Olej z wiesiołka to jeden z najbardziej cenionych surowców roślinnych, który od lat wspiera zdrowie kobiet i pomaga w walce z problemami dermatologicznymi. Z poniższego tekstu dowiesz się, na czym polega jego unikalne działanie, w jakich dolegliwościach przynosi największą ulgę oraz jak prawidłowo go dawkować, aby uzyskać optymalne efekty. Poznasz również fakty medyczne dotyczące jego wpływu na włosy, cerę oraz gospodarkę hormonalną. Przeczytaj artykuł i sprawdź, czy olej z wiesiołka to rozwiązanie odpowiednie dla Ciebie!

Spis treści:

1. Czym jest olej z wiesiołka?
2. Olej z wiesiołka – właściwości i skład
3. Olej z wiesiołka – na co pomaga?
4. Olej z wiesiołka na twarz – efekty
5. Olej z wiesiołka na włosy – kiedy to dobry wybór?
6. Olej z wiesiołka: kapsułki, do picia czy tłoczony na zimno – co wybrać?
7. Olej z wiesiołka – jak stosować?
8. Olej z wiesiołka w ciąży – czy można go stosować?
9. Olej z wiesiołka – przeciwwskazania i skutki uboczne
10. Kiedy suplementacja olejem z wiesiołka to za mało?
11. Olej z wiesiołka – podsumowanie najważniejszych informacji

Czym jest olej z wiesiołka?

Olej z wiesiołka (ang. Evening Primrose Oil, EPO) to w 100% naturalny ekstrakt lipidowy pozyskiwany z nasion wiesiołka dwuletniego (Oenothera biennis). Sama roślina, choć powszechnie występująca w naszej strefie klimatycznej, wyróżnia się nietypowym cyklem życia.

Jej charakterystyczne, żółte kwiaty otwierają się dopiero późnym popołudniem i wieczorem, czemu zawdzięcza swoją angielską nazwę (evening primrose). Jednak to nie w kwiatach, a w mikroskopijnych, ciemnych nasionach kryje się prawdziwe bogactwo prozdrowotnych substancji.

Ogromny potencjał terapeutyczny tego oleju wynika ze specyficznego szlaku metabolicznego, w jaki włączają się zawarte w nim tłuszcze po spożyciu. Po strawieniu nie służą one jedynie jako źródło energii, ale stają się unikalnym budulcem dla błon komórkowych oraz bezpośrednim prekursorem do powstawania ważnych hormonów tkankowych, które regulują procesy zapalne i odpornościowe w całym organizmie.

Aby surowiec ten zachował swoją pełną aktywność biologiczną, musi być bezwzględnie tłoczony na zimno (nierafinowany). Obróbka termiczna w procesie rafinacji niszczy niezwykle wrażliwe wiązania podwójne w kwasach tłuszczowych, całkowicie pozbawiając olej jego leczniczych właściwości.

Olej z wiesiołka – właściwości i skład

Profil lipidowy oleju z wiesiołka jest unikalny w świecie roślin. Aż do 98% jego składu stanowią lipidy, wśród których bezwzględnie dominują wielonienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny Omega-6. Za terapeutyczne działanie wiesiołka odpowiadają dwa konkretne związki:

• kwas linolowy (LA): stanowi 70–74% oleju. W ludzkim organizmie pełni rolę kluczowego prekursora ceramidów naskórkowych, decydując o szczelności i nawilżeniu skóry;
• kwas gamma-linolenowy (GLA): stanowi 8–10% oleju i jest jego najcenniejszym składnikiem. Organizm człowieka często ma problem z jego samodzielną syntezą (enzymy odpowiedzialne za ten proces słabną pod wpływem stresu, starzenia się czy złej diety). Dostarczenie gotowego GLA z zewnątrz pozwala na jego natychmiastowe przekształcenie w prostaglandyny serii 1 (PGE1) – substancje o bardzo silnym działaniu przeciwzapalnym i regulującym pracę układu odpornościowego.

Oprócz kwasów tłuszczowych w wiesiołku obecne są fitosterole oraz naturalna witamina E, która pełni funkcję silnego antyoksydantu, chroniąc cenne kwasy Omega-6 przed utlenieniem

Olej z wiesiołka – na co pomaga?  

Działanie przeciwzapalne i regulujące gospodarkę hormonalną sprawia, że olej z wiesiołka przynosi wymierne efekty w łagodzeniu wielu przewlekłych dolegliwości. Najwyższą skuteczność wykazuje w następujących obszarach:

• dolegliwości kobiece: suplementacja olejem z wiesiołka skutecznie wycisza uderzenia gorąca u kobiet w okresie menopauzy. Jest to również jeden z najskuteczniejszych naturalnych środków łagodzących cykliczną mastalgię, czyli tkliwość i bolesność piersi związaną z cyklem menstruacyjnym;
• Reumatoidalne Zapalenie Stawów (RZS): dzięki stymulacji przeciwzapalnych prostaglandyn, regularne przyjmowanie kwasu GLA znacząco zmniejsza sztywność poranną oraz ból obrzękniętych stawów;
• neuropatia cukrzycowa: wysoki poziom cukru we krwi upośledza metabolizm kwasów tłuszczowych. Dostarczenie GLA z wiesiołka poprawia szybkość przewodzenia impulsów w nerwach ruchowych i czuciowych, łagodząc objawy uszkodzenia nerwów u diabetyków.

Warto pamiętać, że kwasy tłuszczowe wbudowują się w błony komórkowe powoli. Pełny efekt terapeutyczny jest zauważalny zazwyczaj po 3-6 miesiącach nieprzerwanej suplementacji.

Olej z wiesiołka na twarz – efekty

Olej z wiesiołka to jeden z najważniejszych surowców w terapii problemów dermatologicznych. Dostarczany kwas GLA odgrywa krytyczną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu bariery hydrolipidowej.

Stosowanie oleju wiesiołkowego drastycznie zmniejsza przeznaskórkową utratę wody (TEWL). To sprawia, że jest niezwykle skuteczny w łagodzeniu objawów Atopowego Zapalenia Skóry (AZS) – szybko redukuje świąd, łuszczenie i bolesną suchość skóry. Ponadto poprawia biomechanikę tkanki: widocznie zwiększa elastyczność, jędrność oraz głębokie nawilżenie skóry twarzy, jednocześnie chroniąc ją przed stresem oksydacyjnym i procesami przedwczesnego starzenia.

Olej z wiesiołka na włosy – kiedy to dobry wybór?

Olej z wiesiołka doskonale sprawdza się nie tyle na samych łodygach włosów, co w terapii schorzeń skóry głowy. To idealny wybór w przypadku łojotokowego zapalenia skóry, uciążliwego łupieżu czy silnego przesuszenia skalpu.

Dostarczenie kwasu linolowego bezpośrednio do warstwy rogowej naskórka błyskawicznie łagodzi stan zapalny, który jest jedną z głównych przyczyn miniaturyzacji mieszków włosowych i wypadania włosów. Dodatkowo zawarty w wiesiołku kwas GLA wykazuje zdolność do hamowania aktywności enzymu 5-alfa-reduktazy – mechanizmu ściśle powiązanego z łysieniem androgenowym. Dzięki temu olej z wiesiołka skutecznie wzmacnia cebulki, przywraca równowagę mikrobiologiczną skóry głowy i stwarza optymalne warunki do wzrostu nowych włosów.

Olej z wiesiołka: kapsułki, do picia czy tłoczony na zimno – co wybrać?

Niezależnie od wybranej formy, najważniejszym kryterium jest metoda pozyskiwania. Olej z wiesiołka musi być tłoczony na zimno (nierafinowany). Tylko w ten sposób zachowuje pełne spektrum kwasów Omega-6, w tym najcenniejszy kwas GLA, który ulega nieodwracalnemu zniszczeniu w wysokich temperaturach.

Wybór między płynem a kapsułkami zależy od celu kuracji:

• olej w płynie (do picia): doskonale sprawdza się, gdy planujemy stosować go dwutorowo – doustnie i zewnętrznie (na skórę lub włosy). Jest to zazwyczaj opcja bardziej ekonomiczna. Należy jednak pamiętać, że kwasy wielonienasycone są niezwykle wrażliwe na proces utleniania. Olej w płynie musi być sprzedawany w butelkach z ciemnego szkła i po otwarciu bezwzględnie przechowywany w lodówce;
• olej w kapsułkach: to najbezpieczniejszy wybór do regularnej suplementacji doustnej. Żelatynowa otoczka skutecznie chroni wrażliwe kwasy tłuszczowe przed dostępem tlenu, zapobiegając ich jełczeniu. Kapsułki pozwalają również na bardzo precyzyjne dawkowanie kwasu GLA i nie wymagają przechowywania w warunkach chłodniczych, co czyni je wygodniejszym rozwiązaniem na co dzień.

Olej z wiesiołka – jak stosować?

Ze względu na to, że olej z wiesiołka zawiera rozpuszczalne w tłuszczach witaminy (m.in. witaminę E) oraz same kwasy tłuszczowe, suplementację doustną należy zawsze łączyć z posiłkiem. Obecność innych tłuszczów pokarmowych znacząco zwiększa jego biodostępność i wchłanianie w przewodzie pokarmowym.

Dawka terapeutyczna zależy od konkretnego problemu zdrowotnego, jednak standardowo wynosi od 1000 do 2000 mg oleju dziennie (co dostarcza zazwyczaj około 90–180 mg kwasu GLA). Kluczem do sukcesu jest cierpliwość – modyfikacja składu błon komórkowych i wyciszenie przewlekłych stanów zapalnych to proces długotrwały, dlatego kuracja powinna trwać minimum 3 do 6 miesięcy.

W przypadku stosowania zewnętrznego, olej z wiesiołka należy aplikować na oczyszczoną i wilgotną skórę (np. spryskaną hydrolatem). Woda ułatwi wniknięcie lipidów i zapobiegnie uczuciu lepkości. Można go również wzbogacać – wystarczy dodać kilka kropel wiesiołka do ulubionego kremu na noc lub balsamu do ciała, aby wzmocnić ich barierowe właściwości.

Olej z wiesiołka w ciąży – czy można go stosować?

Stosowanie oleju z wiesiołka w ciąży opiera się na bardzo ścisłych zasadach wynikających z jego wpływu na gospodarkę hormonalną. Ponieważ kwas GLA jest prekursorem prostaglandyn, które stymulują skurcze mięśni gładkich, nie zaleca się jego przyjmowania w pierwszym i drugim trymestrze ciąży ze względu na teoretyczne ryzyko wywołania przedwczesnych skurczów macicy.

Sytuacja ulega całkowitej zmianie w końcówce ciąży. Zazwyczaj od 37. tygodnia, lekarze ginekolodzy i położne często rekomendują włączenie oleju z wiesiołka do codziennej rutyny. Prostaglandyny odgrywają kluczową rolę w procesie „dojrzewania” szyjki macicy – olej z wiesiołka sprawia, że staje się ona bardziej miękka, elastyczna, skrócona i podatna na rozwieranie. Zastosowanie to ma na celu ułatwienie porodu siłami natury i zmniejszenie ryzyka uszkodzeń krocza. Decyzja ta, zarówno o suplementacji doustnej, jak i aplikacji dopochwowej, musi być jednak zawsze bezwzględnie skonsultowana z lekarzem prowadzącym ciążę.

Olej z wiesiołka – przeciwwskazania i skutki uboczne

Olej z wiesiołka jest substancją naturalną i bezpieczną, bardzo dobrze tolerowaną przez organizm. Ewentualne działania niepożądane występują rzadko i mają łagodny charakter – najczęściej są to bóle głowy, łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe (np. nudności) lub rozluźnienie stolca. Można je zminimalizować, dzieląc dzienną porcję na mniejsze dawki przyjmowane do posiłków.

Istnieją jednak ścisłe medyczne przeciwwskazania do jego stosowania. Oleju z wiesiołka nie powinny przyjmować osoby:

• z zaburzeniami krzepnięcia krwi i przyjmujące leki przeciwzakrzepowe (np. warfarynę, aspirynę). Kwas GLA wykazuje właściwości hamujące agregację płytek krwi. Połączenie go z tego typu lekami może nadmiernie rozrzedzić krew i zwiększyć ryzyko krwawień.
• chorujące na padaczkę i przyjmujące leki przeciwdrgawkowe (szczególnie pochodne fenotiazyny). Istnieje potwierdzone ryzyko, że substancje zawarte w wiesiołku mogą obniżać próg drgawkowy, zwiększając prawdopodobieństwo wystąpienia ataku.
• planujące zabiegi operacyjne. Z uwagi na wpływ na krzepliwość krwi, suplementację wiesiołkiem należy odstawić na minimum dwa tygodnie przed planowaną operacją chirurgiczną czy wyrwaniem zęba.

Kiedy suplementacja olejem z wiesiołka to za mało?

Choć olej z wiesiołka wykazuje udowodnione i wszechstronne działanie prozdrowotne, należy pamiętać, że żadna suplementacja nie zastąpi profesjonalnej diagnozy. Związki aktywne zawarte w wiesiołku świetnie wspierają naturalne procesy fizjologiczne, ale często działają jedynie objawowo, nie likwidując pierwotnej przyczyny problemu.

Jeśli powodem Twojego zainteresowania olejem z wiesiołka są nasilone i oporne na pielęgnację objawy skórne, przewlekłe wypadanie włosów, poważne zaburzenia miesiączkowania, wyjątkowo silny PMS uniemożliwiający normalne funkcjonowanie, przewlekłe zmęczenie czy inne wyraźne objawy hormonalne, sama suplementacja to zdecydowanie za mało. Takie sygnały wysyłane przez organizm świadczą zazwyczaj o głębszych zaburzeniach, które wymagają wdrożenia celowanego leczenia.

W takich sytuacjach pierwszym krokiem zawsze powinna być konsultacja z lekarzem oraz przeprowadzenie odpowiedniej diagnostyki laboratoryjnej. Zamiast działać w ciemno, warto sprawdzić, co dokładnie dzieje się wewnątrz organizmu. W e-sklepie ALAB laboratoria znajdziesz specjalnie opracowane pakiety badań, takie jak pakiety hormonalne dla kobiet, panele tarczycowe czy profile diagnozujące przyczyny wypadania włosów i problemów skórnych. Wykonanie kompleksowych badań z krwi pozwoli precyzyjnie ocenić stan Twojego zdrowia, a lekarzowi da solidną podstawę do postawienia diagnozy. W wielu przypadkach specjalistyczne leczenie medyczne jest niezbędne, a olej z wiesiołka staje się wtedy jego doskonałym, naturalnym uzupełnieniem.

Olej z wiesiołka – podsumowanie najważniejszych informacji

Olej z wiesiołka to bez wątpienia niezwykle cenny surowiec, którego właściwości przeciwzapalne, barierowe i regulujące docenią zwłaszcza kobiety oraz osoby zmagające się z problemami dermatologicznymi. Jego regularne i przemyślane stosowanie – zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne – może przynieść ulgę w wielu uciążliwych dolegliwościach. Pamiętaj jednak, że żaden, nawet najlepszy preparat naturalny nie zastąpi rzetelnej wiedzy o stanie własnego organizmu. Jeśli zmagasz się z opornym trądzikiem, przewlekłym wypadaniem włosów, silnym PMS-em czy zaburzeniami cyklu, nie odkładaj zdrowia na później, skontaktuj się z lekarzem lub specjalistą.

Bibliografia

1. Chung, B. Y., et al. (2013). Effect of evening primrose oil on Korean patients with mild atopic dermatitis: A randomized, double-blinded, placebo-controlled clinical study.
2. Farzaneh, F., et al. (2013). The effect of oral evening primrose oil on menopausal hot flashes: A randomized clinical trial.
3. Kalati, M., et al. (2018). Evening primrose oil and cervical ripening in nulliparous women: A multicenter clinical trial. The Journal of Maternal-Fetal & Neonatal Medicine
4. Muggli, R. (2005). Systemic evening primrose oil improves the biophysical skin parameters of healthy adults.
5. Timoszuk, M., et al. (2018). Evening primrose (Oenothera biennis) biological and health-promoting properties

Foliany należą do witamin z grupy B i są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu na każdym etapie życia. Szczególnego znaczenia nabierają w okresach intensywnego wzrostu i podziałów komórkowych, m.in. podczas ciąży. Choć pojęcia „foliany” i „kwas foliowy” bywają stosowane zamiennie, nie oznaczają dokładnie tego samego. Czym różnią się poszczególne formy witaminy B9, gdzie występują i kiedy warto oznaczyć ich stężenie?

Spis treści:

1. Co to są foliany?
2. Foliany a kwas foliowy – czym się różnią?
3. Aktywne foliany – co to znaczy?
4. Foliany – właściwości i rola w organizmie
5. Foliany – gdzie występują? Źródła w diecie
6. Zapotrzebowanie na foliany – ile witaminy B9 potrzebuje organizm?
7. Foliany w ciąży – dlaczego są ważne?
8. Kiedy należy zbadać poziom folianów?
9. Kwas foliowy czy MTHFR – którą formę wybrać w suplementacji?
10.  Zakończenie

Co to są foliany?

Foliany to grupa naturalnie występujących związków zaliczanych do witaminy B9. Obejmuje wiele związków o podobnej aktywności biologicznej, m.in. tetrahydrofolian (THF) i 5-metylotetrahydrofolian (5-MTHF). 5-MTHF jest główną formą folianów występującą w osoczu, która stanowi ponad 98% wszystkich folianów krążących we krwi. To właśnie ta forma jest biologicznie aktywna i bierze bezpośredni udział w kluczowych dla życia procesach.

Foliany a kwas foliowy – czym się różnią?

Podstawowa różnica między folianami a kwasem foliowym leży w ich pochodzeniu i budowie chemicznej. Kwas foliowy jest syntetyczną, utlenioną formą witaminy B9, występującą w suplementach oraz żywności fortyfikowanej. Foliany naturalnie obecne w żywności występują natomiast głównie jako pochodne tetrahydrofolianu (THF), czyli zredukowane formy witaminy B9.

Różnią się również biodostępnością. Foliany należą do witamin bardzo wrażliwych na działanie wielu czynników (m.in. wysokiej temperatury), dlatego ich straty w żywności sięgają ponad 50%. Syntetyczny kwas foliowy jest natomiast stabilniejszy i lepiej przyswajalny przez organizm. Jego biodostępność jest znacznie większa niż folianów naturalnie występujących w żywności – wchłania się prawie w 100%.

Aktywne foliany – co to znaczy?

Określenie „aktywny folian” najczęściej odnosi się do takiej formy, która jest już biologicznie gotowa do użycia przez komórki. Aby organizm mógł foliany wykorzystać do procesów życiowych, musi zostać przekształcony w złożonym procesie biochemicznym w aktywny folian 5-metylotetrahydrofolian, czyli 5-MTHF. Tylko ta forma jest w organizmie aktywna biologicznie i może być natychmiast włączona w reakcje, takie jak regulacja poziomu homocysteiny czy synteza DNA.

Foliany – właściwości i rola w organizmie

Foliany pełnią funkcję koenzymów w reakcjach przenoszenia jednostek jednowęglowych. Są niezbędne do syntezy DNA i RNA, prawidłowych podziałów komórkowych oraz metabolizmu aminokwasów. Uczestniczą również w przemianie homocysteiny do metioniny. Dzięki temu odgrywają istotną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu układu krwiotwórczego i nerwowego oraz w procesach wzrostu i regeneracji tkanek.

>> Przeczytaj też: Co to jest homocysteina i jaką pełni funkcję w organizmie? Jak obniżyć jej poziom?

Ich niedobór może zaburzać powstawanie prawidłowych krwinek czerwonych i prowadzić do niedokrwistości megaloblastycznej. Wrażliwe na niedostateczną podaż folianów są więc tkanki, w których intensywnie zachodzą podziały komórkowe, co ma szczególne znaczenie na wczesnym etapie ciąży, kiedy komórki rozwijającego się zarodka intensywnie się dzielą i różnicują.

>> Sprawdź też: Diagnostyka niedoborów kwasu foliowego. Niedokrwistość megaloblastyczna

Foliany – gdzie występują? Źródła w diecie

Do produktów szczególnie bogatych w foliany należą, przede wszystkim, zielone warzywa liściaste, takie jak szpinak, jarmuż i sałata, a także kapusta, brokuły, brukselka oraz nasiona roślin strączkowych. Istotnym źródłem folianów są również produkty pochodzenia zwierzęcego, w tym jaja, sery długodojrzewające i podroby, zwłaszcza wątroba. 

Warto pamiętać, że naturalnie występujące w żywności foliany są związkami wrażliwymi na działanie wysokiej temperatury, światła oraz długotrwałe przechowywanie produktów. Podczas przygotowywania i przechowywania żywności ich straty mogą sięgać nawet 80%. Z tego względu warto regularnie uwzględniać w jadłospisie świeże warzywa oraz produkty poddawane możliwie krótkiej i łagodnej obróbce termicznej, np. gotowaniu na parze.

Zapotrzebowanie na foliany – ile witaminy B9 potrzebuje organizm?

Dzienne zapotrzebowanie na witaminę B9 zależy od wieku i stanu fizjologicznego. Normy polskie na foliany ustalone na poziomie zalecanego spożycia (podawane jako równoważnik folianów – µg) wynoszą:

• dzieci (1-12 lat): 150 – 300 µg,
• młodzież i dorośli (≥13 lat): 400 µg,
• kobiety w ciąży: 600 µg,
• kobiety karmiące piersią: 500 µg.

Większe zapotrzebowanie na foliany może występować również u osób z zaburzeniami wchłaniania, a także w związku ze stosowaniem niektórych leków oraz w okresach zwiększonego zapotrzebowania organizmu na witaminę B9.

Foliany w ciąży – dlaczego są ważne?

Odpowiednia podaż kwasu foliowego, szczególnie w okresie około- i przedkoncepcyjnym (3 miesiące przed zajściem w ciążę oraz w pierwszym trymestrze), ma kluczowe znaczenie dla profilaktyki wad cewy nerwowej u płodu, takich jak rozszczep kręgosłupa. Wynika to z tego, że zamknięcie cewy nerwowej, z której rozwijają się mózg i rdzeń kręgowy zachodzi w pierwszych tygodniach po zapłodnieniu, często zanim kobieta dowie się o ciąży.

Z tego względu zaleca się rozpoczęcie suplementacji folianów jeszcze przed planowanym poczęciem i jej kontynuowanie w okresie ciąży. Zgodnie ze stanowiskiem Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników z 2024 roku zalecenia dotyczące suplementacji w okresie przedkoncepcyjnym, podczas ciąży i w połogu obejmują również aktywne formy folianów. Rodzaj preparatu oraz jego dawkę należy dobierać indywidualnie, z uwzględnieniem czynników zwiększających ryzyko niedoboru folianów.

>> Przeczytaj też: Kwas foliowy w ciąży – dlaczego jest tak ważny i co warto wiedzieć o suplementacji?

Kiedy należy zbadać poziom folianów?

Badanie poziomu folianów (witaminy B9) warto rozważyć, przede wszystkim, przy podejrzeniu niedoboru oraz u osób z grup zwiększonego ryzyka, m.in. kobiet planujących ciążę, osób z zaburzeniami wchłaniania (np. celiakią, chorobą Leśniowskiego-Crohna lub wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego), chorobami wątroby lub nerek, po operacjach bariatrycznych, z otyłością, podwyższonym stężeniem homocysteiny lub objawami niedokrwistości.

Na niedobór mogą być również bardziej narażone osoby nadużywające alkoholu, palące papierosy oraz przyjmujące niektóre leki, m.in. metforminę, metotreksat czy leki przeciwpadaczkowe. Oznaczenie folianów pomaga ocenić ich zasoby w organizmie i może być pomocne w ustaleniu dalszego postępowania.

>> Przeczytaj też: Możliwości oznaczania stężenia kwasu foliowego w organizmie – surowica, krwinki czerwone

Kwas foliowy czy MTHFR – którą formę wybrać w suplementacji?

Wybór odpowiedniej formy suplementu zależy od kilku czynników. U osób zdrowych, bez problemów metabolicznych, standardowa suplementacja kwasem foliowym może być skuteczna, ponieważ organizm jest w stanie go przekształcić w aktywną formę. Jednak część populacji posiada wariant genetyczny MTHFR, który obniża aktywność enzymu odpowiedzialnego za tę konwersję. U tych osób suplementacja kwasem foliowym może być nieefektywna.

Dlatego, u osób z polimorfizmem MTHFR, kobiet w ciąży (gdzie ryzyko wad cewy nerwowej musi być minimalizowane) oraz pacjentów z potwierdzonym niedoborem, zaleca się wybór suplementów zawierających aktywne foliany 5-MTHF. Gwarantują wówczas natychmiastową dostępność witaminy dla organizmu. Wybierając preparat, należy zwracać uwagę, przede wszystkim, na indywidualne zalecenia.

Zakończenie

Foliany, czyli witamina B9, są niezbędne dla syntezy materiału genetycznego, prawidłowych podziałów komórkowych i metabolizmu homocysteiny. Ich odpowiednia podaż ma szczególne znaczenie w okresie planowania ciąży i podczas jej pierwszych tygodni. Podstawą pozostaje dieta bogata w naturalne źródła folianów, natomiast w określonych przypadkach zalecana jest suplementacja. Kontrola stężenia folianów może być szczególnie istotna u osób należących do grup zwiększonego ryzyka ich niedoboru. Pozwala to ocenić stan odżywienia organizmu oraz – jeśli jest to potrzebne – dobrać odpowiednią formę i dawkę suplementacji.

Bibliografia

1. Seremak-Mrozikiewicz A, Bomba-Opoń D, Drews K, Kaczmarek P, Wielgoś M, Sieroszewski P. Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie suplementacji folianów oraz warunków stosowania dodatkowej suplementacji choliny oraz witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, ciąży i połogu. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna. 2024;9(2):154–156.
2. Rychlik E., Stoś K., Woźniak A., Mojska H., Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2024.
3. Venn BJ, Green TJ, Moser R, et al. Comparison of the effect of low-dose supplementation with L-5-methyltetrahydrofolate or folic acid on plasma homocysteine: a randomized placebo-controlled study. Am J Clin Nutr. 2003; 77(3): 658–662.

Leucyna to jeden z aminokwasów, których organizm potrzebuje do prawidłowego funkcjonowania. Szczególnie ważną rolę odgrywa w procesach związanych z budową i utrzymaniem mięśni. Znajdziemy ją zarówno w produktach pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego. Czy jednak dodatkowa suplementacja leucyną rzeczywiście jest potrzebna i czy może wspierać nie tylko mięśnie, ale też inne aspekty funkcjonowania organizmu? Sprawdźmy, co na ten temat mówią badania naukowe.

Spis treści:

1. Co to jest leucyna?      
2. Leucyna – właściwości i działanie
3. Leucyna – gdzie występuje? Źródła w diecie
4. Niedobór leucyny – kiedy może wystąpić?
5. Leucyna jako suplement – kiedy można ją rozważyć?
6. Leucyna czy BCAA – co wybrać?
7. Leucyna na włosy – czy może pomóc?  
8. Leucyna – skutki uboczne i środki ostrożności   
9. Zakończenie    

Co to jest leucyna? 

Leucyna to jeden z aminokwasów egzogennych, czyli takich, których organizm nie potrafi sam wytworzyć w wystarczającej ilości. Dlatego niezbędne jest dostarczanie tego związku wraz z dietą. Leucyna należy również do grupy aminokwasów rozgałęzionych (BCAA, ang. Branched Chain Amino Acids), obok izoleucyny i waliny. Jest obecna w produktach bogatych w pełnowartościowe białko i pełni w organizmie człowieka szereg ważnych funkcji.

>> Przeczytaj też: Aminokwasy – czym są? Rodzaje, rola w organizmie i źródła

Leucyna – właściwości i działanie

Najważniejszą rolą leucyny w organizmie człowieka jest jej wykorzystanie w procesie syntezy białka. Specyficzne właściwości leucyny sprawiają, że może wspierać syntezę nowych białek tworzących mięśnie, a jednocześnie ograniczać ich rozpad. Jednak działanie leucyny znacznie wykracza poza ten aspekt. Leucyna uczestniczy również w procesach związanych z gospodarką energetyczną komórek. Może wpływać na wykorzystanie glukozy, funkcjonowanie mitochondriów oraz spalanie kwasów tłuszczowych, dostarczając energii potrzebnej do syntezy białek.

>> Przeczytaj też: Podstawowe składniki odżywcze – białko. Budowa i funkcje białek

Leucyna – gdzie występuje? Źródła w diecie

Jako aminokwas egzogenny, leucyna występuje przede wszystkim w produktach z wysoką zawartością białka. Często są to produkty pochodzenia odzwierzęcego, ale istnieją również roślinne źródła tego aminokwasu.

Leucyna – w czym występuje:

• mięso,
• ryby,
• produkty mleczne,
• jaja,
• produkty zbożowe,
• nasiona roślin strączkowych,
• orzechy,
• pestki.

Niedobór leucyny – kiedy może wystąpić?

Niedobór leucyny nie jest częsty, ponieważ ten aminokwas występuje zarówno w produktach pochodzenia zwierzęcego i roślinnego. Niewystarczająca podaż tego składnika może jednak wystąpić u osób z zaburzeniami odżywiania lub w trakcie bardzo restrykcyjnych diet eliminacyjnych. Niższa podaż leucyny jest możliwa w trakcie nieprawidłowo zbilansowanej diety wegańskiej, lub dietach niskobiałkowych. Dieta uboga w leucynę może zaburzać mechanizmy regulujące gospodarkę energetyczną organizmu. Niedobór leucyny jest sygnałem dla mózgu, który może wpływać na aktywność neuronów podwzgórza i zmieniać sposób, w jaki organizm reguluje apetyt, wydatkowanie energii oraz metabolizm tkanki tłuszczowej.

Leucyna jako suplement – kiedy można ją rozważyć?

Suplementacja leucyną najczęściej jest stosowana w celu wsparcia zwiększenia masy mięśniowej. Wyniki badań naukowych wskazują, że ta strategia może być skuteczna. Na przykład autorzy metaanalizy opublikowanej w 2025 roku określili, że starsi pacjenci cierpiący na sarkopenię, przyjmujący leucynę, mogą wykazywać tendencję do poprawy siły mięśni szkieletowych, jakości mięśni szkieletowych i wydolności fizycznej.

Jeśli powodem zainteresowania suplementacją leucyny są osłabienie, przewlekłe zmęczenie, wypadanie włosów czy utrata masy mięśniowej, to należy poszukać przyczyny problemu. W pierwszej kolejności warto wykonać badania kontrolne:

• Morfologia krwi z rozmazem,
• Lipidogram (Cholesterol całkowity, LDL, HDL, nie-HDL, TG),
• Próby wątrobowe (AST, ALT),
• Żelazo,
• Ferrytyna,
• Albumina,
• 25OHD3,
• Kwas foliowy,
• Witamina B12,
• Sód,
• Potas,
• Badanie ogólne moczu.

To poznanie przyczyny problemu jest podstawą zaplanowania skutecznych działań, a suplementacja leucyną może być ich uzupełnieniem.

Leucyna czy BCAA – co wybrać?

Leucyna jest jednym z trzech aminokwasów rozgałęzionych (BCAA), obok izoleucyny i waliny, ale to właśnie jej przypisuje się najsilniejsze działanie anaboliczne – może wspierać rozpoczęcie syntezy białek mięśniowych. Dlatego nasuwa się pytanie, czy suplementacja samej leucyny będzie korzystniejsza niż przyjmowanie wszystkich BCAA. Badania pokazują, że sytuacja jest bardziej złożona. Leucyna może uruchamiać proces syntezy białka, ale do jego kontynuowania organizm potrzebuje również pozostałych aminokwasów egzogennych.

W badaniach porównujących różne formy suplementacji nie wykazano jednoznacznej przewagi BCAA nad samą leucyną. Co więcej, dodanie izoleucyny i waliny do leucyny nie zawsze zwiększało stymulację syntezy białek mięśniowych. Z praktycznego punktu widzenia, ważniejsze od wyboru między samą leucyną a BCAA jest więc zapewnienie odpowiedniej podaży pełnowartościowego białka w diecie, które dostarcza wszystkich niezbędnych aminokwasów.

Leucyna na włosy – czy może pomóc?

W badaniu naukowym niedobór leucyny stwierdzono u 98,15% uczestników z telogenowym wypadaniem włosów i u 100% z łysieniem typu żeńskiego. Jednak w tym samym badaniu wykazano, że u osób borykających się z wypadaniem włosów o różnym podłożu stwierdzono również niedobory innych aminokwasów (histydyny, waliny, alaniny, cysteiny). Dlatego w przypadku wypadania włosów priorytetowa jest odpowiednia podaż pełnowartościowego białka w diecie, aby dostarczyć kompletu aminokwasów. Suplementacja powinna być traktowana uzupełniająco.

Jeśli borykamy się z wypadaniem włosów, oprócz podstawowych badań kontrolnych, warto również zwrócić uwagę na sprawdzenie poziomu selenu, cynku we krwi a następnie warto również rozważyć pakiet badań hormonalnych kobiet lub mężczyzn. Dzięki odpowiedniej diagnostyce można dobrać celowane działania, aby poprawić stan włosów.

Leucyna – skutki uboczne i środki ostrożności

Suplementacja leucyną jest bezpieczna i najczęściej nie powoduje skutków ubocznych. Jednak u niektórych osób, stosowanie wysokich dawek może spowodować negatywne objawy ze strony przewodu pokarmowego, najczęściej niestrawność, wzdęcia lub biegunkę. Jeśli chcemy zachować bezpieczeństwo suplementacji i zminimalizować prawdopodobieństwo skutków ubocznych, warto zastosować maksymalnie 3-5 g leucyny dziennie. Ten zakres  jest uznawany za bezpieczny dla zdrowej osoby dorosłej.

Zakończenie

Leucyna jest ważnym aminokwasem, szczególnie istotnym dla syntezy białek i utrzymania prawidłowej masy mięśniowej. Choć jej suplementacja może być pomocna w określonych sytuacjach, przede wszystkim, u osób z niedostateczną podażą białka lub zwiększonym ryzykiem utraty masy mięśniowej, nie powinna zastępować dobrze zbilansowanej diety. W przypadku problemów takich jak osłabienie, utrata masy mięśniowej czy wypadanie włosów warto przede wszystkim poszukać ich przyczyny. Odpowiednio dobrane badania laboratoryjne mogą pomóc wykryć ewentualne niedobory i inne nieprawidłowości, a na ich podstawie łatwiej zaplanować skuteczne postępowanie.

Bibliografia

1. Y. Duan et al., „The role of leucine and its metabolites in protein and energy metabolism”, Amino acids, t. 48, nr 1, s. 41–51, 2016.
2. H. Górska-Warsewicz, W. Laskowski, O. Kulykovets, A. Kudlińska-Chylak, M. Czeczotko, i K. Rejman, „Food products as sources of protein and amino acids—The case of Poland”, Nutrients, t. 10, nr 12, s. 1977, 2018.
3. „AMINO-ACID CONTENT OF FOODS AND BIOLOGICAL DATA ON PROTEINS”. Dostęp: 31 sierpnia 2026. [Online]. Dostępne na: https://www.fao.org/4/ac854t/AC854T59.htm
4. L. McAllan, P. D. Cotter, H. M. Roche, R. Korpela, i K. N. Nilaweera, „Impact of leucine on energy balance”, Journal of physiology and biochemistry, t. 69, nr 1, s. 155–163, 2013.
5. C. Huang i M.-H. Hsieh, „Effects of Leucine Supplementation in Older Adults with Sarcopenia: A Meta-Analysis”, Nutrients, t. 17, nr 15, s. 2413, lip. 2025, doi: 10.3390/nu17152413.
6. C. Huang i M.-H. Hsieh, „Effects of Leucine Supplementation in Older Adults with Sarcopenia: A Meta-Analysis”, Nutrients, t. 17, nr 15, s. 2413, lip. 2025, doi: 10.3390/nu17152413.
7. T. A. Churchward-Venne et al., „Leucine supplementation of a low-protein mixed macronutrient beverage enhances myofibrillar protein synthesis in young men: a double-blind, randomized trial”, Am J Clin Nutr, t. 99, nr 2, s. 276–286, lut. 2014, doi: 10.3945/ajcn.113.068775.
8. D. Gowda, V. Premalatha, i D. B. Imtiyaz, „Prevalence of Nutritional Deficiencies in Hair Loss among Indian Participants: Results of a Cross-sectional Study”, Int J Trichology, t. 9, nr 3, s. 101–104, 2017, doi: 10.4103/ijt.ijt_48_16.
9. F. M. Martínez-Arnau, R. Fonfría-Vivas, i O. Cauli, „Beneficial Effects of Leucine Supplementation on Criteria for Sarcopenia: A Systematic Review”, Nutrients, t. 11, nr 10, s. 2504, paź. 2019, doi: 10.3390/nu11102504.
10. S.-H. Ju et al., „Leucine-enriched amino acid supplementation and exercise to prevent sarcopenia in patients on hemodialysis: a single-arm pilot study”, Front Nutr, t. 10, s. 1069651, kwi. 2023, doi: 10.3389/fnut.2023.1069651.

Ketoza to naturalny stan metaboliczny, w którym organizm, przy ograniczonej dostępności węglowodanów, zaczyna w większym stopniu wykorzystywać tłuszcze i produkowane w wątrobie ciała ketonowe jako źródło energii. W artykule wyjaśniamy, po jakim czasie może pojawić się ketoza, jakie mogą być jej objawy, jak wiąże się z dietą ketogeniczną i odchudzaniem oraz czym różni się od niebezpiecznej kwasicy ketonowej. Omawiamy również możliwe skutki uboczne, wpływ diety ketogenicznej na cholesterol oraz najważniejsze przeciwwskazania. Sprawdź, co warto wiedzieć o ketozie, zanim zdecydujesz się na dietę ketogeniczną, i dowiedz się, jakie parametry warto kontrolować.

Spis treści:

1. Co to jest ketoza?
2. Po jakim czasie pojawia się ketoza?
3. Objawy ketozy – jak rozpoznać, że organizm jest w ketozie?
   • Ketoza – słodki smak w ustach i zapach z ust
4. Ketoza a dieta ketogeniczna – co jeść, żeby wejść w ketozę?
5. Efekty ketozy – czy ketoza pomaga schudnąć?
6. Ketoza – skutki uboczne
7. Ketoza a kwasica ketonowa – kiedy stan jest niebezpieczny
   • Ketoza żywieniowa
   • Kwasica ketonowa
8. Czy ketoza jest zdrowa?
9. Ketoza a cholesterol – jak ketoza wpływa na lipidogram?
10. Ketoza – przeciwwskazania. Kto powinien zachować ostrożność?
11. Zakończenie

Co to jest ketoza?

Ketoza jest fizjologicznym stanem metabolicznym, w którym wzrasta produkcja i stężenie ciał ketonowych we krwi, ponieważ organizm w większym stopniu wykorzystuje tłuszcze jako źródło energii. Dochodzi do niej przede wszystkim wtedy, gdy dostępność węglowodanów i glukozy jest ograniczona, np. podczas postu, długotrwałego wysiłku lub stosowania diety bardzo niskowęglowodanowej/ketogenicznej.

W typowych warunkach, po spożyciu węglowodanów glukoza stanowi ważne paliwo energetyczne, a insulina hamuje nadmierną mobilizację tłuszczu z tkanki tłuszczowej. Kiedy dostępność węglowodanów i stężenie insuliny spadają, zwiększa się lipoliza, czyli uwalnianie wolnych kwasów tłuszczowych. Kwasy tłuszczowe trafiają m.in. do wątroby, gdzie w mitochondriach ulegają β-oksydacji. Powstający w dużych ilościach acetylo-CoA może następnie zostać wykorzystany do ketogenezy, czyli syntezy ciał ketonowych. Głównym miejscem ich produkcji są mitochondria hepatocytów.

>> Sprawdź też: Dieta keto (ketogeniczna) – na czym polega? Zasady, przepisy, przykładowy jadłospis

Po jakim czasie pojawia się ketoza?    

W literaturze, ketozę żywieniową najczęściej definiuje się jako osiągnięcie stężenia β-hydroksymaślanu (BHB) we krwi ≥0,5 mmol/l.

Podczas całkowitego postu, pierwsze istotne przesunięcie metabolizmu z wykorzystania glukozy w kierunku kwasów tłuszczowych i ciał ketonowych może rozpoczynać się już po około 12–16 godzinach od zaprzestania przyjmowania pokarmu. Wraz z przedłużaniem postu, produkcja ketonów stopniowo wzrasta.

Nie oznacza to jednak, że po 12–16 godzinach każda osoba osiągnie już stężenie BHB ≥0,5 mmol/l. Jest to raczej początek metabolicznego przełączenia. Badania pokazują wyraźniejsze zwiększenie stężenia β-hydroksymaślanu podczas postu trwającego 24-48 godzin, a po 2-3 dniach postu wykorzystanie ketonów, także przez mózg, staje się znacznie większe.

Objawy ketozy – jak rozpoznać, że organizm jest w ketozie?

Ketoza to stan metaboliczny, w którym organizm zwiększa produkcję ciał ketonowych i zaczyna w większym stopniu wykorzystywać tłuszcze jako źródło energii. Za ketozę żywieniową najczęściej uznaje się stan, w którym stężenie β-hydroksymaślanu (BHB) we krwi wynosi co najmniej 0,5 mmol/l.

Czy można jednak rozpoznać ketozę wyłącznie na podstawie samopoczucia? Nie zawsze. Objawy są niespecyficzne i różnią się pomiędzy osobami, dlatego ich występowanie nie jest jednoznacznym potwierdzeniem wejścia w ketozę.

W pierwszych dniach znacznego ograniczenia węglowodanów mogą pojawić się m.in. ból głowy, zmęczenie, zawroty głowy, nudności, osłabienie, skurcze mięśni czy dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Zespół takich przejściowych dolegliwości bywa potocznie określany jako „keto flu”, czyli „grypa ketonowa”.

Ketoza – słodki smak w ustach i zapach z ust

Jedną z najbardziej charakterystycznych zmian towarzyszących ketozie może być nietypowy, słodkawy lub owocowy zapach wydychanego powietrza, określany potocznie jako „keto breath”. Jego przyczyną jest, przede wszystkim, aceton – jedno z ciał ketonowych powstających podczas nasilonego metabolizmu tłuszczów.

Aceton jest związkiem lotnym, dlatego łatwo przedostaje się z krwi do pęcherzyków płucnych, a następnie zostaje wydalony wraz z wydychanym powietrzem. Badania pokazują, że stężenie acetonu w oddechu zwiększa się podczas stosowania diety ketogenicznej i koreluje ze stężeniem ciał ketonowych we krwi.

Zapach ten bywa opisywany jako owocowy, słodkawy, przypominający przejrzałe owoce, rozpuszczalnik lub zmywacz do paznokci. Wynika to z właściwości samego acetonu. Z tego względu, zmiana zapachu oddechu może być jednym z łatwiej zauważalnych sygnałów zwiększonej produkcji ciał ketonowych. Pomiar acetonu w wydychanym powietrzu jest nawet badany jako nieinwazyjna metoda monitorowania ketozy.

Przeczytaj też:
>> Zapach acetonu z ust – co może oznaczać?

>> Słodki posmak w ustach – co może być przyczyną?

Ketoza a dieta ketogeniczna – co jeść, żeby wejść w ketozę?

Dieta ketogeniczna jest sposobem żywienia, którego podstawowym celem jest tak duże ograniczenie dostępności węglowodanów, aby organizm zwiększył produkcję ciał ketonowych. W praktyce, za dietę ketogeniczną najczęściej uznaje się model dostarczający mniej niż około 50 g węglowodanów dziennie, choć ilość potrzebna do osiągnięcia ketozy różni się pomiędzy osobami.

Kluczowe znaczenie ma więc nie samo zwiększenie ilości tłuszczu w diecie, lecz przede wszystkim znaczne ograniczenie węglowodanów. Gdy ich dostępność spada, zmniejsza się wydzielanie insuliny, zwiększa się uwalnianie kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej, a wątroba przekształca część z nich w ciała ketonowe. Organizm zaczyna wtedy w większym stopniu wykorzystywać tłuszcze i ketony jako źródło energii.

Co zatem jeść, aby wejść w ketozę? Podstawę jadłospisu stanowią produkty zawierające bardzo mało węglowodanów, odpowiednią ilość białka i stosunkowo dużo tłuszczu. Mogą to być m.in. ryby, jaja, mięso, naturalne sery i inne niesłodzone produkty mleczne, a także warzywa o niskiej zawartości skrobi, np. warzywa liściaste, cukinia, kalafior, brokuły czy ogórki. Źródłem tłuszczu mogą być oliwa z oliwek, awokado, orzechy, nasiona oraz tłuste ryby.

Jednocześnie znacznie ogranicza się produkty będące skoncentrowanym źródłem węglowodanów: cukier i słodycze, słodzone napoje, pieczywo, makarony, ryż, większość produktów zbożowych, ziemniaki oraz dużą część owoców.

Efekty ketozy – czy ketoza pomaga schudnąć?

Dieta ketogeniczna może prowadzić do redukcji masy ciała, a w wielu badaniach osoby ograniczające węglowodany chudły skutecznie, zwłaszcza w pierwszych miesiącach stosowania diety. Nie oznacza to jednak, że sama obecność ciał ketonowych powoduje automatyczne „spalanie tkanki tłuszczowej”.

W początkowym okresie spadek wskazań na wadze może być szczególnie szybki. Nie jest to jednak wyłącznie utrata tkanki tłuszczowej. Ograniczenie węglowodanów zmniejsza zapasy glikogenu, któremu w organizmie towarzyszy woda. Dlatego część początkowej redukcji masy ciała wynika ze zmniejszenia ilości glikogenu i związanej z nim wody.

Ketoza – skutki uboczne

W kontekście skutków ubocznych warto rozróżnić fizjologiczną ketozę żywieniową od działań niepożądanych diety ketogenicznej. Sam wzrost stężenia ciał ketonowych do wartości charakterystycznych dla ketozy żywieniowej nie oznacza stanu chorobowego. Wiele nieprzyjemnych objawów pojawiających się po rozpoczęciu diety wiąże się raczej z gwałtowną zmianą sposobu żywienia i adaptacją organizmu do bardzo małej podaży węglowodanów.

W pierwszych dniach lub tygodniach mogą występować zmęczenie, ból głowy, nudności, zawroty głowy, osłabienie, skurcze mięśni, nieprzyjemny zapach z ust oraz zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego. Zespół tych przejściowych dolegliwości bywa określany potocznie jako „keto flu”.

Szczególnie częstym problemem są zaparcia. Przyczyną zaparć może być m.in. duże ograniczenie produktów zbożowych, owoców i innych źródeł błonnika. Dlatego prawidłowo skomponowana dieta ketogeniczna powinna nadal zawierać warzywa niskowęglowodanowe, orzechy i nasiona, zamiast opierać się wyłącznie na mięsie, serach i tłuszczu.

Długotrwała, źle zbilansowana dieta ketogeniczna może również utrudniać pokrycie zapotrzebowania na błonnik, witaminy, składniki mineralne i niektóre związki bioaktywne pochodzące z produktów roślinnych. Im bardziej restrykcyjna wersja diety, tym większą uwagę trzeba więc zwrócić na jej wartość odżywczą i różnorodność.

>> Przeczytaj też: Czym grozi brak wypróżnień?

Ketoza a kwasica ketonowa – kiedy stan jest niebezpieczny?

Ketoza żywieniowa i kwasica ketonowa nie są tym samym stanem, mimo że w obu przypadkach organizm produkuje ciała ketonowe. Najważniejsza różnica dotyczy skali tego procesu i zdolności organizmu do jego kontrolowania. W fizjologicznej ketozie produkcja ketonów pozostaje regulowana, natomiast w kwasicy ketonowej dochodzi do ich nadmiernego nagromadzenia i rozwoju kwasicy metabolicznej, czyli niebezpiecznego obniżenia pH krwi.

Ketoza żywieniowa

Ketoza może pojawić się podczas głodzenia, dłuższego wysiłku fizycznego lub znacznego ograniczenia węglowodanów, np. podczas stosowania diety ketogenicznej. Przy małej dostępności glukozy organizm zwiększa rozkład kwasów tłuszczowych, z których w wątrobie powstają ciała ketonowe

U osoby z prawidłowo funkcjonującą gospodarką insulinową nawet niewielka ilość insuliny wystarcza, aby ograniczać nadmierne uwalnianie kwasów tłuszczowych i produkcję ketonów. Dzięki temu stężenie ciał ketonowych nie wzrasta w sposób niekontrolowany, a równowaga kwasowo-zasadowa krwi pozostaje zachowana. Sama obecność ketonów nie oznacza więc kwasicy ketonowej.

Kwasica ketonowa

Inaczej wygląda sytuacja w cukrzycowej kwasicy ketonowej. Jest to ostre i potencjalnie zagrażające życiu powikłanie wynikające przede wszystkim z niedoboru insuliny. Przy niewystarczającym działaniu insuliny dochodzi do nasilonego rozkładu tkanki tłuszczowej i bardzo intensywnego wytwarzania ciał ketonowych. Ponieważ ketony mają charakter kwasowy, ich nagromadzenie prowadzi do obniżenia pH krwi.

Różnica pomiędzy ketozą żywieniową a kwasicą ketonową nie sprowadza się wyłącznie do tego, ile ketonów znajduje się we krwi. Kluczowe jest to, czy ich produkcja prowadzi do zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej. W ketozie fizjologicznej pH pozostaje prawidłowe, zaś w kwasicy ketonowej pojawia się metaboliczna kwasica.

Czy ketoza jest zdrowa?

Sama ketoza fizjologiczna nie jest chorobą. Jest naturalnym stanem metabolicznym, który może pojawić się m.in. podczas postu, długotrwałego wysiłku czy znacznego ograniczenia spożycia węglowodanów. Wówczas wątroba zwiększa produkcję ciał ketonowych, które stają się dodatkowym źródłem energii dla wielu tkanek, w tym mózgu. Nie należy więc utożsamiać fizjologicznej ketozy żywieniowej z niebezpieczną kwasicą ketonową.

Czy oznacza to jednak, że przebywanie w ketozie jest zawsze „zdrowe”? Nie da się odpowiedzieć na to pytanie jednakowo w przypadku wszystkich osób. Znaczenie ma przyczyna ketozy, stan zdrowia, czas jej utrzymywania, a przede wszystkim sposób, w jaki została osiągnięta. Ketoza jest stanem metabolicznym, natomiast dieta ketogeniczna jest konkretnym sposobem żywienia i to skład diety może w dużej mierze decydować o jej długoterminowym wpływie na zdrowie.

Ketoza a cholesterol – jak ketoza wpływa na lipidogram?

Wpływ diety ketogenicznej na cholesterol i cały lipidogram nie jest jednoznaczny. U wielu osób obserwuje się spadek stężenia triglicerydów i wzrost HDL-C, czyli cholesterolu transportowanego w lipoproteinach HDL. Jednocześnie u części osób zwiększa się LDL-C, a niekiedy również cholesterol całkowity. Co istotne, reakcja organizmu na dietę ketogeniczną może być bardzo różna – u jednej osoby LDL praktycznie się nie zmieni, a u innej wzrośnie wyraźnie.

Jednym z najbardziej regularnie obserwowanych efektów diet bardzo niskowęglowodanowych jest obniżenie stężenia triglicerydów. Triglicerydy są tłuszczami transportowanymi we krwi, a ich podwyższone stężenie często występuje m.in. u osób z insulinoopornością, otyłością i cukrzycą typu 2.

Znaczne ograniczenie węglowodanów zmniejsza dopływ glukozy do organizmu i wpływa na metabolizm tłuszczów w wątrobie. Przy mniejszej podaży węglowodanów może dochodzić m.in. do ograniczenia syntezy nowych kwasów tłuszczowych oraz zmian w produkcji i metabolizmie lipoprotein VLDL, które transportują triglicerydy z wątroby do innych tkanek. Dodatkowo u osób z nadwagą znaczenie może mieć sama redukcja masy ciała, która również sprzyja poprawie gospodarki lipidowej.

>> Przeczytaj też: Jak obniżyć poziom trójglicerydów? Dieta, jadłospis i domowe sposoby

Ketoza – przeciwwskazania. Kto powinien zachować ostrożność?

Dieta ketogeniczna nie jest odpowiednia dla każdego. Do najważniejszych przeciwwskazań bezwzględnych należą, przede wszystkim, rzadkie wrodzone choroby metaboliczne, w których organizm nie jest w stanie prawidłowo wykorzystywać tłuszczów jako źródła energii. Są to m.in. niektóre:

• zaburzenia β-oksydacji kwasów tłuszczowych,
• zaburzenia transportu lub metabolizmu karnityny,
• niedobór karboksylazy pirogronianowej,
• inne wybrane wrodzone zaburzenia metabolizmu tłuszczów,
• porfirie.

W takich chorobach przestawienie metabolizmu na intensywne wykorzystywanie tłuszczów może prowadzić do poważnych zaburzeń metabolicznych, dlatego dieta ketogeniczna może być niebezpieczna.

Szczególnej ostrożności wymagają natomiast osoby z chorobami wątroby lub nerek. Narządy te odgrywają zasadniczą rolę odpowiednio w produkcji ketonów oraz utrzymywaniu prawidłowej gospodarki wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej. Za względne przeciwwskazania uznaje się zwłaszcza zaawansowaną chorobę wątroby i nerek oraz ostre zapalenie trzustki.

Zakończenie

Ketoza jest naturalną adaptacją organizmu do małej dostępności węglowodanów, ale sposób jej osiągania i długotrwałego utrzymywania ma znaczenie dla zdrowia. Dieta ketogeniczna może wspierać redukcję masy ciała, jednak może również powodować działania niepożądane. Jeżeli planujesz rozpoczęcie diety ketogenicznej lub stosujesz ją przez dłuższy czas, warto wykonać badania kontrolne, zwłaszcza lipidogram, i omówić wyniki z lekarzem lub dietetykiem.

Bibliografia

1. Patikorn C, Saidoung P, Pham T, et al. Effects of ketogenic diet on health outcomes: an umbrella review of meta-analyses of randomized clinical trials.

2. Poff AM, Koutnik AP, Egan B. Nutritional Ketosis with Ketogenic Diets or Exogenous Ketones: Features, Convergence, and Divergence.

3. Leung LYL, Tam HL, Ho JKM. Effects of ketogenic and low-carbohydrate diets on the body composition of adults with overweight or obesity: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials.

4. Chang C, Liu Y, Rohani P, et al. The Impact of the Ketogenic Diet on the Lipid Profile in Adults: A Comprehensive Review and Meta-Regression Analysis of Randomized Controlled Trials.

5. Schopf C, Assmann M, Wolke N, Frenser M, Marquardt T, Fischer T. Adverse events and tolerability of ketogenic diets – a systematic literature analysis.