Gruczolakorak nie jest jedną konkretną chorobą, lecz typem histologicznym nowotworu złośliwego, który może rozwinąć się w różnych narządach. Do gruczolakoraków należą m.in. liczne nowotwory jelita grubego, płuca, trzustki, prostaty, żołądka czy piersi. Rokowanie i sposób leczenia mogą się bardzo różnić w zależności od miejsca powstania nowotworu, jego zaawansowania oraz cech molekularnych. Warto więc wiedzieć, co właściwie oznacza rozpoznanie „gruczolakorak” i jakie badania są potrzebne po jego stwierdzeniu.
| Z tego artykułu dowiesz się, że: >> gruczolakorak jest nowotworem złośliwym wywodzącym się z komórek nabłonkowych wykazujących różnicowanie gruczołowe, >> może rozwinąć się w wielu narządach, dlatego samo określenie „gruczolakorak” nie mówi jeszcze, jakie jest rokowanie, >> podstawą rozpoznania jest badanie histopatologiczne materiału pobranego podczas biopsji lub zabiegu operacyjnego, >> współczesna diagnostyka coraz częściej obejmuje również badania immunohistochemiczne i molekularne, które mogą wpływać na wybór leczenia, >> gruczolakorak może dawać przerzuty, ale ich lokalizacja zależy przede wszystkim od narządu, w którym powstał nowotwór, >> część gruczolakoraków można całkowicie wyleczyć, szczególnie gdy zostaną wykryte we wczesnym stadium, >> większość gruczolakoraków nie jest bezpośrednio dziedziczna, jednak niektóre mogą rozwijać się w związku z dziedzicznymi zespołami predyspozycji do nowotworów. |
Spis treści:
- Gruczolakorak – co to jest?
- Jak powstaje gruczolakorak i jakie są jego przyczyny?
- Jakie są najczęstsze rodzaje gruczolakoraka?
- Jakie objawy może powodować gruczolakorak?
- Jak diagnozuje się gruczolakoraka?
- Gdzie gruczolakorak daje przerzuty i jak się rozprzestrzenia?
- Jak leczy się gruczolakoraka?
- Czy gruczolakorak jest dziedziczny?
Gruczolakorak – co to jest?
Gruczolakorak to nowotwór złośliwy wywodzący się z nabłonka, którego komórki wykazują cechy różnicowania gruczołowego. W języku medycznym określa się go również jako adenocarcinoma. Może powstać zarówno w narządach o budowie gruczołowej, jak i w nabłonku wielu innych narządów.
Samo rozpoznanie „gruczolakorak” nie określa więc jeszcze rokowania. Kluczowe znaczenie mają przede wszystkim narząd, z którego wywodzi się nowotwór, jego typ i stopień zróżnicowania, stadium zaawansowania oraz cechy molekularne guza.
Jak powstaje gruczolakorak i jakie są jego przyczyny?
Gruczolakorak rozwija się w wyniku nagromadzenia zmian genetycznych i innych zaburzeń w komórkach, które prowadzą do utraty kontroli nad ich wzrostem i podziałami. Proces ten zazwyczaj rozwija się stopniowo, a jego przyczyny różnią się zależnie od rodzaju nowotworu.
Na ryzyko zachorowania mogą wpływać m.in. wiek, palenie tytoniu, otyłość, spożywanie alkoholu, dieta, przewlekłe stany zapalne, niektóre infekcje oraz predyspozycje genetyczne. Przykładowo palenie tytoniu jest jednym z głównych czynników ryzyka raka płuca i trzustki, natomiast otyłość zwiększa ryzyko m.in. raka jelita grubego i trzonu macicy.
Nie oznacza to jednak, że u każdego pacjenta można wskazać konkretną przyczynę zachorowania. Nowotwory są chorobami wieloczynnikowymi, a gruczolakorak może rozwinąć się również u osoby bez rozpoznanych czynników ryzyka.
Jakie są najczęstsze rodzaje gruczolakoraka?
Gruczolakoraki mogą występować w wielu narządach. Różnią się nie tylko objawami, lecz także przebiegiem, sposobem diagnostyki, leczeniem i rokowaniem.
Gruczolakorak jelita grubego
Zdecydowana większość raków jelita grubego ma budowę gruczolakoraka. Część z nich rozwija się stopniowo na podłożu zmian przedrakowych, przede wszystkim gruczolaków.
Objawami mogą być zmiana rytmu wypróżnień, obecność krwi w stolcu, niedokrwistość z niedoboru żelaza, ból brzucha czy niezamierzona utrata masy ciała. Bardzo istotną rolę odgrywają badania przesiewowe, ponieważ umożliwiają wykrycie zmian przedrakowych lub raka na wczesnym etapie.
W zaawansowanym raku jelita grubego wykonuje się również badania molekularne, m.in. oceniające RAS, BRAF oraz zaburzenia systemu naprawy DNA MMR/MSI, ponieważ ich wyniki mogą wpływać na dobór leczenia.
Gruczolakorak płuca
Gruczolakorak jest jednym z głównych typów niedrobnokomórkowego raka płuca. Może występować zarówno u osób palących, jak i u osób, które nigdy nie paliły.
Współczesna diagnostyka raka płuca obejmuje nie tylko ocenę histopatologiczną, ale również badania biomarkerów i zmian molekularnych. Wykrycie określonych zmian, np. w genach EGFR, ALK, ROS1, BRAF, MET czy RET, może umożliwić zastosowanie odpowiednio dobranego leczenia ukierunkowanego molekularnie. Ocenia się również m.in. ekspresję PD-L1, istotną przy kwalifikacji do immunoterapii.
Gruczolakorak żołądka i przełyku
Gruczolakorak jest najczęstszym nowotworem złośliwym żołądka. Może również rozwijać się w przełyku, szczególnie w jego dolnej części i okolicy połączenia przełykowo-żołądkowego.
W raku żołądka i połączenia przełykowo-żołądkowego coraz większe znaczenie ma charakterystyka biologiczna nowotworu. W zależności od sytuacji klinicznej ocenia się m.in. HER2, PD-L1 oraz status MMR/MSI, ponieważ wyniki mogą wpływać na możliwości leczenia systemowego.
Gruczolakorak trzustki
Gruczolakorak przewodowy trzustki jest zdecydowanie najczęstszym nowotworem złośliwym tego narządu. We wczesnym okresie może nie powodować charakterystycznych dolegliwości, dlatego część przypadków rozpoznawana jest w bardziej zaawansowanym stadium.
Możliwe objawy to m.in. ból nadbrzusza promieniujący do pleców, niezamierzona utrata masy ciała, żółtaczka oraz pogorszenie apetytu. Podstawową metodą umożliwiającą potencjalne wyleczenie pozostaje radykalne leczenie chirurgiczne, zwykle jako element kompleksowej terapii onkologicznej.
Gruczolakorak prostaty
Zdecydowana większość nowotworów złośliwych prostaty to gruczolakoraki. Rak prostaty może przez wiele lat rozwijać się bezobjawowo, a jego przebieg jest bardzo zróżnicowany – od guzów rosnących powoli po nowotwory o agresywnym przebiegu.
W diagnostyce wykorzystuje się m.in. stężenie PSA, badanie prostaty, rezonans magnetyczny oraz biopsję. Ostateczne rozpoznanie ustala się na podstawie badania histopatologicznego.
Gruczolakorak piersi i trzonu macicy
Większość raków piersi wywodzi się z nabłonka struktur gruczołowych piersi. W diagnostyce raka piersi kluczowe znaczenie ma m.in. oznaczenie receptorów estrogenowych i progesteronowych oraz HER2, ponieważ cechy te wpływają na wybór leczenia.
Gruczolakoraki stanowią również większość raków trzonu macicy. Współcześnie także w tych nowotworach coraz większe znaczenie ma klasyfikacja molekularna, która pozwala dokładniej określić rokowanie i dobierać leczenie.
Jakie objawy może powodować gruczolakorak?
Nie istnieje jeden zestaw objawów charakterystycznych dla wszystkich gruczolakoraków. Obraz kliniczny zależy przede wszystkim od narządu, w którym rozwinął się nowotwór, jego wielkości, lokalizacji oraz stopnia zaawansowania. We wczesnym stadium część gruczolakoraków może nie powodować żadnych dolegliwości i zostać wykryta przypadkowo lub podczas badań przesiewowych.
Objawy miejscowe wynikają najczęściej z obecności i wzrostu guza. Przykładowo gruczolakorak jelita grubego może powodować obecność krwi w stolcu, zmianę rytmu wypróżnień, ból brzucha lub niedokrwistość z niedoboru żelaza. W przypadku gruczolakoraka płuca mogą wystąpić przewlekły lub zmieniający charakter kaszel, duszność, ból w klatce piersiowej czy krwioplucie. Gruczolakorak trzustki może objawiać się bólem nadbrzusza promieniującym do pleców, żółtaczką i niezamierzoną utratą masy ciała, natomiast w przypadku raka prostaty choroba przez długi czas może pozostawać bezobjawowa.
Objawy związane z przerzutami zależą natomiast od zajętego narządu – przykładowo przerzuty do kości mogą powodować ból, a przerzuty do wątroby zaburzenia jej funkcji.
Jak diagnozuje się gruczolakoraka?
Diagnostyka gruczolakoraka zależy od lokalizacji podejrzanej zmiany i występujących objawów. Wykorzystuje się badania obrazowe i endoskopowe, np. USG, tomografię komputerową, rezonans magnetyczny, gastroskopię czy kolonoskopię. Podstawą ostatecznego rozpoznania pozostaje jednak badanie histopatologiczne materiału pobranego podczas biopsji, endoskopii lub operacji.
Po rozpoznaniu nowotworu określa się jego stopień zaawansowania, oceniając m.in. miejscowy zasięg guza, węzły chłonne i obecność przerzutów. W zależności od rodzaju gruczolakoraka wykonuje się również badania immunohistochemiczne i molekularne. Pozwalają one określić biologiczne cechy nowotworu i mogą mieć kluczowe znaczenie przy wyborze terapii celowanej lub immunoterapii.
Ważnym uzupełnieniem są badania laboratoryjne. W zależności od sytuacji klinicznej lekarz może zlecić m.in. morfologię krwi, parametry czynności wątroby i nerek, gospodarkę żelazową oraz wybrane markery nowotworowe, np. CEA, CA 19-9, CA 125 czy PSA. Markery mają jednak określone zastosowania i nie pozwalają samodzielnie potwierdzić ani wykluczyć gruczolakoraka – częściej wykorzystuje się je pomocniczo i do monitorowania przebiegu choroby.
U wybranych osób istotna jest także ocena dziedzicznej predyspozycji do nowotworów, zwłaszcza w przypadku zachorowania w młodym wieku lub licznych przypadków nowotworów w rodzinie. Można w tym celu wykorzystywać wielogenowe panele NGS, np. uniwersalny panel badań genetycznych w kierunku predyspozycji do rozwoju nowotworów. Należy jednak pamiętać, że takie badanie ocenia predyspozycję genetyczną, a nie służy do wykrywania istniejącego gruczolakoraka.
>> Sprawdź: Rola badań genetycznych w diagnostyce nowotworów
Gdzie gruczolakorak daje przerzuty i jak się rozprzestrzenia?
Komórki nowotworowe mogą naciekać sąsiednie tkanki oraz rozprzestrzeniać się poprzez naczynia limfatyczne i krwionośne. W ten sposób mogą docierać do węzłów chłonnych i odległych narządów.
Miejsce przerzutów zależy przede wszystkim od lokalizacji guza pierwotnego. Przykładowo rak jelita grubego często daje przerzuty do wątroby i płuc, rak prostaty – do kości, a rak płuca może rozsiewać się m.in. do mózgu, kości, wątroby i nadnerczy.
Wykrycie przerzutów oznacza bardziej zaawansowane stadium choroby, ale nie oznacza automatycznie braku możliwości skutecznego leczenia. W niektórych nowotworach możliwe jest długotrwałe kontrolowanie choroby, a w wybranych sytuacjach – np. przy ograniczonych przerzutach raka jelita grubego do wątroby – leczenie radykalne nadal może być możliwe.
Jak leczy się gruczolakoraka?
Nie istnieje jeden sposób leczenia wszystkich gruczolakoraków. Terapia zależy od narządu pochodzenia, stadium choroby, cech histopatologicznych i molekularnych guza oraz stanu ogólnego pacjenta.
W leczeniu wykorzystuje się przede wszystkim chirurgię, chemioterapię, radioterapię, hormonoterapię, leczenie ukierunkowane molekularnie oraz immunoterapię. Często łączy się kilka metod.
Gruczolakorak może być wyleczalny, szczególnie jeśli zostanie wykryty we wczesnym stadium i możliwe jest radykalne usunięcie nowotworu. Nie można jednak podać jednego „rokowania dla gruczolakoraka”. Przykładowo wczesny rak jelita grubego, wczesny rak prostaty i zaawansowany gruczolakorak trzustki to choroby o zupełnie innym przebiegu i rokowaniu.
Dlatego pytając o rokowanie, należy znać przynajmniej narząd pochodzenia nowotworu, jego stadium (TNM), wynik badania histopatologicznego oraz – w części nowotworów – profil molekularny.
Czy gruczolakorak jest dziedziczny?
Większość gruczolakoraków nie jest bezpośrednio dziedziczna. Zmiany genetyczne obecne w komórkach nowotworowych często powstają w ciągu życia i nie są przekazywane dzieciom.
Istnieją jednak dziedziczne zespoły zwiększające ryzyko określonych nowotworów. Przykładem jest zespół Lyncha, związany ze zwiększonym ryzykiem m.in. raka jelita grubego i trzonu macicy, czy dziedziczne warianty genów BRCA1 i BRCA2, zwiększające ryzyko m.in. raka piersi, jajnika, prostaty i trzustki.
Konsultację genetyczną warto rozważyć szczególnie w przypadku zachorowania w młodym wieku, występowania wielu nowotworów u jednej osoby albo licznych zachorowań na określone nowotwory w rodzinie. Wynik badania genetycznego może mieć znaczenie zarówno dla pacjenta, jak i jego krewnych.
Bibliografia
- Cervantes A, Adam R, Roselló S, et al. Metastatic colorectal cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol. 2023;34(1):10–32. PMID: 36307056.
- Conroy T, Pfeiffer P, Vilgrain V, et al. Pancreatic cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol. 2023;34(11):987–1002. doi:10.1016/j.annonc.2023.08.009. PMID: 37678671.
- Lordick F, Carneiro F, Cascinu S, et al. Gastric cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol. 2022;33(10):1005–1020. doi:10.1016/j.annonc.2022.07.004. PMID: 35914639.
- Hendriks LE, Kerr KM, Menis J, et al. Oncogene-addicted metastatic non-small-cell lung cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol. 2023;34(4):339–357. doi:10.1016/j.annonc.2022.12.009. PMID: 36872130.
