacza grzybicę. Tymczasem podobny obraz kliniczny mogą powodować również urazy, łuszczyca, przewlekły ucisk, choroby ogólnoustrojowe czy inne schorzenia aparatu paznokciowego.

Z tego względu rozpoznanie grzybicy nie powinno opierać się wyłącznie na wyglądzie paznokcia. W przypadku podejrzenia zakażenia lekarz może zalecić wykonanie badania mykologicznego, które pozwala potwierdzić lub wykluczyć obecność grzybów i ułatwia wybór odpowiedniego leczenia.

Badanie mykologiczne grzybica banerek

Wady wrodzone i choroby genetyczne

Niektóre postacie dystrofii paznokci są obecne od urodzenia lub ujawniają się we wczesnym dzieciństwie. Mogą wynikać z zaburzeń rozwoju aparatu paznokciowego albo stanowić jeden z objawów chorób genetycznych.

Do tej grupy zalicza się między innymi anonychię (całkowity brak paznokci), mikronychię (nieprawidłowo małe paznokcie), wrodzone zaburzenia wzrostu paznokci oraz wrodzone zaburzenie ustawienia paznokcia palucha.

Choć są to schorzenia rzadkie, ich rozpoznanie ma duże znaczenie. Niektóre z nich mogą współistnieć z innymi wadami rozwojowymi lub wymagać opieki lekarzy różnych specjalności, dlatego w takich przypadkach diagnostyka i leczenie często mają charakter wielospecjalistyczny.

Objawy i wygląd zmian dystroficznych paznokci

Dystrofia paznokci nie ma jednego charakterystycznego obrazu klinicznego. Wygląd płytki paznokciowej zależy przede wszystkim od przyczyny zmian oraz miejsca uszkodzenia aparatu paznokciowego. Dlatego nawet u dwóch pacjentów z tym samym rozpoznaniem zmiany mogą wyglądać zupełnie inaczej.

Najczęściej obserwowane objawy obejmują:

  • pogrubienie lub ścieńczenie płytki paznokciowej,
  • zmianę kształtu paznokcia,
  • łamliwość i kruchość,
  • rozdwajanie lub rozwarstwianie się płytki,
  • podłużne lub poprzeczne bruzdy,
  • szorstką, matową powierzchnię,
  • przebarwienia o różnym zabarwieniu,
  • oddzielanie się płytki od łożyska (onycholizę),
  • spowolniony lub nieprawidłowy wzrost paznokcia.

U części pacjentów zmiany mają wyłącznie charakter estetyczny. W innych przypadkach mogą powodować ból, utrudniać noszenie obuwia, sprzyjać wrastaniu paznokcia lub prowadzić do nawracających stanów zapalnych wałów paznokciowych.

Sam wygląd paznokcia nie pozwala jednak określić przyczyny zmian. Podobne objawy mogą występować zarówno w przebiegu urazów, chorób dermatologicznych i ogólnoustrojowych, jak i zakażeń czy wad wrodzonych. Z tego względu specjalista ocenia nie tylko kolor, grubość czy kształt płytki paznokciowej, ale również okoliczności, w jakich pojawiły się zmiany.

Podczas wywiadu istotne jest między innymi ustalenie, kiedy wystąpiły pierwsze objawy, czy dotyczą jednego czy wielu paznokci, czy zmiany postępują oraz czy towarzyszą im inne dolegliwości, takie jak zmiany skórne, świąd, ból stawów lub objawy chorób przewlekłych.

W praktyce klinicznej ogromne znaczenie mają również codzienne nawyki pacjenta. Rodzaj wykonywanej pracy, aktywność fizyczna, przebyte urazy, sposób skracania paznokci czy noszone obuwie często dostarczają informacji, których nie widać podczas samego badania. To właśnie połączenie dokładnego wywiadu z oceną kliniczną pozwala zawęzić liczbę możliwych przyczyn i zaplanować dalszą diagnostykę.

Dystrofia paznokci u dzieci

Dystrofia paznokci u dzieci często budzi u rodziców duży niepokój. Warto jednak pamiętać, że nie każda zmiana wyglądu paznokcia oznacza poważną chorobę. U najmłodszych pacjentów przyczyną nieprawidłowości mogą być zarówno wady wrodzone, jak i urazy, choroby skóry czy przebyte infekcje.

Paznokcie dziecka są cieńsze i bardziej delikatne niż u osób dorosłych, dlatego łatwiej ulegają uszkodzeniom. Nawet niewielki uraz podczas zabawy, uprawiania sportu czy noszenia źle dopasowanego obuwia może czasowo zaburzyć pracę macierzy paznokcia. Skutki takiego uszkodzenia często stają się widoczne dopiero po kilku tygodniach, gdy zaczyna odrastać nowa płytka paznokciowa.

Dystrofia paznokci u dzieci może mieć również podłoże dermatologiczne. Zmiany bywają związane między innymi z łuszczycą, atopowym zapaleniem skóry czy liszajem płaskim. Niekiedy są także następstwem przebytej infekcji wirusowej, podczas której dochodzi do przejściowego zahamowania wzrostu paznokcia.

Znacznie rzadziej przyczyną są choroby genetyczne lub wrodzone zaburzenia rozwoju aparatu paznokciowego. W takich przypadkach zmiany zwykle pojawiają się już we wczesnym dzieciństwie i mogą współwystępować z innymi nieprawidłowościami rozwojowymi.

Rodzice często pytają, czy każdy zmieniony paznokieć u dziecka wymaga leczenia. Nie zawsze. Jeżeli zmiana jest następstwem urazu, paznokieć często stopniowo odzyskuje prawidłowy wygląd wraz z odrastaniem nowej płytki. Jeżeli jednak deformacja utrzymuje się przez wiele miesięcy, obejmuje kilka paznokci, nasila się lub towarzyszą jej inne niepokojące objawy, warto skonsultować się z podologiem lub dermatologiem, którzy ocenią, czy konieczna jest dalsza diagnostyka.

Diagnostyka dystrofii paznokci

Skuteczne leczenie dystrofii paznokci rozpoczyna się od prawidłowej diagnostyki. Jest to jeden z najważniejszych etapów całego postępowania, ponieważ podobny wygląd paznokcia może być następstwem wielu różnych schorzeń. Dopiero ustalenie przyczyny zmian pozwala zaplanować odpowiednie leczenie.

Podczas wizyty specjalista przeprowadza szczegółowy wywiad. Pyta m.in. o:

  • czas pojawienia się zmian,
  • przebyte urazy,
  • wykonywaną pracę,
  • aktywność sportową,
  • noszone obuwie,
  • choroby przewlekłe,
  • przyjmowane leki,
  • występowanie podobnych zmian u członków rodziny.

Następnie oceniany jest wygląd paznokci oraz otaczającej skóry. Specjalista zwraca uwagę nie tylko na samą płytkę paznokciową, ale również na wały paznokciowe, łożysko paznokcia oraz stan skóry dłoni lub stóp. W przypadku zmian dotyczących stóp istotnym elementem badania jest także ocena biomechaniki chodu oraz miejsc narażonych na przewlekłe przeciążenia.

Jeżeli obraz kliniczny sugeruje zakażenie grzybicze, lekarz może zlecić wykonanie badania mykologicznego. Pozwala ono potwierdzić lub wykluczyć obecność grzybów, dzięki czemu leczenie można dostosować do rzeczywistej przyczyny zmian i uniknąć niepotrzebnego stosowania leków przeciwgrzybiczych.

W zależności od obrazu klinicznego lekarz może również zlecić badania laboratoryjne, które pomagają znaleźć przyczynę zmian. Mogą one obejmować między innymi:

  • morfologię krwi,
  • stężenie żelaza i ferrytyny,
  • witaminę B12,
  • kwas foliowy,
  • stężenie witaminy D,
  • oznaczenie stężenia glukozy oraz hemoglobiny glikowanej (HbA1c),
  • oznaczenie hormonów tarczycy (TSH, FT3 i FT4).

W niektórych przypadkach konieczna jest również konsultacja dermatologiczna, endokrynologiczna, diabetologiczna lub konsultacja z innym specjalistą, zwłaszcza gdy zmiany paznokciowe są jednym z objawów choroby ogólnoustrojowej.

Choć często mówi się, że paznokcie są „wizytówką” człowieka, ich wygląd nie pozwala na samodzielne rozpoznanie konkretnej choroby. Mogą jednak stanowić cenną wskazówkę diagnostyczną i skłonić do poszerzenia diagnostyki. Dlatego leczenie dystrofii paznokci powinno rozpoczynać się od ustalenia przyczyny zmian, a nie od przypadkowego stosowania preparatów dostępnych bez recepty.

Leczenie dystrofii paznokci

Nie istnieje jeden uniwersalny sposób leczenia wszystkich dystrofii paznokci. Wynika to z prostego faktu – dystrofia paznokci jest objawem, a nie chorobą. Aby terapia była skuteczna, konieczne jest ustalenie przyczyny zmian i wdrożenie leczenia dostosowanego do ich podłoża.

W wielu przypadkach samo opracowanie zmienionej płytki paznokciowej poprawia jej wygląd i zwiększa komfort pacjenta, jednak nie eliminuje źródła problemu. Jeżeli przyczyną zmian jest przewlekły uraz, choroba skóry, zakażenie lub schorzenie ogólnoustrojowe, nieusunięcie czynnika wywołującego będzie sprzyjało nawrotom.

Leczenie dystrofii paznokci może obejmować między innymi:

  • terapię choroby podstawowej,
  • leczenie przeciwgrzybicze lub przeciwbakteryjne, jeżeli zakażenie zostało potwierdzone odpowiednimi badaniami,
  • regularne opracowywanie zmienionej płytki paznokciowej przez podologa,
  • odciążenie paznokcia narażonego na przewlekły ucisk,
  • zmianę nieprawidłowo dobranego obuwia,
  • zastosowanie indywidualnych wkładek ortopedycznych w przypadku przeciążeń biomechanicznych,
  • uzupełnienie laboratoryjnie potwierdzonych niedoborów witamin i składników mineralnych.

W gabinecie podologicznym ważnym elementem postępowania jest również edukacja pacjenta. Specjalista wyjaśnia, jak prawidłowo skracać paznokcie, pielęgnować skórę stóp oraz unikać czynników, które mogą utrudniać odrastanie zdrowej płytki paznokciowej.

Pacjenci często oczekują szybkich efektów leczenia. Warto jednak pamiętać, że paznokcie rosną powoli, dlatego regeneracja płytki wymaga czasu nawet wtedy, gdy przyczyna zmian została skutecznie usunięta. Pierwsze efekty terapii są zwykle widoczne dopiero po kilku miesiącach, a całkowita wymiana paznokcia stopy może trwać nawet kilkanaście miesięcy. Jest to naturalny proces, którego nie da się znacząco przyspieszyć.

Profilaktyka – czy można zapobiegać dystrofii paznokci?

Nie wszystkim zmianom dystroficznym można zapobiec. Dotyczy to przede wszystkim wad wrodzonych oraz schorzeń o podłożu genetycznym. W wielu przypadkach odpowiednia pielęgnacja paznokci, właściwie dobrane obuwie oraz szybka reakcja na pierwsze niepokojące objawy mogą jednak zmniejszyć ryzyko rozwoju zmian lub ograniczyć ich nasilenie.

Profilaktyka ma szczególne znaczenie u osób, których paznokcie są narażone na przewlekłe przeciążenia. Dotyczy to między innymi sportowców, osób wykonujących pracę stojącą lub wymagającą wielogodzinnego chodzenia, a także pacjentów z deformacjami stóp czy zaburzeniami biomechaniki chodu.

Aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia zmian dystroficznych paznokci, warto:

  • nosić obuwie odpowiednio dopasowane do długości i szerokości stopy,
  • unikać długotrwałego ucisku palców przez zbyt ciasne buty,
  • skracać paznokcie zgodnie z ich naturalnym kształtem, bez nadmiernego zaokrąglania boków,
  • chronić paznokcie przed urazami mechanicznymi,
  • dbać o właściwą higienę stóp i dłoni,
  • nie usuwać samodzielnie zmienionej płytki paznokciowej,
  • stosować preparaty pielęgnacyjne dostosowane do potrzeb paznokci i skóry,
  • kontrolować choroby przewlekłe, takie jak cukrzyca czy choroby tarczycy,
  • zgłaszać się do specjalisty, jeśli zmiany utrzymują się przez dłuższy czas lub stopniowo się nasilają.

W praktyce podologicznej duże znaczenie ma również zapobieganie przewlekłym przeciążeniom aparatu paznokciowego. Jeżeli przyczyną nawracających zmian jest nieprawidłowa biomechanika stopy, samo leczenie paznokcia zwykle nie wystarcza. W takich sytuacjach pomocne mogą być indywidualnie dobrane wkładki ortopedyczne, odciążenia lub zmiana obuwia, które ograniczają działanie sił odpowiedzialnych za przewlekłe uszkadzanie aparatu paznokciowego.

Warto pamiętać, że paznokcie rosną powoli i reagują na wiele czynników działających na organizm nawet kilka miesięcy wcześniej. Oznacza to, że widoczne dziś zmiany nie zawsze są skutkiem aktualnego problemu. Często stanowią ślad procesów, które miały miejsce wcześniej, takich jak przebyta choroba, uraz, zabieg operacyjny czy znaczne obciążenie organizmu. Dlatego podczas diagnostyki tak duże znaczenie ma dokładny wywiad oraz całościowa ocena stanu zdrowia pacjenta.

>> Może Ci się przydać: Choroby tarczycy i badanie rT3 – co warto wiedzieć?

pakiet ryzyko cukrzycy (2 badania) banerek

Kiedy zgłosić się do specjalisty?

Nie każda zmiana wyglądu paznokcia wymaga pilnej konsultacji. Są jednak sytuacje, w których nie warto zwlekać z wizytą u specjalisty, ponieważ wczesne rozpoznanie przyczyny zmian może ułatwić leczenie i zmniejszyć ryzyko powikłań.

Warto skonsultować się z podologiem lub dermatologiem, jeśli:

  • zmiana pojawiła się nagle i nie ma oczywistej przyczyny,
  • dotyczy kilku lub wszystkich paznokci,
  • towarzyszy jej ból, stan zapalny lub wydzielina,
  • paznokieć zmienił kolor, kształt lub zaczął oddzielać się od łożyska,
  • zmiany utrzymują się przez kilka miesięcy mimo prawidłowej pielęgnacji,
  • nawracają pomimo wcześniejszego leczenia,
  • współwystępują z objawami chorób skóry lub innymi dolegliwościami ogólnymi.

Wczesna konsultacja pozwala szybciej ustalić przyczynę problemu i wdrożyć odpowiednie postępowanie. Ma to szczególne znaczenie u osób z cukrzycą, zaburzeniami krążenia czy obniżoną odpornością, u których nawet niewielkie zmiany w obrębie stóp mogą zwiększać ryzyko rozwoju poważniejszych powikłań.

>> Zobacz również: Choroby układu krążenia – które występują najczęściej? Objawy i diagnostyka

Podsumowanie

Dystrofia paznokci nie jest chorobą, lecz objawem świadczącym o zaburzeniu prawidłowego wzrostu lub budowy płytki paznokciowej. Jej przyczyną mogą być urazy mechaniczne, przewlekłe przeciążenia, choroby dermatologiczne, zakażenia, schorzenia ogólnoustrojowe, niedobory witamin i składników mineralnych oraz wrodzone zaburzenia rozwoju aparatu paznokciowego.

Najważniejszym elementem postępowania jest ustalenie przyczyny zmian. Dopiero prawidłowe rozpoznanie pozwala dobrać odpowiednie leczenie i zmniejszyć ryzyko nawrotów. W wielu przypadkach konieczna jest współpraca kilku specjalistów, między innymi podologa, dermatologa, lekarza rodzinnego czy endokrynologa.

Choć nie każdej dystrofii paznokci można zapobiec, odpowiednia pielęgnacja, właściwie dobrane obuwie, ochrona paznokci przed urazami oraz kontrola chorób przewlekłych mogą ograniczyć ryzyko wielu nabytych zmian.

Warto pamiętać, że wygląd paznokci może dostarczać cennych informacji o stanie zdrowia, jednak sam w sobie nie pozwala ustalić przyczyny problemu. Dlatego przewlekłych lub nawracających zmian nie należy traktować wyłącznie jako problemu estetycznego. Im wcześniej zostanie ustalone ich podłoże, tym większa szansa na skuteczne leczenie i odrost zdrowej płytki paznokciowej.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy dystrofia paznokci to grzybica?

Nie. Grzybica jest jedną z możliwych przyczyn zmian dystroficznych, ale podobny wygląd paznokcia mogą powodować również urazy, choroby skóry, schorzenia ogólnoustrojowe czy przewlekły ucisk.

Czy dystrofia paznokci jest zaraźliwa?


Sama dystrofia paznokci nie jest chorobą zakaźną. Jeżeli jednak jej przyczyną jest zakażenie grzybicze lub bakteryjne, sposób postępowania zależy od rodzaju infekcji.

Czy dystrofia paznokci może ustąpić samoistnie?

To zależy od przyczyny. Zmiany po urazie mogą stopniowo ustąpić wraz z odrastaniem paznokcia, natomiast w przypadku chorób dermatologicznych lub ogólnoustrojowych konieczne jest leczenie przyczyny.

Jak długo trwa odrost paznokcia po leczeniu?


Paznokcie rosną powoli. Pierwsze efekty leczenia są zwykle widoczne po kilku miesiącach, a całkowita wymiana paznokcia stopy może trwać nawet kilkanaście miesięcy.

Czy warto stosować preparaty przeciwgrzybicze na własną rękę?

Nie. Przed rozpoczęciem leczenia warto ustalić przyczynę zmian, ponieważ nie każda dystrofia paznokci jest wynikiem grzybicy.

Do jakiego specjalisty zgłosić się z dystrofią paznokci?

W zależności od charakteru zmian pomocny może być podolog, dermatolog lub lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, który w razie potrzeby skieruje na dalszą diagnostykę.

Czy dystrofia paznokci zawsze wymaga leczenia?

Nie zawsze. Jeżeli zmiany są następstwem niewielkiego urazu, mogą stopniowo ustąpić wraz z odrastaniem paznokcia. Leczenie zależy od przyczyny zmian i nie w każdym przypadku wymaga farmakoterapii.

Czy podolog może rozpoznać przyczynę dystrofii paznokci?

Podolog przeprowadza szczegółowy wywiad, ocenia wygląd paznokci oraz stan stóp i w razie potrzeby kieruje pacjenta na dalszą diagnostykę lub konsultację z lekarzem. W wielu przypadkach ustalenie przyczyny wymaga współpracy kilku specjalistów.

Bibliografia

  1. Bilik D. Onychologia. Kompendium wiedzy o aparacie paznokciowym i technikach chirurgicznych. Warszawa: PZWL; 2026.
  2. Piraccini BM, Tosti A. Nail Disorders: A Practical Guide to Diagnosis and Management. Springer; 2021.
  3. Scher RK, Daniel CR III (red.). Nails: Therapy, Diagnosis, Surgery. 4th ed. Elsevier Saunders; 2018.
  4. Bolognia JL, Schaffer JV, Cerroni L. Dermatology. 5th ed. Elsevier; 2024.
  5. James WD, Elston DM, Treat JR, Rosenbach MA, Neuhaus IM. Andrews’ Diseases of the Skin: Clinical Dermatology. 14th ed. Elsevier; 2024.
  6. European Academy of Dermatology and Venereology (EADV). Aktualne rekomendacje dotyczące diagnostyki i leczenia chorób paznokci.

Czym są pneumokoki i jakie choroby wywołują?

Elwira Zawidzka
-
0
Czym są pneumokoki i jakie choroby wywołują?

Pneumokoki są powszechnymi, bakteryjnymi patogenami człowieka. U dzieci wywołują najczęściej zapalenie górnych dróg oddechowych, natomiast u dorosłych są główną przyczyną pozaszpitalnego zapalenia płuc. U osób z grupy ryzyka zakażenie może doprowadzić do rozwoju inwazyjnej choroby pneumkokowej (IChP). Najskuteczniejszą metodą zapobiegania infekcji są szczepienia ochronne.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> pneumokoki są powszechnie występującymi bakteriami, które mogą być przyczyną infekcji o różnej postaci klinicznej,
>> choroba pneumokokowa może być ograniczona do jednego obszaru organizmu lub drobnoustroje mogą rozprzestrzeniać się do różnych tkanek i płynów ustrojowych,
>> w Polsce najczęstszą postacią zakażenia pneumokokowego jest zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok i zapalenie płuc,
>> na infekcję pneumokokową najbardziej narażone są małe dzieci i seniorzy,
>> istnieją różnice w zakażeniach wywoływanych przez pneumokoki i meningokoki,
>> chorobę pneumokokową można potwierdzić badaniami laboratoryjnymi,
>> infekcja pneumokokowa jest uleczalna, w terapii konieczne jest zastosowanie antybiotyków,
>> najskuteczniejszą formą zapobiegania chorobie pneumokokowej są szczepienia ochronne.

Spis treści:

  1. Co to są pneumokoki?
  2. Jakie choroby powodują pneumokoki?
  3. Kto jest najbardziej narażony na zakażenie pneumokokami?
  4. Objawy zakażenia pneumokokami
  5. Pneumokoki – objawy u dzieci
  6. Pneumokoki a meningokoki – czym się różnią?
  7. Diagnostyka zakażeń pneumokokowych – jakie badania wykonać?
  8. Pneumokoki – leczenie. Czy pneumokoki można wyleczyć?
  9. Zakażenie pneumokokowe – możliwe powikłania
  10. Pneumokoki – szczepionka i profilaktyka zakażeń
  11. Zakończenie

Co to są pneumokoki?

Pneumokoki (Streptococcus pneumoniae) to powszechnie występujące bakterie należące do grupy paciorkowców. Często określane są mianem dwoinek zapalenia płuc, ze względu na charakterystyczny układ komórek w preparacie mikroskopowym i jedną z najczęstszych postaci choroby przez nie wywoływanych. Większość pneumokoków posiada otoczkę wielocukrową, która jest głównym czynnikiem zjadliwości bakterii.

Na podstawie różnic w budowie otoczki wyróżniono ponad 90 serotypów S.pneumoniae. Występowanie poszczególnych serotypów zależy od regionu geograficznego i wieku zakażonego. Za ponad połowę przypadków choroby pneumokokowej odpowiada kilkanaście serotypów.  W Polsce dominują serotypy 19A, 3, 4, 8,9N, 6C. Swoiste przeciwciała zapewniające ochronę przed zakażeniem skierowane są przeciwko konkretnemu serotypowi. Między niektórymi serotypami istnieje odporność krzyżowa.

U człowieka naturalnym miejscem bytowania pneumokoków jest jama nosowo-gardłowa. Kolonizacja tymi bakteriami dotyczy ok. 5-10% osób dorosłych oraz 20-40% dzieci. Możliwa jest jednoczasowa kolonizacja różnymi serotypami dwoinek.

Do zakażenia dochodzi najczęściej drogą kropelkową lub przez kontakt bezpośredni. Zapadalność (częstość zachorowań) jest zróżnicowana w zależności od wieku i innych czynników ryzyka. Obserwowana jest sezonowość zachorowań – najwięcej przypadków odnotowuje się zimą i wczesną wiosną.

Jakie choroby powodują pneumokoki?

Pneumokoki wywołują zarówno zakażenia zlokalizowane, jak i inwazyjne. W większości przypadków choroba wywołana przez S.pneumoniae poprzedzona jest stanem nosicielstwa w nosogardzieli. Czynnikiem ryzyka rozwoju infekcji jest kolonizacja nabyta w ciągu ostatniego miesiąca. Kolonizacja jest najwyższa u dzieci i osób z kontaktu. Chorobotwórczość bakterii uwarunkowana jest zdolnością przylegania do komórek ludzkich, szerzenia się bakterii do jałowych tkanek, stymulacji miejscowej odpowiedzi zapalnej i unikania fagocytozy. Inwazyjna choroba pneumokokowa może mieć piorunujący przebieg. W zależności od rodzaju zakażenia okres wylęgania choroby wynosi 1-3 dni.

Zakażenia pneumokokowi umiejscowione:

  • ostre zapalenie ucha środkowego,
    • ostre zapalenie zatok,
    • zapalenie płuc (bez bakteriemii),
    • zapalenie spojówek.

Zakażenia pneumokokowi inwazyjne:

  • zapalenie płuc z bakteriemią,
    • bakteriemia/posocznica,
    • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych ,
    • zapalenie otrzewnej.

Kto jest najbardziej narażony na zakażenie pneumokokami?

Na zakażenie pneumokokami najbardziej narażone są dzieci <5 r.ż. (szczególnie < 2 r.ż.) oraz seniorzy >65 r.ż. Oprócz ryzyka związanego z wiekiem, do czynników sprzyjających wystąpieniu choroby pneumokokowej należą:

  • wrodzona, nabyta lub czynnościowa asplenia (brak śledziony lub upośledzenie jej funkcji),
  • niedobory odpornościowe,
  • urazy lub wady ośrodkowego układu nerwowego,
  • choroby nowotworowe,
  • przewlekłe choroby układu krążenia i układu oddechowego.

>> Przeczytaj: Jak wzmocnić układ immunologiczny u dorosłych i dzieci?

Objawy zakażenia pneumokokami

Objawy choroby pneumokokowej są zależne od lokalizacji zakażenia, nasilenia infekcji i odpowiedzi immunologicznej.

Objawy pojawiające się w różnych postaciach klinicznych choroby pneumokokowej:

  • pneumokokowe zapalenie płuc – na 1-3 dni przed rozwojem choroby bakteryjnej często obserwuje się objawy wirusowej infekcji dróg oddechowych. Początek choroby pneumokokowej jest nagły, pojawiają się dreszcze, gorączka >38 °C, duszność, ból w klatce piersiowej, może wystąpić sinica. Odkrztuszana przez pacjenta plwocina jest podbarwiona krwią, z czasem pojawia się w niej ropa. Choroba u dorosłych na ogół rozwija się w dolnych płatach płuc i często przebiega z bakteriemią (25-30% przypadków). U osób w podeszłym wieku z reguły nie występuje gorączka, a zapalenie płuc ma charakter uogólniony.
  • pneumokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych – początkowo występują objawy grypopodobne (ból gardła, gorączka, złe samopoczucie, bóle mięśni i stawów), z czasem pojawia się nagły, bardzo silny ból głowy, wysoka gorączka, sztywność karku, nudności, wymioty, światłowstręt, zaburzenia świadomości, drgawki. U 70-80% pacjentów pneumokoki są obecne również w krwi.
  • pneumokokowe zapalenie ucha środkowego – w przebiegu choroby pojawia się gorączka, silny, pulsujący ból ucha, wysięk z ucha, ogólne osłabienie,
  • pneumokokowe zapalenie zatok – po objawach prodromalnych pojawia się gorączka, ból głowy (nasila się przy schylaniu), ból twarzy, zatkanie nosa, gęsta zielonkawa wydzielina z nosa.

Pneumokoki – objawy u dzieci

Niemowlęta i małe dzieci są szczególnie narażone na zakażenia pneumokokami.  Do zakażeń dochodzi najczęściej w żłobkach i przedszkolach, gdzie stan przewlekłego nosicielstwa S.pneumoniae wśród dzieci dochodzi nawet do 60%. U dzieci najczęstszą postacią zakażenia jest infekcja górnych dróg oddechowych z zapaleniem ucha środkowego i zatok. W infekcji ucha pojawiają:

  • ból ucha,
  • gorączka,
  • drażliwość,
  • brak apetytu,
  • bezsenność,
  • płaczliwość.

Zapalenie płuc u dzieci, w przeciwieństwie do płatowego zapalenia u dorosłych, ma najczęściej postać uogólnioną odoskrzelową. Najgroźniejszą postacią infekcji u dzieci jest inwazyjna choroba pneumokokowa, która może prowadzić do trwałych powikłań neurologicznych, a nawet do śmierci.

W przebiegu IChP pojawia się:

  • gorączka,
  • szybkie pogorszenie ogólnego stanu zdrowia,
  • drgawki,
  • silne bóle głowy,
  • zaburzenia świadomości,
  • apatia,
  • pulsujące ciemiączko u niemowląt.

Szczególnie niepokojącym objawem, wymagającym natychmiastowej interwencji lekarskiej są wybroczyny skórne, pojawiające się głównie na kończynach.  U najmłodszych dzieci objawy zakażenia pneumokokowego mogą być mało specyficzne, a im starsze dziecko, tym są bardziej objawy stają się typowe dla konkretnej postaci klinicznej zakażenia.

>> Może Cię zainteresować: Ostre zapalenie ucha środkowego u dzieci – jeden z najczęstszych problemów małych dzieci

Pneumokoki a meningokoki – czym się różnią?

Pneumokoki i meningokoki mają wiele cech wspólnych, ale równocześnie wiele je różni. Pneumokoki należą do bakterii Gram-dodatnich, meningokoki są Gram-ujemne. Dzieje się tak ze względu na odmienną budowę ściany komórkowej. Infekcje wywoływane przez te drobnoustroje mają różny przebieg i różne objawy dominujące. Rozbieżności dotyczą również grup ryzyka zachorowania i profilaktyki.

Zakażenia wywoływane przez pneumokoki są znacznie częstsze niż infekcje meningokokowe i przebiegają zazwyczaj z zapaleniem górnych dróg oddechowych, w tym zapaleniem zatok przynosowych i ostrym zapaleniem ucha środkowego.  Pneumokoki są też najczęstszą przyczyną pozaszpitalnego zapalenia płuc u dorosłych. Infekcja pneumokokowa z reguły poprzedzona jest 1-3 dniowym okresem objawów przypominających przeziębienie.Na infekcję narażone są głównie niemowlęta, małe dzieci oraz seniorzy i osoby z chorobami przewlekłymi. Szczepienia ochronne dzieci przeciwko pneumokokom są w Polsce obowiązkowe.

Zakażenia meningokokami w postaci zapalenia ucha środkowego, zapalenia zatok czy zapalenia płuc zdarzają się niezwykle rzadko. Najczęstszą postacią infekcji jest choroba inwazyjna. Choroba meningokokowa rozwija się w szybkim tempie, czasami kilku godzin, dając objawy ogólne z charakterystyczną wybroczynową wysypką (piorunująca sepsa). Na infekcję narażone są głównie niemowlęta do 1 r.ż. oraz młodzież (nastolatkowie i młodzi dorośli). Zachorowania u młodzieży wynikają ze stylu życia:

  • przebywania w dużych skupiskach ludzi,
  • bliskich kontaktów sprzyjających rozprzestrzenianiu bakterii.

W Polsce nie ma obowiązku szczepienia przeciwko meningokokom. Szczepionki są pełnopłatne i zalecane osobom z grupy ryzyka. W niektórych miastach wdrożono bezpłatne szczepienia w ramach lokalnych Programów Polityki Zdrowotnej.

>> Warto dowiedzieć się więcej z artykułu: Sepsa u dziecka – poważne zagrożenie dla malucha

Diagnostyka zakażeń pneumokokowych – jakie badania wykonać?

Objawy kliniczne nie są wystarczające dla potwierdzenia choroby pneumokokowej. Dla rozpoznania zakażenia Streptococcus pneumoniae należy przeprowadzić diagnostykę laboratoryjną. Materiałem do badania jest krew, plwocina, płyn mózgowo-rdzeniowy, ropa, mocz.

Stosowane rutynowo metody obejmują:

  • mikroskopię – w preparatach mikroskopowych barwionych metodą Grama, widoczne są charakterystyczne ziarniaki Gram (+) układające się w dwoinki,
  • hodowlę  –  materiał pobrany od pacjenta posiewany jest na pożywki mikrobiologiczne. Metoda umożliwia wykrycie, identyfikację  S.pneumoniae oraz określenie lekowrażliwości bakterii (wykonanie antybiogramu).
  • testy antygenowe – metoda pozwala na szybkie wykrycie w próbce moczu antygenów charakterystycznych dla S.pneumoniae. Badanie jest wykorzystywane w wykrywaniu pneumokokowego zapalenia płuc,
  • testy genetyczne – metoda Real –Time PCR umożliwia wykrycie w próbce pobranej od pacjenta materiału genetycznego S.pneumoniae. Test jest bardzo czuły i specyficzny. Szczególnie zastosowanie znajdują panelowe testy PCR, które jednoczasowo wykrywają różne przyczyny zakażeń układowych. Dostępne są panele służące wykrywaniu czynników etiologicznych sepsy, zakażenia układu nerwowego i panele oddechowe.

Pneumokoki – leczenie. Czy pneumokoki można wyleczyć?

Choroba pneumokokowa jest uleczalna. Terapia wymaga podania antybiotyków. Ze względu na narastającą oporność pneumokoków na leki, istotne może okazać się wykonanie antybiogramu.  W przypadkach zakażenia górnych dróg oddechowych i zapalenia płuc przebiegającego łagodnie stosowane jest leczenie doustne w warunkach domowych. Leki podawane są przez tydzień. Chory powinien w tym czasie wypoczywać i przyjmować duże ilości płynów.

Przy prawidłowo prowadzonym leczeniu poprawa zdrowia odczuwalna jest po 1-2 dniach, a choroba całkowicie ustępuje po 7-10 dniach. Leczenie szpitalne jest niezbędne w przypadku inwazyjnej choroby meningokokowej i ciężkiego zapalenia płuc. Terapia w takim przypadku jest dłuższa i wymaga dożylnego podawania antybiotyków.

Zakażenie pneumokokowe – możliwe powikłania

Następstwem zakażenia pneumokokowego mogą być:

  • powikłania na skutek zapalenia zatok – przejście z infekcji ostrej w stan przewlekły, zapalenie tkanek miękkich oczodołu, ropień oczodołu, zakrzep zatoki jamistej, rzadziej powikłania wewnątrzczaszkowe,
  • powikłania na skutek zapalenia ucha środkowego – przejście infekcji w stan przewlekły, ostre zapalenie wyrostka sutkowatego, porażenie nerwu twarzowego, zapalenie błędnika, rzadziej powikłania wewnątrzczaszkowe,
  • powikłania na skutek zapalenia płuc – zapalenie opłucnej, wysięk w opłucnej, martwicze zapalenie płuc, rozwój ropnia płuca,
  • rozwój inwazyjnej choroby pneumokokowej (IChP):
    • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
    • sepsa,
    • zapalenie płuc z bakteriemią.

Pneumokoki – szczepionka i profilaktyka zakażeń

Najbardziej skuteczną metodą zapobiegania rozwojowi choroby pneumokokowi jest profilaktyka swoista w postaci szczepionki.

Zgodnie z polskim programem szczepień ochronnych i rozporządzeniem w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych, szczepienie przeciwko pneumokokom jest obowiązkowe dla:

  • dzieci do ukończenia 5 r.ż.,
  • dzieci i młodzieży do ukończenia 19. roku życia z grup ryzyka zakażeń pneumokokowych,
  • dzieci, młodzieży i dorosłych przed przeszczepieniem macierzystych komórek krwiotwórczych lub po takim zabiegu; przed przeszczepieniem narządów miąższowych lub po takim zabiegu; z anatomiczną lub czynnością asplenią.

Szczepionki przeznaczone do realizacji obowiązkowego szczepienia obejmują szczepionkę 10-walentną, 13-walentną i 15-walentną.

W innych, niż przedstawione wyżej, przypadkach szczepienia nie są obowiązkowe, ale ze względu na możliwe groźne następstwa zakażenia zalecane są dorosłym w wieku powyżej 50 lat oraz dorosłym należącym do grup ryzyka wystąpienia choroby pneumokokowej.

Zalecane szczepienia są pełnopłatne, za wyjątkiem osób  w wieku >65 r.ż., dla których dostępna jest bezpłatnie szczepionka 13-walentna.

Zakończenie

Pneumokoki są jednymi z najczęstszych i najbardziej niebezpiecznych dla człowieka patogenów bakteryjnych. Wysoka zapadalność na zakażenia, śmiertelność >12% w przypadku choroby inwazyjnej i narastająca oporność S.pneumoniae na antybiotyki powoduje, że powinniśmy zdecydowanie postawić na profilaktykę zakażeń, a w przypadku wystąpienia infekcji – na szybką diagnostykę i podjęcie terapii.

Bibliografia

  1. prof. Waleria Hryniewicz „Streptococcus pneumoniae” – materiały edukacyjne KOROUN/BINET Pozaszpitalne zakażenia inwazyjne o etiologii bakteryjnej Moduł I NPOA (2009-2013)
  2. prof. Waleria Hryniewicz „Zakażenia wywoływane przez szczepy Streptococcus pneumoniae” Materiały edukacyjne Fundacji Centrum Mikrobiologii Klinicznej; Warszawa marzec 2015 r.
  3. dr hab. n. med. Ernest Kuchar „Bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych” https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zakazenia-bakteryjne/157185,bakteryjne-zapalenie-opon-mozgowo-rdzeniowych (dostęp 10.07.2026 r.)
  4. dr hab. n. med. Ernest Kuchar Jaki jest obraz kliniczny i powikłania zakażeń pneumokokowych? Jakie jest rokowanie w inwazyjnych zakażeniach S. pneumoniae? https://www.mp.pl/szczepienia/ekspert/pneumokoki_ekspert/pneumo-objawy/161609,jaki-jest-obraz-kliniczny-i-powiklania-zakazen-pneumokokowych (dostęp 12.07.2026 r.)
  5. European Centre for Disease Prevention and Control. Invasive pneumococcal disease. In: ECDC. Annual epidemiological report for 2022. Stockholm: ECDC; 2025 https://www.mp.pl/szczepienia/aktualnosci/371276,ktore-serotypy-pneumokoka-dominuja-w-populacji-krajow-unii-europejskiej (dostęp 10.07.2026 r.)
  6. Małgorzata Ściubisz Szczepionki przeciwko pneumokokom do realizacji obowiązkowego PSO https://www.mp.pl/szczepienia/aktualnosci/400751,szczepionki-przeciwko-pneumokokom-do-realizacji-obowiazkowego-pso (dostęp 12.07.2026 r.)
  7. lek. Iwona Witkiewicz Pneumokokowe zapalenie płuc: przyczyny, objawy i leczenie https://www.mp.pl/pacjent/pulmonologia/choroby/150599,pneumokokowe-zapalenie-pluc (dostęp 11.07.2026 r.)
  8. Szczepienia.Info „Szczepionka przeciw pneumokokom” https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/pneumokoki/?strona=10#kogo-dotyczy-refundacja-szczepionki-przeciw-pneumokokom-u-doroslych (dostęp 10.07.2026 r.)

Lipoproteina A – czym jest, kiedy wykonać badanie i co zrobić w przypadku przekroczenia norm?

Agata Strukow
-
0
Lipoproteina A – czym jest, kiedy wykonać badanie i co zrobić w przypadku przekroczenia norm?

Artykuł powstał 06.12.2023 r., ostatnia aktualizacja: 03.08.2026 r.

Choroby sercowo-naczyniowe od lat pozostają główną przyczyną zgonów na świecie. Choć świadomość na temat szkodliwości „złego cholesterolu” (LDL) jest powszechna, w kardiologii i lipidologii coraz więcej uwagi poświęca się innemu, groźnemu i ukrytemu czynnikowi ryzyka. Jest nim lipoproteina A, oznaczana skrótem Lp(a).

Z artykułu dowiesz się, że:
>> każda dorosła osoba powinna mieć oznaczone stężenie lipoproteiny A co najmniej raz w życiu,
>> podwyższone stężenie tej cząsteczki to niezależny czynnik prowadzący m.in. do zawału serca, chorób naczyń obwodowych, czy – w mniejszym stopniu – udaru mózgu,
>> poziom Lp(a) jest w około 90% uwarunkowany genetycznie, a tradycyjna zmiana stylu życia ma na niego niewielki wpływ,
>> chociaż obecnie nie ma leków obniżających wyłącznie Lp(a), medycyna dysponuje skutecznymi strategiami zarządzania ryzykiem związanym z podwyższonym poziomem lipoproteiny A.  

Spis treści:

  1. Lipoproteina A – co to jest?
  2. Lipoproteina – Lp(a) – a choroby sercowo-naczyniowe?
  3. Oznaczenie lipoproteiny a – co to za badanie?
  4. Kiedy i u kogo wykonać badanie lipoproteiny a?
  5. Lipoproteina a – norma i interpretacja wyniku
  6. Lipoproteina a – jak obniżyć podwyższony wynik?
  7. Jak postępować przy podwyższonym stężeniu lipoprotetiny a?
  8. Jakie badania wykonać razem z lipoproteiną A?
  9. Zakończenie
  10. Lipoproteina a – FAQ: często zadawane pytania

Lipoproteina A – co to jest?

Lipoproteina(a) – w skrócie Lp(a) – to złożona cząsteczka krążąca w naszej krwi o specyficznej strukturze. W uproszczeniu, składa się z cząsteczki podobnej LDL-cholesterolu oraz dołączonego do niej białka – apolipoproteiny (a).
Cząsteczka lipoproteiny a „naładowana” jest cholesterolem (zarówno estrami cholesterolu jak i wolnym cholesterolem), fosfolipidami, trójglicerydami. Stwierdzono również, że jest ona głównym nośnikiem OxPL – utlenionych fosfolipidów, które pośredniczą w zapaleniu ścian tętnic, działają prozapalnie i promiażdżycowe (proaterogenne), ułatwiając rozwój miażdżycy i destabilizując blaszki miażdżycowe w naczyniach wieńcowych. Dodatkowe działanie prozapalne wiąże się z tym, że lipoproteina a stymuluje monocyty – jeden z rodzajów krwinek białych, będący ważnym elementem układu odpornościowego – do zwiększonej produkcji i uwalniania cytokin prozapalnych (m.in. interleukina IL-1β, IL-6, IL-8, czynnik martwicy nowotworów – TNFα).

Fizjologiczna funkcja Lp(a) nie jest poznana, wiemy natomiast że ich katabolizm i usuwanie z organizmu odbywa się w wątrobie, w mniejszym stopniu biorą w tym udział nerki.

Ważne:
Wysokie stężenia Lp(a) wykazują działanie: promiażdżycowe, prozapalne oraz sprzyjają odkładaniu się wapnia w ścianach naczyń krwionośnych i zastawkach serca.

Lipoproteina – Lp(a) – a choroby sercowo-naczyniowe?

Badania pokazują, że podwyższony poziom Lp(a) jest niezależnym czynnikiem ryzyka chorób serca i naczyń. Oznacza to, że zwiększa prawdopodobieństwo ich wystąpienia, bez względu na inne potencjalne zagrożenia zdrowotne. Działa szkodliwie nawet u osób, które mają prawidłowy poziom „złego” cholesterolu (LDL), nie palą papierosów i prowadzą zdrowy tryb życia, co jest wskazówką dla nich, aby szczególnie zwracać uwagę na wszystkie potencjalne problemy.

Podwyższona lipoproteina (a) sprzyja:

  • wystąpieniu miażdżycy – ryzyko zachorowania na miażdżycę rośnie wraz ze wzrostem jej stężenia w osoczu, podwyższenie poziomu Lp(a) o każde 50 nmol/l (ok. 20 mg/dl) podnosi to ryzyko o 11 %,
  • zwężeniu (stenozie) zastawek aorty – sprzyja zwapnieniu zastawki aortalnej postępem choroby.

Podwyższony poziom Lp(a) znacznie zwiększa ryzyko:

  • zawału mięśnia sercowego i choroby niedokrwiennej serca(ASCVD).
  • zwężenia (stenozy) zastawki aortalnej.
  • choroby tętnic obwodowych (np. miażdżycy tętnic kończyn dolnych, prowadzącej do chromania przestankowego).
  • udaru niedokrwiennego mózgu.
  • niewydolności serca.

Szacuje się, że u osób z bardzo wysokimi stężeniami Lp(a), ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych może być porównywalne z ryzykiem u osób obciążonych genetyczną hipercholesterolemią rodzinną.

Oznaczenie lipoproteiny a – co to za badanie?

Badanie stężenia lipoproteiny a wykonuje się z próbki krwi żylnej. Nie jest wymagane specjalne przygotowanie do badania, można je wykonać o każdej porze dnia i nie trzeba być na czczo. Standardowo wynik podawany jest w miligramach na decylitr (mg/dl), określając masę cząsteczek. Jednakże eksperci zalecają, aby w miarę możliwości korzystać z nowoczesnych testów podających wynik w nanomolach na litr (nmol/l). Testy te oceniają dokładną liczbę cząsteczek we krwi, niezależnie od ich fizycznego rozmiaru, co pozwala na precyzyjniejszą ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego.
Przeliczenia jednostek dokonuje się według wzoru:  2,5 x mg/dl = nmol/l.

Badanie lipoproteina(a) - Lp(a) banerek

Kiedy i u kogo wykonać badanie lipoproteiny a?

Zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego, badanie stężenia Lp(a) zaleca się wykonać co najmniej raz w życiu u każdej dorosłej osoby.
Są jednak grupy pacjentów, u których oznaczenie tego parametru (nawet przed 18. rokiem życia) jest szczególnie pilne i wskazane. Należą do nich:

  • pacjenci u których stwierdzono przedwczesne wystąpienie choroby sercowo-naczyniowej,
  • osoby, u których w wywiadzie rodzinnym wystąpiły przedwczesne incydenty sercowo-naczyniowe (np. zawał lub udar w młodym wieku u rodziców/rodzeństwa),
  • pacjenci, którzy mają w rodzinie osoby z podwyższonymi poziomami lipoproteiny a – dotyczy to krewnych 1-go stopnia,
  • pacjenci z chorobą sercowo-naczyniową, u których leczenie statynami nie przynosi oczekiwanych rezultatów,
  • osoby z granicznym ryzykiem kardiologicznym (w celu dokładniejszej oceny, czy wymagają leczenia),
  • pacjenci z rodzinną hipercholesterolemią,
  • kobiety w ciąży, u których w przeszłości występowały nawracające utraty ciąż lub ograniczenie wzrostu płodu (Lp(a) służy tu jako element oceny ryzyka).

Czy badanie lipoproteiny a trzeba powtarzać?

Ponieważ poziom Lp(a) jest uwarunkowany genetycznie, zazwyczaj wystarczy jeden pomiar. Powtórzenie badania rozważa się, gdy:

  • pierwszy wynik znajduje się w tzw. szarej strefie (30-50 mg/dl),
  • u kobiet po 50. roku życia (menopauza podnosi poziom Lp(a)
  • u pacjentów z nowo wykrytą przewlekłą chorobą nerek.

Lipoproteina a – norma i interpretacja wyniku

Zgodnie z wytycznymi wartości referencyjne dla Lp(a) przedstawiają się następująco:

  • wartość docelowa (pożądana): poniżej 30 mg/dl (lub < 75 nmol/l),
  • szara strefa (umiarkowane ryzyko): od 30 do 50 mg/dl (75–125 nmol/l),
  • duże ryzyko: powyżej 50 mg/dl (> 125 nmol/l),
  • bardzo duże ryzyko sercowo-naczyniowe: powyżej 180 mg/dl (> 450 nmol/l).

Podwyższona lipoproteina a – co oznacza wynik powyżej normy?

Interpretację wyniku lipoproteiny a przedstawia tabela

WartośćInterpretacjaCo oznacza wynik
<30 mg/dl (75 nmol/l)wartość pożądanabrak istotnego wpływu na ryzyko chorób serca i naczyń
30–50 mg/dl (75–125 nmol/l)powyżej normyumiarkowane ryzyko, wymaga dokładnej oceny nasilenia innych czynników ryzyka.  
>50 mg/dl – 180 mg/dl (>125 nmol/l – 450 nmol/l)wartość podwyższonaduże ryzyko, poziom Lp(a) w sposób istotny wpływa na ryzyko wystąpienia chorób serca i naczyń  
>180 mg/dl (>450 nmol/l)wartość podwyższonabardzo duże ryzyko sercowo-naczyniowe, wystąpienia zawału serca, zwężenia zastawek aorty  

Lipoproteina a – jak obniżyć podwyższony wynik?

Obecnie nie ma leków, które skutecznie obniżałyby stężenie Lp(a) w osoczu. W związku z tym pacjentom z podwyższonym stężeniem Lp(a) zaleca się wczesną oraz bardzo intensywną modyfikację wszystkich innych czynników prowadzących do wzrostu ryzyka sercowo-naczyniowego. Ponieważ nie można całkowicie wyeliminować Lp(a), należy zneutralizować wszystkie inne zagrożenia.

  • Intensywna zmiana stylu życia – zaprzestanie palenia, zdrowa dieta (np. śródziemnomorska), regularna aktywność fizyczna i redukcja masy ciała. Nie obniży to bezpośrednio samej Lp(a), ale w sposób istotny poprawi stan naczyń krwionośnych.
  • Wyrównanie i kontrola chorób towarzyszących – wyrównanie ciśnienia tętniczego oraz poziomu glukozy (cukrzycy).
  • Obniżanie cholesterolu LDL – jest to obecnie fundament terapii. Stosuje się statyny (często w połączeniu z ezetymibem). U niektórych pacjentów statyny mogą nieznacznie (o 6-10%) podnieść stężenie Lp(a). Nie jest to powód do ich odstawienia, ponieważ korzyści płynące z silnego obniżenia LDL-C przewyższają niewielki wzrost Lp(a).
  • Nowoczesne terapie – u pacjentów z bardzo wysokim ryzykiem stosuje się tzw. inhibitory PCSK9 (np. ewolokumab, alirokumab). Leki te nie tylko obniżają LDL, ale jako jedne z nielicznych wpływają na obniżenie stężenia Lp(a) o około 25-35%.

Pojawiają się również informacje o tym, że istnieją naturalne środki obniżające Lp(a). Należą do nich L-karnityna (1-4 g/d), CoQ10 (120–300 mg/d), błonnik (15 g/d) oraz Ginkgo biloba (240 mg/d). Niestety dowody klinicznie są nieliczne i ograniczone. Dlatego ich stosowanie nie może zastąpić innych działań prowadzących do ograniczenia ryzyka kardiologicznego. Można je stosować jako działania wspomagające.

pakiet ryzyko cukrzycy (2 badania) banerek

Od czego zależy stężenie lipoproteiny a ?

W przeciwieństwie do standardowego cholesterolu (LDL czy trójglicerydów), na poziom Lp(a) w około 90% wpływają nasze geny (konkretnie gen LPA). Oznacza to, że rodzimy się z zaprogramowaną tendencją do produkcji określonej ilości tej cząsteczki.

Na pozostałe 10% wpływają inne czynniki:

  • wiek i płeć – u kobiet stężenie Lp(a) jest średnio o 10% wyższe niż u mężczyzn. Dodatkowo w okresie menopauzy, na skutek zmian hormonalnych, poziom Lp(a) u kobiet może wzrosnąć nawet o 30%,
  • choroby nerek – stany takie jak przewlekła choroba nerek, zespół nerczycowy czy dializoterapia sprzyjają znacznemu podwyższeniu (nawet 5-krotnie) Lp(a),
  • styl życia – wpływ diety i aktywności fizycznej na sam poziom Lp(a) jest minimalny. Choć rygorystyczne diety ketogeniczne mogą nieco obniżyć Lp(a), podnoszą jednocześnie poziom „złego” cholesterolu LDL, co ostatecznie zwiększa całkowite ryzyko kardiologiczne (dlatego nie są polecane).

Czynniki wpływające na poziom Lp(a)

Czynniki wpływający na Lp(a)Zmiana Lp(a)Komentarz
Czynniki dietetyczne
Dieta – dieta z obniżonym stężeniem nasyconych kwasów tłuszczowych↑ do 15%Pomimo korzystnego wpływu tłuszczów nasyconych na poziom Lp(a) nie jest polecane wprowadzane ich do diety, ponieważ wpływają w sposób niekorzystny na pozostałe czynniki ryzyka i ostatecznie zwiększają ryzyko chorób
Dieta ketogeniczna/niskowęglowodanowa↓ 15%–25%
Zmiany hormonalne
Nadczynność tarczycy leczona tyreostatykiem lub jodem↓ do 25%Nie zaleca się zmiany terapii, przeważają korzyści z leczenia nadczynności tarczycy
Niedoczynność tarczycy↑Zaleca się leczenie niedoczynności tarczycy, przeważają korzyści z terapii choroby
Niedoczynność tarczycy leczona hormonami tarczycy↓ do 20%
Terapia hormonem wzrostu↑ 2 ×Nie zaleca się modyfikacji terapii
Ciąża↑ 2 ×Zaleca się oznaczenie i monitorowanie stanu matki ze względu na zwiększone ryzyko poronienia, nawracającej utraty ciąży i/lub wewnątrzmacicznego ograniczenia wzrostu
Menopauza↑ do 30%Ocena innych czynników ryzyka kardiologicznego
Przewlekłe choroby nerek
Przewlekła choroba nerek↑ <2 ×  Zaleca się optymalizację leczenia  
Zespół nerczycowy↑ 3–5 ×
Dializoterapia↑ 2 ×

Jak postępować przy podwyższonym stężeniu lipoprotetiny a?

Wykrycie podwyższonego stężenia lipoproteiny a zawsze obliguje do przyjrzenia się swojemu stylowi życia, który – chociaż ma niewielki wpływ na poziom samej Lp(a) – ma znaczenia dla zapobiegania problemom powodowanym przez pozostałe czynniki ryzyka.
W praktyce duże znaczenie również ma fakt, czy pacjent jest obciążony innymi zagrożeniami sercowo-naczyniowymi i czy był dotychczas leczony.

U osoby w wieku > 40 lat, przy niskim lub umiarkowanym ryzyku występowania innych czynników, która nie była dotychczas leczona zaleca się zmianę stylu życia i rozważenie małej dawki statyny. Pacjent w grupie wysokiego ryzyka, już leczony statyną powinien również zmienić styl życia, a rekomendacje wskazują że leczenie powinno być zintensyfikowane, poprzez dodanie kolejnego leku – ezetymibu. Wraz ze wzrostem zagrożenia optymalizacja leczenia jest warunkiem koniecznym dla zapobiegania powikłaniom wysokiego poziomu lipoproteiny, wymagane są maksymalne dawki statyn, skojarzenie ich z ezetymibem, rozważenie włączenia modulatorów białka PCSK9c.

Ważne:
Pacjent z podwyższonym poziomem lipoprotetiny (a) powinien pozostawać pod opieką kardiologa.
Badanie lipidogram extra (6 badań) banerek

Jakie badania wykonać razem z lipoproteiną A?

Badanie lipoproteiny (a) istotnym, genetycznie uwarunkowanym wskaźnikiem ryzyka chorób układu krążenia. Najlepiej wykonać je w pakiecie z lipidogramem (cholesterol całkowity, LDL, HDL, nie-HDL, trójglicerydy), oznaczeniem poziomu glukozy na czczo oraz hemoglobiny glikowanej w celu całościowej oceny ryzyka sercowo-naczyniowego.

Ponieważ lipoproteina (a) może odbiegać od normy w chorobach tarczycy oraz w chorobach nerek, lekarz może zlecić badania TSH i hormonów tarczycy, a także oznaczenie poziomu kreatyniny, eGFR lub badanie ogólne moczu.

Zakończenie

Lipoproteina(a) jest obecnie uznawana za jeden z najważniejszych genetycznie uwarunkowanych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Ponieważ jej stężenie jest w dużej mierze dziedziczne i zwykle pozostaje stabilne przez całe życie, jednorazowe oznaczenie u większości dorosłych pozwala zidentyfikować osoby wymagające dokładniejszej oceny ryzyka i bardziej intensywnej profilaktyki.

Podwyższone stężenie Lp(a) nie oznacza, że choroba serca jest nieunikniona. Jest natomiast sygnałem, że szczególnie ważne staje się skuteczne leczenie pozostałych czynników ryzyka, takich jak wysokie stężenie cholesterolu LDL, nadciśnienie tętnicze czy cukrzyca. Dzięki kompleksowemu postępowaniu można istotnie zmniejszyć ryzyko przyszłych incydentów sercowo-naczyniowych, a rozwijane obecnie terapie ukierunkowane na Lp(a) dają nadzieję na jeszcze skuteczniejsze leczenie w najbliższych latach.

Lipoproteina a – FAQ: często zadawane pytania

Czy wysoką lipoproteinę A można odziedziczyć?

Tak, poziom Lp(a) uwarunkowany jest genetycznie.

Czy lipoproteinę a trzeba badać na czczo?

Nie, jej poziom nie zależy od posiłku i pory dnia.

Czy oliwa z oliwek może obniżyć poziom lipoproteiny a?

Nie, oliwa z oliwek nie obniża poziomu Lp(a), jednak warto ją stonować w diecie, ponieważ może ograniczyć inne czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Piśmiennictwo

  1. Sosnowska B, Stępińska J, Mitkowski P, et al. Recommendations of the Experts of the Polish Cardiac Society (PCS) and the Polish Lipid Association (PoLA) on the diagnosis and management of elevated lipoprotein(a) levels. Arch Med Sci. 2024; 20(1): 8–27, doi: https://doi.org/10.5114/aoms/183522.
  2. Tsimikas S.: A Test in Context: Lipoprotein(a) Diagnosis, Prognosis,Controversies, and Emerging Therapies, JACC. 2017,69.
  3. Dąbrowski P, Prejbisz A.: Praktyka kliniczna – kardiologia. Czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego w praktyce. Zwiększone stężenie lipoproteiny(a). Med. Prakt., 2023, 10.

Zespół cieśni nadgarstka – czym jest i jak się go leczy?

Olga Rymarska
-
0
Zespół cieśni nadgarstka – czym jest i jak się go leczy?

Drętwienie dłoni budzi Cię w nocy, ale po poruszeniu palcami ustępuje? Zespół cieśni nadgarstka może jednak rozwijać się długo, zanim mrowieniu zaczną towarzyszyć osłabienie chwytu i problemy z precyzyjnymi ruchami. Przeczytaj, gdzie przebiega granica między dolegliwością, którą można opanować leczeniem zachowawczym, a zmianami wymagającymi operacji. Dowiedz się również, co zrobić, aby zespół cieśni nadgarstka nie doprowadził do trwałego osłabienia ręki.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> zespół cieśni nadgarstka rozwija się wskutek ucisku nerwu pośrodkowego w kanale nadgarstka,
>> pierwszymi objawami są zwykle nocne drętwienie i mrowienie palców, natomiast osłabienie chwytu oraz zanik mięśni kciuka świadczą o bardziej zaawansowanych zmianach,
>> przyczyna choroby często jest złożona i obejmuje predyspozycje anatomiczne, choroby ogólnoustrojowe oraz sposób obciążania ręki,
>> stopnia uszkodzenia nerwu nie można oceniać wyłącznie na podstawie natężenia bólu,
>> rozpoznanie opiera się na objawach i badaniu ręki, a w wybranych przypadkach uzupełnia się je ENG/EMG lub USG,
>> w łagodnej i umiarkowanej postaci stosuje się m.in. nocną ortezę, modyfikację obciążeń oraz odpowiednio dobrane ćwiczenia,
>> stałe zaburzenia czucia, osłabienie mięśni lub brak poprawy po leczeniu zachowawczym mogą stanowić wskazanie do operacyjnego odbarczenia nerwu.

Spis treści:

  1. Co to jest zespół cieśni nadgarstka?
  2. Zespół cieśni nadgarstka – przyczyny
  3. Zespół cieśni nadgarstka – objawy
  4. Zespół cieśni nadgarstka 3. stopnia – co oznacza zaawansowana choroba?
  5. Diagnostyka zespołu cieśni nadgarstka – jakie badania wykonać?
  6. Zespół cieśni nadgarstka – leczenie
  7. Zespół cieśni nadgarstka – jak spać, żeby zmniejszyć dolegliwości?
  8. Do czego może prowadzić nieleczony zespół cieśni nadgarstka?
  9. Zakończenie

Co to jest zespół cieśni nadgarstka?

Zespół cieśni nadgarstka rozwija się wskutek ucisku nerwu pośrodkowego w wąskim, ograniczonym przez kości i więzadło poprzeczne kanale nadgarstka. Wraz ze wzrostem ciśnienia pogarszają się ukrwienie nerwu oraz przewodzenie impulsów. Dlatego pierwsze objawy często pojawiają się okresowo – początkowo głównie w nocy, a z czasem również podczas codziennych czynności.

Warto wiedzieć:
Miejsce występowania dolegliwości nie jest przypadkowe. Nerw pośrodkowy odpowiada za czucie w kciuku, palcu wskazującym, środkowym i części palca serdecznego, a także za pracę niektórych mięśni kciuka. Umożliwiają one m.in. przeciwstawienie kciuka, potrzebne podczas trzymania długopisu, zapinania guzików czy chwytania niewielkich przedmiotów.

>> Zobacz: Ból neuropatyczny, czym się charakteryzuje? Objawy, przyczyny i leczenie

Ponieważ mrowienie i drętwienie dłoni mogą mieć również inne przyczyny, szacowana częstość zespołu cieśni nadgarstka zależy od przyjętych kryteriów diagnostycznych. Metaanaliza opublikowana w 2024 roku objęła 30 badań i ponad 5,3 mln osób z 15 krajów. Łączną częstość występowania zespołu cieśni nadgarstka oszacowano na 14,4%. Wyniki poszczególnych badań jednak bardzo się różniły, ponieważ uwzględniano odmienne grupy osób oraz sposoby rozpoznawania choroby.

Zespół_cieśni_nadgrastka_infografika_1

Zespół cieśni nadgarstka – przyczyny

Przyczyny zespołu cieśni nadgarstka nie są jednoznaczne. Najczęściej nie udaje się wskazać jednej choroby, urazu ani czynności, która samodzielnie doprowadziła do ucisku nerwu. Zwykle nakładają się predyspozycje anatomiczne, choroby ogólnoustrojowe oraz obciążenia zwiększające ciśnienie w kanale nadgarstka.

Do najważniejszych przyczyn i czynników sprzyjających zespołowi cieśni nadgarstka należą:

  • predyspozycje anatomiczne i genetyczne – naturalnie mniejsza przestrzeń w kanale nadgarstka lub budowa tkanek otaczających nerw mogą zwiększać jego podatność na ucisk,
  • obrzęk tkanek i zatrzymywanie płynów – wzrost objętości struktur przebiegających przez kanał nadgarstka może występować m.in. w ciąży oraz przy zaburzeniach hormonalnych,
  • choroby metaboliczne i ogólnoustrojowe – przede wszystkim cukrzyca, niedoczynność tarczycy, otyłość, reumatoidalne zapalenie stawów i przewlekła choroba nerek; mogą one zwiększać podatność nerwu na uszkodzenie albo sprzyjać obrzękowi tkanek,
  • powtarzalna praca wykonywana z użyciem siły – szczególne znaczenie mają czynności łączące częste ruchy dłoni z mocnym chwytaniem, naciskaniem lub obsługą narzędzi. Metaanaliza z 2022 roku wykazała, że przy dużej powtarzalności ruchów względne tempo występowania zespołu cieśni nadgarstka było 1,87 razy wyższe, a przy pracy wymagającej używania znacznej siły – 1,84 razy wyższe niż przy małym narażeniu na te czynniki,
  • urazy i zmiany w obrębie nadgarstka – złamanie, zwichnięcie, krwiak, obrzęk pourazowy albo zmiany zwyrodnieniowe mogą zwężać kanał i bezpośrednio zwiększać ucisk na nerw,
  • miejscowe zmiany zajmujące przestrzeń – rzadziej przyczyną są gangliony, guzy, przerost błony maziowej lub nieprawidłowous przebiegające struktury anatomiczne.

Sama praca przy komputerze nie jest uznawana za najczęstszą przyczynę zespołu cieśni nadgarstka. Większe znaczenie ma połączenie powtarzalności z używaniem siły, długotrwałym ustawieniem nadgarstka poza pozycją neutralną oraz indywidualną podatnością nerwu.

Badanie CRP - (białko C-reaktywne) banerek

Zespół cieśni nadgarstka – objawy

Objawy zespołu cieśni nadgarstka zwykle rozwijają się stopniowo i początkowo pojawiają się tylko okresowo, zwłaszcza w nocy lub podczas dłuższego utrzymywania nadgarstka w jednej pozycji. Najczęściej obejmują:

  • mrowienie, drętwienie lub pieczenie kciuka, palca wskazującego, środkowego i części palca serdecznego,
  • ból dłoni i nadgarstka, który może promieniować w kierunku przedramienia,
  • wybudzanie się w nocy z powodu drętwienia lub bólu ręki,
  • przejściową poprawę po poruszeniu palcami albo zmianie ułożenia ręki,
  • osłabienie chwytu i coraz częstsze wypuszczanie przedmiotów,
  • trudności z wykonywaniem precyzyjnych czynności, np. zapinaniem guzików,
  • osłabienie czucia, a w zaawansowanym stadium także zanik mięśni kłębu kciuka.
Czy wiesz, że…?
Objawy zespołu cieśni nadgarstka zwykle nie obejmują małego palca, ponieważ jego czucie zapewnia inny nerw.

>> To może Cię zainteresować: Mrowienie i drętwienie lewej ręki – co oznacza i jak leczyć te objawy?

Zespół cieśni nadgarstka 3. stopnia – co oznacza zaawansowana choroba?

Stopień zaawansowania neuropatii nerwu pośrodkowego opisuje się na dwa sposoby. W skali klinicznej (3-stopniowej), opartej na objawach, zespół cieśni nadgarstka 3. stopnia oznacza postać najcięższą. W skali EMG (4- lub 5-stopniowej), opartej na wyniku badania przewodnictwa nerwowego, stopień 3. to stadium umiarkowane.

Zaawansowana postać zespołu cieśni nadgarstka oznacza drętwienie, które nie ustępuje po strzepnięciu ręką ani zmianie pozycji. Dochodzi do tego widoczny zanik mięśni kłębu kciuka, wyraźny spadek siły chwytu i utrata czucia dwupunktowego, przez co proste czynności – pisanie, zapinanie guzików, chwytanie drobnych przedmiotów – stają się bardzo dużym problemem.

Na tym etapie leczenie zachowawcze nie przynosi już efektów. Konieczna jest operacja – klasyczna lub endoskopowa – która odbarcza nerw i zatrzymuje dalsze uszkodzenia. Powrót do sprawności zajmuje zwykle kilka tygodni, ale pełna regeneracja nerwu może zająć nawet kilka miesięcy. Wymaga również rehabilitacji poprawiającej czucie, precyzję ruchów i siłę mięśni.

Diagnostyka zespołu cieśni nadgarstka – jakie badania wykonać?

Diagnostyka zespołu cieśni nadgarstka zaczyna się od rozmowy z pacjentem i badania ręki. Lekarz ocenia rozmieszczenie zaburzeń czucia, siłę mięśni kciuka oraz obecność zaniku mięśni kłębu. Może również wykonać test Phalena, test Tinela lub próbę uciskową kanału nadgarstka. Żaden z tych testów nie przesądza jednak samodzielnie o rozpoznaniu – liczy się łączny obraz objawów i wyników badania.

W zależności od sytuacji diagnostykę uzupełnia się o:

  • badanie przewodnictwa nerwowego (ENG), które pozwala ocenić, czy impuls biegnie przez nerw pośrodkowy wolniej na wysokości nadgarstka, a także określić stopień jego uszkodzenia.
  • elektromiografię (EMG), sprawdzające czynność mięśni unerwianych przez nerw pośrodkowy. Pomaga wykryć uszkodzenie włókien nerwowych i odróżnić zespół cieśni nadgarstka od m.in. radikulopatii szyjnej.
  • USG nadgarstka, które umożliwia ocenę pogrubienia nerwu pośrodkowego oraz wykrycie zmian zwężających kanał, takich jak torbiel, guz czy nieprawidłowo przebiegające ścięgno.
  • badania laboratoryjne w postaci oznaczenia glukozy lub HbA1c, TSH czy markerów stanu zapalnego.  Wykonuje się je przy podejrzeniu choroby sprzyjającej uciskowi nerwu, ale nie służą do bezpośredniego rozpoznawania zespołu cieśni nadgarstka.

>> Przeczytaj też: Mierzenie cukru (poziomu glukozy) bez kłucia – czy taki pomiar jest możliwy?

Przy typowych objawach rozpoznanie może zostać postawione na podstawie badania klinicznego bez rutynowego wykonywania USG lub ENG/EMG. Badania dodatkowe są szczególnie przydatne, gdy objawy są nietypowe, występują stałe zaburzenia czucia lub osłabienie mięśni, a także przed podjęciem decyzji o operacji. Prawidłowy wynik przewodnictwa nerwowego nie wyklucza przy tym łagodnej, wczesnej postaci choroby.

pakiet ryzyko cukrzycy (2 badania) banerek

Zespół cieśni nadgarstka – leczenie

Celem leczenia zespołu cieśni nadgarstka jest nie tylko opanowanie nocnego drętwienia, ale przede wszystkim ochrona nerwu przed dalszym uszkodzeniem. Łagodna postać daje przestrzeń na leczenie zachowawcze, natomiast utrwalone zaburzenia czucia lub osłabienie dłoni nie powinny być miesiącami leczone kolejnymi domowymi metodami.

Zespół cieśni nadgarstka – leczenie domowe i codzienne odciążanie ręki

Leczenie domowe zespołu cieśni nadgarstka ma największe znaczenie w łagodnym i umiarkowanym stadium, zanim pojawią się stałe zaburzenia czucia lub osłabienie mięśni.

Podstawowym rozwiązaniem jest nocna orteza utrzymująca nadgarstek w neutralnej pozycji. Nie powinna ustawiać go w wyproście ani ciasno obejmować okolicy kanału nadgarstka. Jeżeli po założeniu ortezy drętwienie się nasila, palce puchną lub zmieniają kolor, wymaga ona ponownego dopasowania. Korzyści ze stosowania szyn nie są spektakularne u każdego pacjenta, jednak ze względu na niewielkie ryzyko jest to uzasadniona metoda pierwszego wyboru przy objawach nocnych.

W ciągu dnia warto:

  • utrzymywać nadgarstek w przedłużeniu przedramienia podczas pisania, prowadzenia samochodu i korzystania z telefonu,
  • unikać opierania okolicy kanału nadgarstka o twardą krawędź biurka,
  • ograniczyć długotrwały mocny chwyt, pracę z narzędziami wibracyjnymi oraz wielokrotne ruchy wykonywane ze zgiętym nadgarstkiem,
  • stosować grubsze uchwyty narzędzi i rozkładać większy ciężar na obie ręce,
  • przeplatać obciążające zadania innymi czynnościami oraz wprowadzać krótkie przerwy, zanim pojawi się drętwienie.

W praktyce sama wymiana myszy na ergonomiczną lub zakup podkładki rzadko rozwiązuje problem. Jeśli nadgarstek nadal pozostaje zgięty, a ręka przez kilka godzin wykonuje ten sam ruch, zmienia się sprzęt, ale nie mechanizm przeciążenia. Więcej korzyści przynosi korekta ergonomii pracy: ustawienia przedramienia, sposobu chwytania przedmiotów, długości nieprzerwanych serii ruchów i tempa zwiększania obciążenia.

Ćwiczenia na zespół cieśni nadgarstka – kiedy mogą pomóc?

Ćwiczenia mogą być elementem leczenia łagodnego lub umiarkowanego zespołu cieśni nadgarstka, zwłaszcza gdy drętwienie pojawia się okresowo, a badanie nie wykazuje osłabienia mięśni ani stałej utraty czucia. Ich zadaniem jest podtrzymanie ruchomości ścięgien i nerwu pośrodkowego względem otaczających tkanek. Nie poszerzają jednak kanału nadgarstka i nie usuwają przyczyny znacznego ucisku, dlatego nie powinny opóźniać właściwego leczenia.

Najczęściej stosuje się dwa rodzaje ćwiczeń:

  1. ślizgi ścięgien zginaczy – ćwiczenie rozpoczyna się od wyprostowania palców. Następnie zgina się ich środkowe i końcowe stawy, tworząc kształt haczyka, po czym układa dłoń w luźną pięść. Kolejna pozycja polega na zgięciu palców wyłącznie u nasady, tak aby tworzyły z dłonią kąt prosty. W ostatnim ustawieniu opuszki palców kieruje się w stronę ich nasady. Pomiędzy pozycjami palce należy ponownie wyprostować, utrzymując nadgarstek w przedłużeniu przedramienia.
  2. ślizgi nerwu pośrodkowego – ćwiczenie wykonuje się przy łokciu zgiętym, przedramieniu odwróconym wnętrzem dłoni do góry i nadgarstku ustawionym neutralnie. Podczas powolnego prostowania łokcia dłoń lekko opada, a przy ponownym zgięciu łokcia delikatnie unosi się ku górze. Taki naprzemienny ruch umożliwia przesuwanie się nerwu względem otaczających tkanek bez jego silnego rozciągania. Nie powinien wywoływać narastającego drętwienia ani bólu.

Ślizgi ścięgien można wykonywać samodzielnie po potwierdzeniu rozpoznania, jeżeli objawy są łagodne i nie postępują. Neuromobilizację nerwu pośrodkowego lepiej rozpocząć po instruktażu fizjoterapeuty, ponieważ niewielka zmiana ustawienia barku, łokcia lub nadgarstka może zmienić łagodny ślizg w silne napięcie nerwu.

Pamiętaj:
Jeśli ćwiczenie powoduje nasilenie albo rozszerzenie drętwienia, ból promieniujący wzdłuż kończyny lub pogorszenie utrzymujące się po zakończeniu serii, przerwij je.

Zespół cieśni nadgarstka – operacja i rekonwalescencja

Do operacji w zespole cieśni nadgarstka kwalifikują się przede wszystkim osoby ze stałymi zaburzeniami czucia, osłabieniem mięśni kciuka, zanikiem kłębu lub cechami uszkodzenia nerwu w ENG/EMG. Zabieg rozważa się również wtedy, gdy dolegliwości utrzymują się mimo leczenia zachowawczego. Przy łagodnych, okresowych objawach bez ubytków neurologicznych zwykle najpierw stosuje się ortezę lub iniekcję glikokortykosteroidu. Operacja nie pomoże natomiast, jeśli przyczyną objawów jest np. radikulopatia szyjna albo polineuropatia, dlatego tak ważne jest prawidłowe rozpoznanie.

Operacja polega na przecięciu więzadła poprzecznego nadgarstka, które stanowi sklepienie kanału. Zwiększa to przestrzeń wokół nerwu pośrodkowego i zmniejsza wywierany na niego ucisk. Zabieg wykonuje się metodą otwartą, przez niewielkie nacięcie dłoni, albo endoskopowo. Najczęściej odbywa się w znieczuleniu miejscowym i nie wymaga pobytu w szpitalu. Obie techniki zapewniają podobne wyniki długoterminowe, choć po zabiegu endoskopowym powrót do sprawności może być początkowo nieco szybszy.

Po operacji istotne jest wczesne poruszanie palcami i stopniowe włączanie lekkich czynności, ale przez pierwsze tygodnie należy unikać mocnego chwytania i dźwigania. Szwy są usuwane zazwyczaj po 10-14 dniach. Do pracy biurowej można zwykle wrócić po 1-2 tygodniach, natomiast do ciężkiej pracy fizycznej zwykle po 4-8 tygodniach. Siła chwytu oraz tkliwość blizny poprawiają się przez kolejne miesiące, a regeneracja długo uciskanego nerwu może trwać nawet rok i nie zawsze jest pełna.

Zespół cieśni nadgarstka – jak spać, żeby zmniejszyć dolegliwości?

Najważniejsze jest nie tyle ułożenie całego ciała, ile pozycja nadgarstka. Zgięcie dłoni w stronę przedramienia lub jej odchylenie ku górze zwiększa ciśnienie w kanale nadgarstka, dlatego ręka powinna pozostawać możliwie prosto, w przedłużeniu przedramienia.

Aby ograniczyć nocne drętwienie i mrowienie:

  • nie należy wkładać ręki pod głowę, poduszkę ani tułów, ponieważ sprzyja to zgięciu i uciskowi nadgarstka,
  • podczas spania na boku warto ułożyć przedramię na poduszce, nie przygniatając dłoni,
  • można stosować nocną ortezę utrzymującą nadgarstek w pozycji neutralnej; nie powinna być ciasna ani ograniczać ruchów palców,
  • należy unikać spania z mocno zgiętym nadgarstkiem lub zaciśniętą dłonią.
Czy wiesz, że…?
W badaniu mierzącym ciśnienie bezpośrednio w kanale nadgarstka u osób z zespołem cieśni wynosiło ono średnio 32 mmHg przy neutralnym ustawieniu ręki, 94 mmHg przy jej maksymalnym zgięciu i 110 mmHg przy maksymalnym wyproście. To pokazuje, dlaczego sama pozycja dłoni podczas snu może nasilać nocne objawy.
Zespół_cieśni_nadgrastka_infografika_2

Do czego może prowadzić nieleczony zespół cieśni nadgarstka?

Nieleczony zespół cieśni nadgarstka może doprowadzić do trwałego uszkodzenia nerwu pośrodkowego, a w konsekwencji do:

  • trwałych zaburzeń czucia – osłabienia odczuwania dotyku, temperatury i bólu w obrębie kciuka, palca wskazującego, środkowego oraz części palca serdecznego, co  zwiększa ryzyko niezauważonych skaleczeń i oparzeń,
  • zaniku mięśni kłębu kciuka – osłabienie mięśni odpowiedzialnych za ruch kciuka utrudnia chwytanie długopisu, zapinanie guzików czy podnoszenie drobnych przedmiotów,
  • spadku siły chwytu – przedmioty częściej wypadają z dłoni, a odkręcanie słoika, przekręcanie klucza lub przenoszenie zakupów staje się coraz trudniejsze,
  • niepełnego powrotu sprawności po operacji – im dłużej nerw pozostaje uciskany, tym większe ryzyko, że po jego odbarczeniu czucie i siła mięśni nie odzyskają pełnej sprawności,
  • utrzymywania się bólu i drętwienia – przy zaawansowanym uszkodzeniu nerwu część dolegliwości może pozostać mimo przeprowadzonego leczenia.

W neuropatiach uciskowych czas ma znaczenie. Im szybciej podejmiesz leczenie, tym istnieje większa szansa, że objawy uda się cofnąć bez interwencji chirurgicznej.

Zakończenie

Objawy zespołu cieśni nadgarstka obserwuj w czasie: zapisuj, jak często pojawiają się w nocy, czy utrzymują się również w ciągu dnia oraz czy wpływają na siłę i precyzję chwytu.

Badania laboratoryjne nie rozpoznają zespołu cieśni nadgarstka, mogą jednak pomóc wykryć choroby sprzyjające jego rozwojowi, m.in. cukrzycę, niedoczynność tarczycy lub schorzenia zapalne. Zakres oznaczeń powinien wynikać z objawów i wywiadu, dlatego warto omówić go z lekarzem, a następnie wykonać zalecone badania. Wczesna diagnostyka przyczyny oraz regularna obserwacja sprawności ręki zwiększają szansę na rozpoczęcie leczenia, zanim ucisk pozostawi trwałe następstwa.

Bibliografia

  1. Gebrye T., Jeans E., Yeowell G. i in.,Global and Regional Prevalence of Carpal Tunnel Syndrome: A Meta-Analysis Based on a Systematic Review, Musculoskeletal Care. 2024, 22(4): e70024.
  2. Gelberman R.H., Hergenroeder P.T., Hargens A.R. i in., The carpal tunnel syndrome. A study of carpal canal pressures, J Bone Joint Surg Am. 1981, 63(3): 380–383.
  3. Hassan A., Beumer S., Kuijer P. i in., Work-relatedness of carpal tunnel syndrome: Systematic review including meta-analysis and GRADE, Health Sci Rep. 2022, 5(6): e888.

Stan przedcukrzycowy – objawy, badania, leczenie, dieta

Agata Strukow
-
0
Stan przedcukrzycowy – objawy, badania, leczenie, dieta

Stan przedcukrzycowy to częste zaburzenie metabolizmu glukozy, które może prowadzić do rozwoju cukrzycy typu 2. Artykuł wyjaśnia, jakie są przyczyny i zagrożenia stanu przedcukrzycowego oraz jak poprzez zmianę stylu życia, dietę i odpowiednie leczenie można zahamować jego rozwój.

Z artykułu dowiesz się że:
>> stan przedcukrzycowy przebiega bez wyraźnych objawów, a mimo to zwiększa ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2,
>> stan przedcukrzycowy można rozpoznać wyłącznie na podstawie badań laboratoryjnych, takich jak glukoza na czczo, doustny test obciążenia glukozą (OGTT) i hemoglobina glikowana (HbA1c),
>> normalizacja poziomu glukozy jest jednym z najważniejszych celów jego leczenia, którego podstawą jest zmiana stylu życia,
>> u osób z większym ryzykiem rozwoju cukrzycy lekarz może rozważyć leczenie farmakologiczne, między innymi metforminę lub leki stosowane w leczeniu otyłości.

Spis treści:

  1. Co to jest stan przedcukrzycowy?
  2. Stan przedcukrzycowy – objawy
  3. Stan przedcukrzycowy – korzyści z obniżenia poziomu glukozy
  4. Diagnostyka stanu przedcukrzycowego – jakie badania wykonać?
  5. Stan przedcukrzycowy w ciąży
  6. Stan przedcukrzycowy – leczenie
  7. Stan przedcukrzycowy – dieta
  8. Zakończenie
  9. Stan przedcukrzycowy FAQ – najczęściej zadawane pytania

Co to jest stan przedcukrzycowy?

Stan przedcukrzycowy to zaburzenia metabolizmu glukozy, które mogą być wstępem do rozwoju cukrzycy typu 2.

Stan przedcukrzycowy jest relatywnie częstym zjawiskiem, jego częstość wzrasta wraz z wiekiem. Jedno z badań przeprowadzonych w Polsce pokazało, że u kobiet w wieku 65-74 lata występuje on u 25,9% populacji.

Stan przedcukrzycowy – prediabetes – może występować pod postacią:

  • nieprawidłowej glikemii na czczo (impaired fasting glucose – IFG),
  • nieprawidłowej tolerancji glukozy (impaired glucose tolerance – IGT) – czyli podwyższenia poziomu glukozy posiłku, w praktyce klinicznej po wykonaniu doustnego testu obciążenia glukozą (oral glucose tolerance test – OGTT).

Stan przedcukrzycowy rozpoznaje się, gdy występuje co najmniej jedno z wymienionych wyżej zaburzeń, jednak zdarzają się sytuacje, gdy u pacjenta obserwuje się obydwie nieprawidłowości.

Pakiet krzywa cukrowa (3 pomiary glukozy) banerek

Stan przedcukrzycowy – ICD 10

Stan przedcukrzycowy w klasyfikacji ICD-10 oznaczany jest głównym kodem R73 (podwyższone stężenie glukozy we krwi). Natomiast same nieprawidłowe wyniki testu tolerancji glukozy oznaczane są specyficznym kodem R73.0.

Przyczyny stanu przedcukrzycowego

Przyczyny stanu przedcukrzycowego to przede wszystkim nieprawidłowy styl życia. Do jego powstania w istotny sposób przyczynia się:

  • dieta – nawyki żywieniowe promujące dostarczanie zbyt dużej ilości kalorii, żywność wysokoprzetworzona, dieta bogata w nasycone kwasy tłuszczowe,
  • zbyt mała aktywność fizyczna, siedzący tryb życia.

Do zaburzeń metabolizmu glukozy przyczynia się również niewłaściwa higiena snu. Pacjenci z cukrzycą cierpią na zaburzenia snu, jednocześnie zbyt krótki i nie dający wypoczynku sen przyczynia się do problemów z regulacją metabolizmu. Stwierdzono również, że tzw. wieczorny chronotyp, oznaczający naturalną tendencję do większej aktywności późnym wieczorem i nocą, może zwiększać ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2 niezależnie od długości oraz jakości snu.

Inne czynniki predysponujące do zaburzeń metabolizmu węglowodanów to:  

  • nadwaga i otyłość – w jednym z badań zaobserwowano, że u kobiet w wieku 65-74 lata ze stanem przedcukrzycowym, nadwaga występowała u 34% pacjentek, a otyłość – 54,3%,
  • hipercholesterolemia, nadciśnienie tętnicze,
  • zespół policystycznych jajników (PCOS),
  • cukrzyca występująca u krewnych I stopnia – rodzice, rodzeństwo,
  • kobiety z cukrzycą ciążową w wywiadzie,
  • kobiety, które urodziły dziecko z masą powyżej 4 kg.
Pakiet_monitorowanie terapii nowoczesnymi lekami na cukrzycę i odchudzanie (GLP-1) banerek

Stan przedcukrzycowy – objawy

Stan przedcukrzycowy nie jest etapem, w którym pacjent może zaobserwować charakterystyczne objawy. W rzeczywistości może utrzymywać się przez wiele lat, nie dając symptomów i z tego powodu jest poważnym zagrożeniem zdrowotnym.
Objawy, które może obserwować pacjent to zmęczenie, które nie ustępuje po odpoczynku oraz ogólne osłabienie. Mogą pojawiać się zaburzenia koncentracji, senność, trudności z utrzymaniem prawidłowej masy ciała.
Jeśli stan przedcukrzycowy przejdzie się w jawną cukrzycę pacjent może zaobserwować klasyczne jej symptomy, taki jak wzmożone pragnienie, zwiększona częstotliwość oddawania moczu, senność.

>> Może Cię zainteresować: Ciągłe zmęczenie, chroniczne zmęczenie – jakie badania wykonać?

Ważne:
Stan przedcukrzycowy to etap zaburzeń metabolicznych, który w większości przypadków przebiega bez żadnych objawów. Dlatego istotne w jego rozpoznaniu są badania laboratoryjne.

Stan przedcukrzycowy – zagrożenia zdrowotne

Stan przedcukrzycowy, mimo braku widocznych objawów, niesie ze sobą poważne zagrożenia zdrowotne. Utrzymujące się podwyższone stężenie glukozy we krwi prowadzi do glikacji białek, czyli ich łączenia się z cząsteczkami glukozy. W efekcie dochodzi do stopniowego uszkadzania nerwów i naczyń krwionośnych (zarówno drobnych jak i dużych) i może prowadzić do rozwoju cukrzycy typu 2 oraz jej powikłań, takich jak:

  • neuropatia cukrzycowa (uszkodzenie nerwów),
  • retinopatia (uszkodzenie siatkówki oka),
  • nefropatia (uszkodzenie nerek),
  • polineuropatia (uszkodzenie wielu nerwów).

Ponadto stan przedcukrzycowy znacznie zwiększa ryzyko wystąpienia innych poważnych konsekwencji. Metaanaliza aż 129 badań klinicznych, które objęły ponad 10 mln osób wskazała, że stan przedcukrzycowy to wzrost ryzyka zgonu (niezależnie od przyczyny), większe prawdopodobieństwo choroby wieńcowej i udaru mózgu.
Dodatkowo stan przedcukrzycowy wiąże się z wyższym ryzykiem przewlekłej choroby nerek, nowotworów złośliwych, otępienia oraz powikłań sercowo-naczyniowych. Szczególnie niebezpieczna jest nieprawidłowa tolerancja glukozy (IGT), która niesie większe ryzyko niż nieprawidłowa glikemia na czczo (IFG)

Stan przedcukrzycowy – korzyści z obniżenia poziomu glukozy

Jak ważna jest normalizacja poziomu glukozy we krwi pokazuje badanie, w którym obserwowano pacjentów ze stanem przedcukrzycowym i nadmierną masą ciała. Okazało się, że głównym czynnikiem hamującym rozwój pełnoobjawowej cukrzycy typu 2 jest obniżenie poziomu cukru i jest to element ważniejszy niż utrata masy ciała.
Zmiana stylu życia polegająca na zwiększeniu aktywności fizycznej i wdrożeniu zdrowej diety, dzięki której nastąpiła normalizacja glikemii, spowodowała zahamowanie rozwoju zaburzeń metabolizmu węglowodanów i redukcję wystąpienia cukrzycy.
Ważna obserwacja, która płynie z tego badania jest taka, że korzyści z obniżenia poziomu glukozy odniosły nawet te osoby, które nie schudły. Stało się tak, ponieważ poprawie glikemii – pomimo braku utraty kilogramów – towarzyszyło zmniejszenie ilości tłuszczu trzewnego i zmniejszenie obwodu talii.

>> Może Cię zainteresować: Otyłość brzuszna (trzewna) u kobiet i mężczyzn – przyczyny, objawy, diagnostyka, leczenie

Ważne:
Remisja stanu przedcukrzycowego z obniżeniem glukozy do stężeń prawidłowych, może być najistotniejszym krokiem w zahamowaniu rozwoju cukrzycy.

Diagnostyka stanu przedcukrzycowego – jakie badania wykonać?

Badania diagnozujące stan przedcukrzycowy to:

  • poziom glukozy na czczo,
  • OGTT – poziom glukozy po spożyciu odpowiedniej dawki glukozy, co obrazuje jej poziom po posiłku,
  • hemoglobina glikowana.

>> Sprawdź też: Nowe kryterium rozpoznania cukrzycy – hemoglobina glikowana

pakiet ryzyko cukrzycy (2 badania) banerek

Stan przedcukrzycowy a poziom glukozy na czczo – normy

Poziom glukozy na czczo diagnozuje nieprawidłową tolerancję glukozy (impaired fasting glucose – IFG). Materiałem do badania jest krew z żyły łokciowej, test wykonuje się w godzinach porannych na czczo – po 8-12 godzinach od ostatniego posiłku.

Wartości prawidłowe glukozy we krwi – normy – wynoszą < 100 mg/dl (5,6 mmol/l).
Stan przedcukrzycowy po postacią nieprawidłowej tolerancji glukozy można rozpoznać gdy jej stężenie wynosi 100-125 mg/dl (5,6-6,9 mmol/l). Taki wynik jest równocześnie wskazaniem do wykonania OGTT.

Diagnostyka stanu przedcukrzycowego i cukrzycy musi być wykonywana za pomocą badań w laboratorium. Pomiar glukozy glukometrem jest miarodajny w kontroli glikemii w trakcie leczenia cukrzycy. Podwyższony poziom glukozy wykryty przy pomocy glukometru u osoby zdrowej jest weryfikowany w laboratorium. Warto wiedzieć, że poziom glukozy we krwi włośniczkowej (z palca), może być wyższy nawet o 15 % niż we krwi żylnej.

Stan przedcukrzycowy a OGTT – normy

Doustny test obciążenia glukozą – OGTT – diagnozuje nieprawidłową tolerancję glukozy (impaired glucose tolerance – IGT). Badanie polega oznaczeniu poziomu cukru we krwi na czczo, a następnie po spożyciu 75 glukozy.
Zdrowy organizm radzi sobie z „zagospodarowaniem” tej ilości węglowodanów i uruchamia wyrzut insuliny. Dzięki temu glukoza przechodzi do wnętrza komórek i jej poziom we krwi po 120 minutach od wypicia jest niższy niż 140 mg/dl.
Jeśli organizm zmaga się ze stanem przedcukrzycowym, trzustka nie poradzi sobie z „zagospodarowaniem” takiej ilości glukozy. W efekcie po 120 minutach testu poziom cukru jest nadal wysoki, osiągając stężenie 140-199 mg/dl (7,8-11,0 mmol/l).

>> Przeczytaj też: Krzywa cukrowa, czyli test obciążenia glukozą – kiedy i po co wykonuje się badanie? Co oznaczają wyniki?

Hemoglobina glikowana a stan przedcukrzycowy

W stanie przedcukrzycowym podwyższony jest również poziom hemoglobiny glikowanej, obrazujący poziom cukru w ciągu ostatnich trzech miesięcy. Prawidłowy poziom HbA1c wynosi < 5,7%. Stan przedukrzycowy to hemoglobina glikowana 5,7-6,4%.

Stan przedcukrzycowy w badaniach laboratoryjnych – podsumowanie

Wartości poziomu glukozy i hemoglobiny glikowanej charakterystyczne dla stanu przedcukrzycowego przedstawia tabela

Badany parametrStan przedcukrzycowy
Nieprawidłowa glikemia na czczoNieprawidłowa tolerancja glukozy
Glukoza na czczo100-125 mg/dl 
OGTT – glukoza w 120 minucie testu 140-199 mg/dl
Hemoglobina glikowana5,7-6,4%

Stan przedcukrzycowy w ciąży

Ze względu na fakt, że podwyższony poziom glukozy w ciąży jest groźny dla jej przebiegu, kryteria hiperglikemii są bardziej rygorystyczne.
U kobiet w ciąży, które przed jej początkiem nie miały zaburzeń poziomu cukru nie stosuje się pojęcia stan przedcukrzycowy. Zamiast tego jest prawidłowa tolerancja glukozy lub cukrzyca ciążowa.
Wartości referencyjne dla cukrzycy ciążowej są bardziej rygorystyczne niż poza ciążą. Rozpoznaje się ją gdy spełnione jest jedno z poniższych kryteriów:

  • glikemia na czczo 92–125 mg/dl (5,1–6,9 mmol/l)
  • glikemia po 1 h OGTT ≥ 180 mg/dl (10 mmol/l)
  • glikemia po 2 h OGTT 153–199 mg/dl (8,5–11,0 mmol/l).

Stan przedcukrzycowy przedciążowy

W ciąży nie rozpoznaje się stanu przedcukrzycowego. Jeśli jednak występuje on przed zajściem w ciążę bardzo ważne jest, aby go nie bagatelizować. Jeśli jest nieleczony może mieć wpływ na przebieg ciąży, kobiety ze stanem przedcukrzycowym są bardziej narażone na cukrzycę ciążową i inne problemy związane z ciążą.

Ważne:
Kobiety planujące ciążę powinny znać swój poziom glukozy we krwi i podjąć odpowiednie kroki w celu jego kontrolowania.

Stan przedcukrzycowy – leczenie

Leczenie stanu przedcukrzycowego opiera się przede wszystkim na zmianie stylu życia. W wybranych przypadkach lekarz może dodatkowo zalecić leczenie farmakologiczne.

Osobom ze stanem przedcukrzycowym zaleca się:

  • stosowanie odpowiednio dobranej, zdrowej diety,
  • regularną aktywność fizyczną – co najmniej 150 minut tygodniowo,
  • redukcję masy ciała u osób z nadwagą lub otyłością o przynajmniej 7% w ciągu roku oraz utrzymanie uzyskanej masy ciała,
  • dostosowanie rodzaju i intensywności ćwiczeń do wieku, stanu zdrowia i możliwości danej osoby.

Aktywność fizyczna przynosi korzyści niezależnie od wieku, jednak jej skuteczność w zapobieganiu cukrzycy typu 2 jest szczególnie widoczna u osób po 60. roku życia. Połączenie diety, ćwiczeń i redukcji masy ciała może wyraźnie zmniejszyć ryzyko rozwoju cukrzycy.

Osoby ze stanem przedcukrzycowym powinny być również oceniane pod kątem występowania zaburzeń snu. Pomocne w obserwowaniu długości i jakości snu mogą być:

  • zegarki i opaski monitorujące sen,
  • specjalne maty pomiarowe,
  • inne urządzenia monitorujące sen,
  • samodzielnie wypełniane kwestionariusze.

Takie narzędzia ułatwiają obserwację snu, ale nie zastępują konsultacji lekarskiej ani profesjonalnej diagnostyki zaburzeń snu.

Stan przedcukrzycowy – leki

U niektórych osób, równolegle ze zmianą stylu życia, można rozważyć zastosowanie metforminy w celu zapobiegania cukrzycy typu 2. Dotyczy to zwłaszcza pacjentów:

  • z jednoczesną nieprawidłową glikemią na czczo i nieprawidłową tolerancją glukozy,
  • z BMI wynoszącym co najmniej 35 kg/m²,
  • przed 60. rokiem życia,
  • kobiet, które przebyły cukrzycę ciążową.

U osób z BMI wynoszącym co najmniej 27 kg/m² i współistniejącym stanem przedcukrzycowym, oprócz zmiany stylu życia, można rozważyć leczenie farmakologiczne.
Możliwe do zastosowania leki to:

  • agoniści receptora GLP-1, np. liraglutyd i semaglutyd,
  • podwójny agonista receptorów GIP/GLP-1 – tirzepatyd.

Leki te mogą wspierać redukcję masy ciała i zmniejszać ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 w tej grupie pacjentów.
Zastosowanie agonistów receptora GLP-1 rozważa się również u osób z otyłością, stanem przedcukrzycowym oraz chorobami współistniejącymi, takimi jak choroby sercowo-naczyniowe czy niewydolność serca z zachowaną frakcją wyrzutową.

Stan przedcukrzycowy – dieta

Dieta w stanie przedcukrzycowym powinna wspierać prawidłową kontrolę poziomu glukozy we krwi, pomagać w utrzymaniu prawidłowej masy ciała oraz zmniejszać ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2. Jej wartość energetyczną i skład należy dostosować do:

  • wieku,
  • aktywności fizycznej,
  • masy ciała,
  • chorób współistniejących.

U osób z nadwagą lub otyłością dieta powinna sprzyjać stopniowej redukcji masy ciała.

Stan przedcukrzycowy – węglowodany w diecie

Węglowodany powinny dostarczać około 45% energii. Ich udział może być większy, nawet do 60%, jeśli pochodzą z produktów o niskim indeksie glikemicznym i dużej zawartości błonnika.

Najlepszym źródłem węglowodanów są:

  • pełnoziarniste produkty zbożowe,
  • pieczywo razowe,
  • płatki owsiane,
  • kasze gruboziarniste,
  • brązowy ryż,
  • nasiona roślin strączkowych,
  • warzywa.

Warto wybierać produkty o niskim indeksie glikemicznym, czyli poniżej 55. Pomagają one ograniczyć gwałtowne wzrosty stężenia glukozy we krwi.

Należy ograniczyć do minimum: cukier i słodycze, słodzone napoje, soki i napoje owocowe, produkty cukry dodane, miód i inne skoncentrowane źródła cukrów prostych.
Nie zaleca się stosowania fruktozy jako zamiennika cukru, jej dzienne spożycie nie powinno przekraczać 50 g.

>> Warto zobaczyć również artykuł: Dieta z niskim Indeksem glikemicznym (IG). Dla kogo jest wskazana? Przykładowy jadłospis

Stan przedcukrzycowy – błonnik pokarmowy w diecie

Zaleca się, aby dzienna podaż błonnika wynosiła co najmniej 25 g dziennie lub 15 g na każde 1000 kcal diety.
Aby zwiększyć ilość błonnika w diecie należy spożywać:

  • co najmniej 2 porcje pełnoziarnistych produktów zbożowych,
  • co najmniej 3 porcje warzyw bogatych w błonnik,
  • nasiona roślin strączkowych,
  • warzywa, nasiona i produkty zawierające skrobię oporną.

Jeżeli dostarczenie odpowiedniej ilości błonnika z pożywieniem jest trudne, można rozważyć suplementację błonnikiem rozpuszczalnym w wodzie.

Stan przedcukrzycowy – tłuszcze w diecie

Tłuszcze powinny dostarczać około 25-40% energii. Ważniejsza od ich całkowitej ilości jest ich jakość.
Dlatego zaleca się wybieranie tłuszczów roślinnych, np. oliwy z oliwek i olejów roślinnych, spożywanie ryb, nasion i orzechów oraz zastępowanie tłuszczów nasyconych tłuszczami jedno- i wielonienasyconymi.
Tłuszcze nasycone powinny stanowić mniej niż 10% energii. Należy ograniczyć ich źródła, takie jak tłuste mięso, tłuste produkty mleczne, produkty wysokoprzetworzone oraz wyroby cukiernicze.
W diecie powinny znaleźć się:

  • tłuszcze jednonienasycone – do około 20% energii,
  • tłuszcze wielonienasycone – około 6-10% energii.

Stan przedcukrzycowy – białko w diecie

Ilość białka należy ustalać indywidualnie. U większości osób powinno ono dostarczać około 15-20% energii, co odpowiada mniej więcej 1-1,5 g białka na kilogram masy ciała dziennie.
Źródłem białka mogą być:

  • ryby,
  • chude mięso,
  • jaja,
  • fermentowane produkty mleczne,
  • nasiona roślin strączkowych,
  • tofu i inne produkty roślinne.

U osób z nadmierną masą ciała dieta zawierająca większy udział białka może zwiększać uczucie sytości i ułatwiać jej redukcję jednak powinna być zaplanowana indywidualnie.

Stan przedcukrzycowy – pozostałe ważne aspekty diety

  • Sól w diecie

Łączne spożycie soli, zarówno dodawanej do potraw, jak i znajdującej się w gotowych produktach, nie powinno przekraczać 5 g dziennie, co oznacza 2300 mg sodu.
Warto ograniczyć produkty wysoko przetworzone, gotowe dania, słone przekąski, wędliny i konserwy. Osoby z nadciśnieniem sodowrażliwym mogą wymagać większego ograniczenia soli, zgodnie z zasadami diety DASH.

  • Alkohol

Alkohol może hamować uwalnianie glukozy z wątroby, szczególnie gdy jest spożywany bez posiłku, co może prowadzić do niebezpiecznych wahań poziomu glukozy we krwi. Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest całkowite unikanie alkoholu.

>> Warto sprawdzić też: Alkohol a zdrowie. Jak wpływa na proces starzenia się?

  • Witaminy i składniki mineralne

Nie ma potrzeby rutynowego przyjmowania witamin ani składników mineralnych, jeśli nie stwierdzono ich niedoboru.
Suplementację należy stosować tylko w uzasadnionych przypadkach, między innymi:

  • witaminę D3 – zgodnie z zaleceniami po badaniu laboratroyjnym,
  • kwas foliowy – u kobiet planujących ciążę i w jej początkowym okresie,
  • witaminę B12 – u osób długotrwale przyjmujących metforminę, jeśli potwierdzono jej niedobór.

Zakończenie

Stan przedcukrzycowy to zaburzenie metabolizmu glukozy, które może prowadzić do rozwoju cukrzycy t.2. Jedynym sposobem jego rozpoznania i monitorowania są badania laboratoryjne. Dlatego istotne jest, aby każda zdrowa osoba regularnie oznaczała poziom glukozy na czczo.

Stan przedcukrzycowy FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy stan przedcukrzycowy w ciąży jest szkodliwy?

Tak, dlatego należy wyrównać poziom glukozy przed ciążą.  

Po jakim czasie cofa się stan przedcukrzycowy? Ile trwa stan przedukrzycowy?

Czas trwania stanu przedcukrzycowego jest indywidualny. U części osób może utrzymywać się latami, u innych cofnąć się po zmianie stylu życia albo rozwinąć się w cukrzycę typu 2.

Czy stan przedcukrzycowy zawsze kończy się cukrzycą?

Nie, jeśli zostaną wprowadzone zmiany w stylu życia lub – jeśli to konieczne – zastosowane leki, stan przedcukrzycowy może się cofnąć.

Jak odwrócić stan przedcukrzycowy i czy można go wyleczyć?

Odpowiednie zmiany w stylu życia – dieta, aktywność fizyczna i, jeśli są wskazania, farkamoterapia, prowadzą do normalizacji poziomu glukozy.

Bibliografia

  1. Czupryniak L. Postępowanie u osób z cukrzycą według Zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego w 2026 roku – doskonalsza diagnostyka, coraz lepsza terapia. Med Prakt. 2026;5:12‑25.
  2. Sandforth et al., 2025: Prevention of type 2 diabetes through prediabetes remission without weight loss. Nature Medicine. DOI: 10.1038/s41591-025-03944-9.
  3. Dunseath GJ, Luzio SD, Peter R, Owens DR. The pathophysiology of glucose intolerance in newly diagnosed, untreated T2DM. Acta Diabetol. 2022 Feb;59(2):207-215. doi: 10.1007/s00592-021-01785-9. Epub 2021 Sep 24. PMID: 34561756; PMCID: PMC8841334.
  4. https://diabetologia.mp.pl/ekspert/zdaniem_eksperta/352109,stan-przedcukrzycowy,2 (dostęp: 22.07.2026 r.)
  5. Cai X., Zhang Y., Li M. i wsp.: Association between prediabetes and risk of all cause mortality and cardiovascular disease: updated meta-analysis. BMJ, 2020; 370: m2297.
  6. Schlesinger S., Neuenschwander M., Barbaresko J. i wsp.: Prediabetes and risk of mortality, diabetes-related complications and comorbidities: umbrella review of meta-analyses of prospective studies. Diabetologia, 2022; 65(2): 275–285.
  7. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.13.2.2. (dostęp: 22.07.2026 r.)
Page 3 of 216
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 208 209 210 211 212 213 214 215 216
1234...216Strona 3 z 216

Dowiedz się więcej
o naszych
badaniach

Sprawdź >
Dowiedz się więcej

Nasze
Punkty Pobrań

Sprawdź >
Punkty Pobrań

Centrum
Wiedzy

Sprawdź >
Centrum Wiedzy
Twój klub na całe życie

Program realizowany w Punktach Pobrań
w całej Polsce oraz w e-sklepie!

Poznaj korzyści:
  • 5% zniżki na całą ofertę ALAB laboratoria
  • voucher na kolejne zakupy w prezencie
  • specjalna oferta urodzinowa
Sprawdź