Pękające kąciki ust powodują duży dyskomfort, w szczególności podczas jedzenia, mówienia i szerokiego otwierania ust. Ich przyczyny zazwyczaj nie są poważne, jednak nie należy ich bagatelizować. Po przeczytaniu artykułu będziesz wiedzieć, co robić z pękającymi kącikami ust, a także czy da się im zapobiec.
Kluczowe informacje: >> pękanie kącików ust może być spowodowane niedoborami witamin lub składników mineralnych, >> przyczyną pękania kącików ust może być zakażenie grzybicze lub bakteryjne, >> nawracające pękanie kącików ust wymaga konsultacji lekarskiej, >> pomocne w wybranych przypadkach jest stosowanie pomadek ochronnych do ust.
Pękające kąciki ust mogą powodować dyskomfort, ból i pieczenie, w szczególności podczas jedzenia, mówienia czy szerokiego otwierania ust. Często miejsce w rogu ust jest zaczerwienione, szorstkie i przesuszone. Mogą pojawić się nadżerki, a także delikatne krwawienia. O ile jednorazowa sytuacja nie wymaga pilnej konsultacji lekarskiej, to w przypadku nawracającego pękania kącików ust należy rozszerzyć diagnostykę.
Pękanie kącików ust nazywane jest także cheilitis angularis, czyli zapalenie kącików ust. Może się ono rozwijać w wyniku niedoborów witaminowych, zakażenia grzybiczego lub bakteryjnego, nieprawidłowej higieny jamy ustnej, podrażnienia skóry, a także w przebiegu niektórych chorób. Prawidłowe rozpoznanie pozwala dobrać najlepsze metody leczenia.
Przyczyny pękających kącików ust są różne. Czasem może występować ich kilka na raz.
Nadmierne oblizywanie warg
Oblizywanie ust na zewnątrz może nadmiernie przesuszać naskórek i uszkadzać barierę naskórkową, a gromadząca się w kącikach ust ślina dodatkowo prowadzić do maceracji. Uszkodzona w ten sposób skóra o wiele bardziej jest narażona na namnażanie i wnikanie drobnoustrojów, pękanie i nadkażenia.
Zakażenie grzybicze i bakteryjne
W kącikach ust mogą namnażać się drobnoustroje, w tym bakterie i grzyby. Jednym z nich jest Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty), który jest powszechnie występującą bakterią kolonizującą skórę. Jej sama obecność nie oznacza rozwoju zakażenia, jednak w połączeniu z obniżoną odpornością, stale wilgotną skórą i uszkodzeniami, może spowodować pojawienie się zmian na skórze i w kącikach ust.
Niedobory witamin i składników mineralnych
Częstą przyczyną pękania kącików ust są niedobory witamin z grupy B, w szczególności B2 i B12. Wpływ na stan skóry ma również cynk i żelazo. Jeśli jest ich za mało w diecie wzrasta ryzyko pojawienia się niedoborów, a następnie także zmian w obrębie jamy ustnej i ich utrudnionego gojenia.
Ryzyko pojawienia się pękających ust w kącikach zwiększają niektóre choroby, jak cukrzyca typu 2, celiakia, choroby zapalne jelit, niedokrwistość, choroby przebiegające z obniżeniem odporności, a także niektóre choroby dermatologiczne, w tym atopowe zapalenie skóry.
Podrażnienia i alergie kontaktowe
Kontaktowe zapalenie skóry zwiększa ryzyko pojawienia się pękających kącików ust. Dodatkowo stosowanie drażniących kosmetyków, past do zębów czy płynów do płukania jamy ustnej może podrażniać tą okolicę.
Kiedy popękane kąciki ust powinny zaniepokoić?
Sporadyczne pękanie kącików ust nie powinno wzbudzać większego niepokoju, jednak nie należy tego bagatelizować. Do wizyty u lekarza powinny skłonić:
nawracające pękanie kącików ust,
utrzymywanie się zmian przez ponad 2 tygodnie,
krwawienie z miejsca zmiany,
pojawienie się zmian w innych częściach twarzy,
jednoczesne występowanie nalotu, nadżerek lub obrzęków w jamie ustnej,
występowanie innych objawów, np. niezamierzona utrata masy ciała, duże osłabienie, bladość skóry.
Często pękające kąciki ust powinny zostać skonsultowane z lekarzem, najlepiej internistą.
Pękające kąciki ust u dzieci – kiedy skonsultować się z lekarzem?
U dzieci pękające kąciki ust mogą występować częściej niż u dorosłych. Częste wkładanie rąk do ust, oblizywanie warg, ssanie palców czy podrażnienia zwiększają ryzyko występowania zmian. U najmłodszych pękającym kącikom ust często towarzyszą również pleśniawki, a także zmiany skórne. Nawracające problemy są powodem do konsultacji lekarskiej, ponieważ mogą wynikać z nawyków, złego sposobu karmienia czy zakażeń grzybiczych lub bakteryjnych.
Leczenie pękających kącików ust
Sposób leczenia pękających kącików ust zależy od przyczyny. Nie ma jednego preparatu, który przyspieszy gojenie, jednak niezależnie od powodu duże znaczenie ma regeneracja skóry i ochrona jej przed czynnikami zewnętrznymi. Pomocne będą pomadki do ust, a także balsamy dermokosmetyczne, które pokrywają usta niewidzialną warstwą ochronną, zapobiegając przed wysuszeniem i uszkodzeniami.
W przypadku bakteryjnego lub grzybiczego zakażenia stosowane są preparaty przeciwgrzybicze lub niekiedy również antybiotyki.
Częste pękanie kącików ust może wynikać z niedoborów witamin i składników mineralnych. Można to sprawdzić wykonując odpowiednie badania, np. witaminę B2, B12, żelazo, cynk czy kwas foliowy. Niedobory można uzupełnić łącząc dietę z suplementacją pod opieką lekarza.
Jak zapobiegać nawrotom pękających kącików ust?
Przy pękających kącikach ust pomocne będzie ograniczenie czynników uszkadzających skórę. Należy:
unikać oblizywania ust,
stosować łagodne kosmetyki do ust,
dbać o higienę jamy ustnej,
zadbać o urozmaiconą dietę bogatą w witaminy z grupy B, cynk, żelazo i białko,
Nie należy ignorować nawrotów. Jeśli pękające kąciki ust pojawiają się często, należy skonsultować się z lekarzem i wykonać odpowiednią diagnostykę.
Pękające kąciki ust – podsumowanie informacji
Pękanie kącików ust może mieć różne przyczyny.
Istotny wpływ na stan skóry mają witaminy z grupy B, cynk, żelazo.
Nie należy stosować suplementów diety bez sprawdzenia niedoborów i konsultacji lekarskiej.
Pomocne jest stosowanie pomadek ochronnych i regeneracyjnych do ust.
Nawracające, sączące się i krwawiące zmiany należy skonsultować z lekarzem.
Opieka merytoryczna: lek. Katarzyna Banaszczyk
Bibliografia
Park KK, Brodell RT, Helms SE. Angular cheilitis, part 2: nutritional, systemic, and drug-related causes and treatment. Cutis. 2011 Jul;88(1):27-32.
Cabras M, Gambino A, Broccoletti R, Lodi G, Arduino PG. Treatment of angular cheilitis: A narrative review and authors’ clinical experience. Oral Dis. 2020 Sep;26(6):1107-1115.
Chiriac A, Chiriac AE, Pinteala T, Spinei A, Savin L, Zelenkova H, Wollina U. Angular cheilitis-an oral disease with many facets. Wien Med Wochenschr. 2024 Nov;174(15-16):315-322.
Papierz U., Żegota A., Dudko A., Kłosek S., Zapalenie kątów ust – jak nie popełnić błędu? Dermatologia po Dyplomie, polskie opracowanie diagnostyki różnicowej, 2018.
Kłucie w żołądku może pojawiać się po posiłku, w sytuacjach stresowych lub bez wyraźnej przyczyny. Dolegliwość nie zawsze wynika z problemów z samym żołądkiem – może być związana również z jelitami, pęcherzykiem żółciowym lub innymi narządami. Sprawdź, co może oznaczać ból, jakie badania pomagają ustalić jego przyczynę i kiedy konieczna jest pilna pomoc medyczna.
Z tego artykułu dowiesz się, że: >> kłucie w żołądku może wynikać m.in. z niestrawności, zapalenia błony śluzowej żołądka, choroby wrzodowej lub stresu, >> ból po jedzeniu, wzdęcia, odbijanie i biegunka mogą wskazywać na różne problemy ze strony układu pokarmowego, >> diagnostyka zależy od charakteru dolegliwości i może obejmować badania laboratoryjne, endoskopowe oraz obrazowe, >> łagodne dolegliwości można czasem złagodzić przez modyfikację diety i stylu życia, >> silny ból brzucha, ból w klatce piersiowej z dusznością lub krwawienie z przewodu pokarmowego wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.
Kłucie w żołądku to określenie bólu odczuwanego najczęściej w nadbrzuszu, czyli górnej części brzucha, między łukami żebrowymi. Może mieć charakter punktowy, piekący, kurczowy lub rozpierający. Jego znaczenie zależy m.in. od lokalizacji, czasu trwania, związku z posiłkami i objawów towarzyszących.
Kłucie w okolicy żołądka może mieć różne przyczyny i nie wskazuje jednoznacznie na konkretną chorobę. Dolegliwości mogą wynikać z problemów żołądkowych, schorzeń innych narządów jamy brzusznej, a niekiedy także serca lub układu oddechowego.
Kłucie w żołądku może wynikać z zaburzeń trawienia, chorób przewodu pokarmowego lub problemów dotyczących innych narządów. Do najczęstszych przyczyn należą m.in.:
dyspepsja (niestrawność) – często pojawia się po obfitych posiłkach i może powodować uczucie pełności, wzdęcia oraz odbijanie;
choroba wrzodowa – może wywoływać piekący lub kłujący ból w nadbrzuszu, występujący po jedzeniu, na czczo lub w nocy;
zapalenie błony śluzowej żołądka – może być związane m.in. z zakażeniem Helicobacterpylori, spożywaniem dużych ilości alkoholu lub stosowaniem niesteroidowych leków przeciwzapalnych, np. ibuprofenu;
refluks żołądkowo-przełykowy – może powodować również zgagę, kwaśne odbijanie i dyskomfort w górnej części brzucha;
stres i lęk – mogą nasilać wrażliwość przewodu pokarmowego wywołując ból, skurcze i wzdęcia;
choroby innych narządów – np. pęcherzyka żółciowego, wątroby lub trzustki. Ból w nadbrzuszu może niekiedy towarzyszyć również zawałowi serca.
Charakter bólu nie wystarcza do ustalenia przyczyny. Nawracające dolegliwości należy skonsultować z lekarzem, a nagły, silny ból lub ból z dusznością wymaga pilnej pomocy medycznej.
Kłucie w żołądku po jedzeniu – z czego może wynikać?
Kłucie w żołądku po jedzeniu może być związane z niestrawnością, refluksem lub zaburzeniami czynnościowymi przewodu pokarmowego. Mogą mu towarzyszyć, np.:
uczucie pełności,
nudności,
pieczenie w nadbrzuszu,
szybkie uczucie sytości.
Kłucie w żołądku może nasilać się po spożyciu niektórych produktów, takich jak ostre przyprawy, tłuste i smażone potrawy, alkohol, kawa, napoje gazowane czy żywność wysoko przetworzona. Dolegliwości mogą występować także po obfitych lub jedzonych w pośpiechu posiłkach.
Ból pojawiający się po jedzeniu nie zawsze oznacza chorobę żołądka. Dolegliwości w prawym nadbrzuszu, zwłaszcza po tłustym posiłku, mogą wskazywać na problemy z pęcherzykiem żółciowym. Nawracający ból wymaga oceny lekarskiej, szczególnie gdy towarzyszą mu wymioty, gorączka lub utrata masy ciała.
Kłucie w żołądku a stres i „nerwica”
Stres i lęk mogą nasilać dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Układ nerwowy i pokarmowy są ze sobą ściśle powiązane, dlatego napięcie emocjonalne może wpływać na odczuwanie bólu, pracę jelit i pojawianie się nudności.
Kłucie w żołądku związane ze stresem może występować np. przed ważnym wydarzeniem lub w okresach zwiększonego napięcia. Podobne objawy mogą jednak mieć również przyczyny organiczne, dlatego nie należy automatycznie przypisywać ich nerwom. W przypadku nawracających dolegliwości warto ocenić zarówno stan zdrowia, jak i wpływ stresu.
Kłucie w żołądku z innymi objawami – na co może wskazywać?
Charakter bólu żołądka i towarzyszące mu objawy mogą pomóc w ustaleniu prawdopodobnej przyczyny dolegliwości. Nie stanowią jednak samodzielnej podstawy do rozpoznania choroby.
Kłucie w żołądku, wzdęcia i odbijanie
Kłucie w żołądku i wzdęcia, którym towarzyszy odbijanie, mogą występować przy niestrawności, refluksie lub wynikać z nadmiernego połykania powietrza. Podobne objawy obserwuje się w czynnościowych zaburzeniach przewodu pokarmowego. Jeśli dolegliwości są częste, należy omówić je z lekarzem.
Kłucie w żołądku i biegunka
Połączenie bólu żołądka i biegunki może wskazywać na infekcję przewodu pokarmowego lub zatrucie pokarmowe. Przyczyną bywają również alergie lub nietolerancje pokarmowe i choroby jelit. Ważne przy występowaniu takich objawów jest uzupełnianie płynów. Krew w stolcu, wysoka gorączka, silny ból lub oznaki odwodnienia wymagają konsultacji medycznej.
Kłucie w żołądku i jelitach
Jeżeli oprócz kłucia w żołądku ból obejmuje również dolną część brzucha, może być związany m.in. z zaparciami, zespołem jelita drażliwego lub infekcją jelitową. Nagły, narastający ból, zwłaszcza z gorączką, wymiotami albo wyraźną tkliwością brzucha, wymaga pilnej oceny lekarskiej, ponieważ może świadczyć o ostrym schorzeniu jamy brzusznej.
Kłucie w żołądku i klatce piersiowej lub przy oddychaniu – kiedy wymaga pilnej pomocy?
Ból w okolicy żołądka może niekiedy przypominać dolegliwości żołądkowe, mimo że jego źródłem jest serce lub układ oddechowy. Nagły ból w klatce piersiowej lub nadbrzuszu, któremu towarzyszą duszność, zimne poty, omdlenie, nudności albo promieniowanie bólu do ramienia, pleców lub szczęki, wymaga natychmiastowego wezwania pogotowia ratunkowego i udzielenia pomocy medycznej. Mogą być to objawy m.in. zawału serca.
Kłucie nasilające się przy oddychaniu może mieć związek z mięśniami, opłucną lub płucami. Jeśli pojawia się nagle i towarzyszy mu duszność lub krwioplucie, konieczna jest niezwłoczna pomoc medyczna, ponieważ objawy te mogą wskazywać m.in. na zatorowość płucną.
Kłucie w żołądku w ciąży – czy jest powodem do niepokoju?
Łagodne dolegliwości w ciąży mogą wynikać m.in. z refluksu, wzdęć lub zaparć. Nie każdy ból oznacza zagrożenie, jednak nawracające lub utrzymujące się kłucie należy skonsultować z lekarzem prowadzącym ciążę lub położną.
Pilnej oceny wymagają silny lub nieustępujący ból, krwawienie z dróg rodnych, omdlenie czy regularne skurcze. Po 20. tygodniu ciąży silny ból pod żebrami, szczególnie po prawej stronie, może być objawem stanu przedrzucawkowego, zwłaszcza gdy towarzyszą mu intensywny ból głowy lub zaburzenia widzenia.
Kłucie w żołądku – jakie badania mogą pomóc znaleźć przyczynę?
Proces diagnostyczny rozpoczyna się od wywiadu i badania fizykalnego. Lekarz ocenia lokalizację bólu, jego związek z posiłkami, czas trwania oraz przyjmowane leki. W zależności od podejrzewanej przyczyny i objawów towarzyszących lekarz może zlecić badania laboratoryjne, np.:
morfologię krwi – pomaga wykryć niedokrwistość lub niektóre nieprawidłowości związane ze stanem zapalnym,
CRP i OB – pomagają ocenić obecność stanu zapalnego,
próby wątrobowe (ALT, AST, ALP, bilirubina) – umożliwiają wykrycie nieprawidłowości dotyczących wątroby i dróg żółciowych,
poziom amylazy i lipazy – oznaczane szczególnie przy podejrzeniu chorób trzustki, szczególnie jej ostrego zapalenia;
poziomżelazaiferrytyny – mogą być pomocne przy podejrzeniu niedoboru żelaza, np. w wyniku krwawienia z przewodu pokarmowego,
poziom elektrolitów– pomagają ocenić gospodarkę wodno-elektrolitową i stwierdzić jej ewentualne zaburzenia, np. w przypadku nasilonych wymiotów lub biegunki;
testy w kierunkuHelicobacter pylori, np. badanie antygenu w kale lub test oddechowy – pozwalają wykryć aktywne zakażenie bakterią,
badania kału – w zależności od wskazań mogą być pomocne np. w diagnostyce zakażeń jelitowych, szczególnie gdy bólowi brzucha towarzyszy biegunka.
W zależności od wskazań i objawów konieczne może być przeprowadzenie również innych badań, takich jak:
USG jamy brzusznej, które umożliwia ocenę m.in. wątroby, trzustki i pęcherzyka żółciowego,
gastroskopia, pozwalająca dokładnie obejrzeć przełyk, żołądek i początkowy odcinek dwunastnicy,
tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny, które lekarz zleca zazwyczaj w bardziej złożonych przypadkach.
Kłucie w żołądku – co robić i jak złagodzić dolegliwości?
Sposób łagodzenia kłucia w żołądku zależy od przyczyny dolegliwości. Przy łagodnych, krótkotrwałych dolegliwościach można spróbować odpoczynku, picia wody małymi porcjami i spożywania mniejszych, lekkostrawnych posiłków. Warto unikać spożywania alkoholu, napojów gazowanych, ostrych przypraw oraz innych produktów nasilających objawy. Pomocne mogą być również jedzenie bez pośpiechu i unikanie jedzenia bezpośrednio przed snem.
Jeśli dolegliwości nasilają się pod wpływem stresu, korzystne mogą być techniki relaksacyjne, regularna aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu, a w razie potrzeby również psychoterapia.
W zależności od przyczyny dolegliwości lekarz może zalecić:
leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego,
preparaty osłaniające błonę śluzową żołądka,
leki rozkurczowe,
środki poprawiające motorykę przewodu pokarmowego,
antybiotyki – m.in. w przypadku zakażenia Helicobacterpylori.
Nie należy samodzielnie stosować niesteroidowych leków przeciwzapalnych, takich jak ibuprofen czy aspiryna, bez uwzględnienia możliwych przeciwwskazań, ponieważ mogą uszkadzać błonę śluzową żołądka i zwiększać ryzyko krwawienia z przewodu pokarmowego.
Silne i ostre kłucie w żołądku – kiedy zgłosić się do lekarza?
Nagły, silny ból brzucha wymaga pilnej oceny medycznej, zwłaszcza gdy występują objawy alarmowe, takie jak:
silna tkliwość brzucha,
wymioty z obecnością krwi lub treści przypominającej fusy od kawy,
W takich sytuacjach nie należy próbować łagodzić objawów wyłącznie domowymi sposobami, a niezwłocznie skonsultować się z lekarzem. Wczesne ustalenie przyczyny pozwala wdrożyć odpowiednie leczenie i ograniczyć ryzyko powikłań.
Kłucie w żołądku może mieć wiele przyczyn – od niestrawności po poważne choroby wymagające leczenia lub pilnej pomocy medycznej.
Objawy po jedzeniu, wzdęcia, odbijanie i biegunka pomagają ukierunkować diagnostykę, ale nie przesądzają o rozpoznaniu.
W łagodzeniu krótkotrwałego kłucia w żołądku mogą pomóc modyfikacje stylu życia lub preparaty farmaceutyczne przepisane przez lekarza.
Utrzymujące się lub nawracające dolegliwości mogą sugerować poważniejsze problemy, szczególnie gdy towarzyszą im objawy alarmowe.
Silny ból, krwawienie z przewodu pokarmowego oraz ból w klatce piersiowej z dusznością wymagają pilnej pomocy medycznej.
Opieka merytoryczna: lek. Maria Wydra
Bibliografia
Kołodziej G., Klasik-Ciszewska S., Profilaktyka i terapia żywieniowa w chorobie wrzodowej żołądka, Medycyna Rodzinna, 2018, 21(3), 245-251.
Gabbard S., Vijayvargiya N., Functional dyspepsia: How to manage the burn and the bloat, Cleveland Clinic Journal of Medicine, 2024, 91(5), 301-307.
Lewandowski K., Mastalerz-Migas A., Małecka-Wojciesko E., Woroń J., Skrzydło-Radomańska B., Rydzewska G., Diagnostyka i postępowanie w bólach brzucha-polskie stanowisko ekspertów, General Practitioner/Lekarz POZ, 2025, 11(1), 9.
Rabbets W., Stomach aches and pains, Professional Nursing Today, 2024, 28(1), 24-25.
Sen zajmuje nam około jedną trzecią życia. Odpowiednia ilość i jakość snu stanowi filar prawidłowego funkcjonowania organizmu. Sen to aktywny proces, podczas którego organizm regeneruje się, a mózg porządkuje informacje z całego dnia. Poniższy artykuł przybliża zagadnienie zdrowego snu: dowiesz się, jak przebiegają fazy snu,jak sen wpływa na zdrowie i ile godzin należy odpoczywać. Przeczytaj do końca i sprawdź, co robić, by spać lepiej.
Z tego artykułu dowiesz się, że: >> sen jest aktywnym procesem fizjologicznym niezbędnym do prawidłowej regeneracji układu nerwowego i narządów wewnętrznych; >> cykl nocnego odpoczynku dzieli się na powtarzające się fazy snu – wolnofalowy sen NREM oraz fazę szybkich ruchów gałek ocznych REM; >> wpływ snu na zdrowie człowieka obejmuje m.in. wsparcie odporności, regulację gospodarki hormonalnej oraz profilaktykę chorób serca; >> zdrowy sen zależy nie tylko od liczby przespanych godzin, ale przede wszystkim od jego odpowiedniej ciągłości i głębokości; >> zapotrzebowanie na sen zmienia się wraz z wiekiem, a dla osoby dorosłej wynosi 7-9 godzin na dobę; >> przewlekłe zaburzenia nocnego wypoczynku zwiększają ryzyko otyłości, cukrzycy typu 2, depresji oraz nadciśnienia tętniczego.
Sen to naturalny, odwracalny stan, w którym zmniejsza się nasza reakcja na bodźce z otoczenia. Nie jest to jednak bierne wyłączenie świadomości – to wysoce zorganizowany i aktywny proces fizjologiczny. Mózg nie wyłącza się całkowicie i podczas snu intensywnie pracuje: utrwala wspomnienia i porządkuje informacje. Równocześnie w organizmie zachodzi szereg skomplikowanych reakcji biochemicznych. Mięśnie odpoczywają i regenerują się, następuje produkcja hormonów odpowiedzialnych za wzrost i naprawę tkanek. Całe ciało oszczędza energię i jednocześnie usuwa toksyczne produkty przemiany materii.
Bez snu człowiek nie jest w stanie sprawnie funkcjonować. Długotrwały wpływ snu na zdrowie człowieka obserwowany jest na płaszczyźnie immunologicznej, metabolicznej i emocjonalnej. Bez nocnej regeneracji komórki mózgowe tracą zdolność do sprawnego przesyłania impulsów, dlatego brak odpoczynku odbija się na koncentracji, zdrowiu i nastroju.
Nocny odpoczynek składa się z kilku powtarzających się cykli, z których każdy trwa zazwyczaj od 90 do 110 minut. Poszczególne fazy snu różnią się od siebie aktywnością bioelektryczną mózgu, napięciem mięśniowym oraz częstotliwością akcji serca. Pełny wypoczynek umożliwiający regenerację u dorosłego człowieka obejmuje zwykle od 4 do 6 takich cykli w ciągu jednej nocy. Przejście przez wszystkie etapy jest konieczne, by organizm mógł w pełni zregenerować tkanki oraz uporządkować i przetworzyć zebrane w ciągu dnia bodźce. Każda faza odgrywa odmienną rolę w utrzymaniu równowagi biologicznej.
Faza NREM
Faza NREM obejmuje ok. 75-80% czasu snu. Dzieli się na trzy stadia. Pierwsze z nich to krótkie, lekkie zasypianie, z którego łatwo się obudzić. W drugim stadium (sen płytki) zwalnia tętno i oddech, a temperatura ciała spada. Trzecie stadium to sen głęboki (wolnofalowy); w tym stadium dochodzi do zwolnienia akcji serca, spadku ciśnienia tętniczego oraz obniżenia częstotliwości oddechów. To właśnie wtedy przysadka mózgowa uwalnia znacznie ilości hormonu wzrostu (somatotropiny), co sprzyja regeneracji uszkodzonych tkanek, gojeniu ran oraz wzmacnianiu odporności. Z tej fazy najtrudniej się wybudzić, a po przebudzeniu może pojawić się dezorientacja.
Faza REM
Faza REM (Rapid Eye Movement) stanowi około 20-25% snu. Mózg jest wtedy bardzo aktywny, a tempo oddechu i tętna jest zbliżone do stanu czuwania. W tej fazie pojawiają się intensywne marzenia senne, a gałki oczne wykonują szybkie ruchy pod zamkniętymi powiekami. Jednocześnie mięśnie są niemal całkowicie rozluźnione, co chroni przed odgrywaniem snów. W fazie REM dochodzi do przetwarzania emocji oraz utrwalania śladów pamięciowych. To kluczowy moment dla higieny psychicznej, ponieważ mózg selekcjonuje i porządkuje wydarzenia minionego dnia. W pierwszej połowie nocy dominuje sen głęboki, a w drugiej coraz dłuższe fazy REM. Dlatego skracanie snu rano oznacza utratę przede wszystkim snu REM. Gdy ta faza ulega skróceniu, możesz odczuć to jako rozdrażnienie i kłopoty z pamięcią.
Jak sen wpływa na zdrowie?
Wpływ snu na zdrowie jest dobrze udokumentowany – oddziaływuje on na niemal każdy układ w organizmie. Poniżej znajdziesz opis najważniejszych obszarów.
Spadek funkcji poznawczych, wahania nastroju, ryzyko depresji
Układ odpornościowy
Prawidłowa produkcja cytokin i przeciwciał
Zwiększona podatność na infekcje wirusowe i bakteryjne
Metabolizm i serce
Prawidłowa wrażliwość na insulinę, regulacja ciśnienia
Zwiększone ryzyko otyłości, cukrzycy typu 2 i nadciśnienia
Sen a zdrowie psychiczne i praca mózgu
Podczas snu mózg utrwala wiadomości zdobyte w ciągu dnia i przenosi je do pamięci długotrwałej, co ułatwia zapamiętywanie i uczenie się nowych rzeczy. Podczas faz snu głębokiego z przestrzeni mózgu usuwane są szkodliwe białka, w tym beta-amyloid kojarzony z chorobą Alzheimera. Przewlekłe problemy ze snem są związane z większym ryzykiem depresji i zaburzeń lękowych. Zależność ta działa w obie strony: zaburzenia psychiczne pogarszają sen, a zły sen nasila objawy.
Sen a odporność i regeneracja organizmu
Zdrowy sen sprawia, że układ immunologiczny uwalnia cytokiny – białka, które pomagają zwalczać infekcje i stany zapalne. Związki te są wytwarzane i wydzielane głównie wtedy, gdy organizm znajduje się w stanie głębokiego relaksu. Osoby, które nie śpią wystarczająco długo, wykazują znacznie mniejszą produkcję przeciwciał ochronnych po szczepieniach lub w trakcie kontaktu z patogenami. Osłabiona odpowiedź odpornościowa wydłuża czas trwania chorób zakaźnych. A zatem: osoby śpiące zbyt krótko chorują częściej i wolniej wracają do zdrowia.
Sen a układ krążenia i metabolizm
Kolejnym istotnym aspektem jest korelacja snu i zdrowia układu sercowo-naczyniowego. W trakcie nocy spada ciśnienie tętnicze krwi, co odciąża serce i naczynia krwionośne. Przewlekłe skracanie odpoczynku utrzymuje układ współczulny w stanie ciągłego pobudzenia. W efekcie rośnie ryzyko nadciśnienia, choroby wieńcowej i udaru.
Niedobór snu zaburza także wydzielanie hormonów odpowiedzialnych za łaknienie. Spadek poziomu leptyny (hormonu sytości) przy jednoczesnym wzroście greliny (hormonu głodu) sprzyja podjadaniu i szybszemu przyrostowi masy ciała. Pogarsza się również wrażliwość tkanek na insulinę, co sprzyja otyłości i cukrzycy typu 2.
Czym jest zdrowy sen?
Definiując, czym jest zdrowy sen, należy uwzględnić nie tylko sam czas trwania odpoczynku, ale przede wszystkim jego jakość i strukturę. Prawidłowy sen charakteryzuje się łatwością zasypiania (w ciągu ok, 15-20 minut od położenia się do łóżka), brakiem częstych lub długotrwałych wybudzeń w ciągu nocy w ciągu nocy oraz brakiem uczucia porannego zmęczenia. Ważna jest także regularność: podobne pory kładzenia się spać i wstawania stabilizują zegar biologiczny. Jeśli obudzenie się rano przychodzi z trudnością, a w ciągu dnia pojawia się senność, jakość wypoczynku prawdopodobnie nie jest optymalna.
Zdrowy sen – ile godzin powinniśmy spać?
Jeśli chcesz zadbać o zdrowy sen, ile godzin należy przesypiać? Zapotrzebowanie na sen zmienia się z wiekiem. Poniższa tabela przedstawia zalecenia dla poszczególnych grup.
Wiek
Zalecana długość snu na dobę
Niemowlęta (4-12 miesięcy)
12-16 godzin (w tym drzemki)
Dzieci (1-2 lata)
11-14 godzin
Dzieci w wieku przedszkolnym (3-5 lat)
10-13 godzin
Dzieci w wieku szkolnym (6-12 lat)
9-12 godzin
Nastolatki (13-18 lat)
8-10 godzin
Dorośli (18-64 lata)
7-9 godzin
Seniorzy (65+)
7-8 godzin
Regularne odchylenia od tych wartości – zarówno w stronę skracania, jak i wydłużania czasu spędzanego w łóżku – mogą negatywnie wpływać na ogólny stan zdrowia. Są to wartości orientacyjne. Indywidualne potrzeby bywają nieco inne, dlatego najlepszym wskaźnikiem jest samopoczucie w ciągu dnia.
Higiena snu, czyli dobre nawyki, znacząco poprawiają jego jakość. Duży wpływ ma wiele czynników środowiskowych, behawioralnych oraz biologicznych. Istotną rolę odgrywa codzienna higiena życia, w tym poziom odczuwanego stresu oraz dieta. Obfite posiłki tuż przed snem mogą pogarszać jakość odpoczynku. Alkohol zaburza architekturę snu, m.in. opóźniając wystąpienie snu REM i skracając jego łączny czas w ciągu nocy. Należy zwrócić także uwagę na ekspozycję na niebieskie światło emitowane przez ekrany smartfonów, telewizorów i komputerów. Światło to hamuje wydzielanie melatoniny przez szyszynkę, co oszukuje mózg i utrudnia proces zasypiania. Skuteczną metodą leczenia przewlekłej bezsenności jest terapia poznawczo-behawioralna.
Trudności z zasypianiem, częste wybudzanie się w nocy czy przewlekłe uczucie zmęczenia mimo przespania odpowiedniej liczby godzin nie zawsze wynikają wyłącznie ze stresu czy złych nawyków. Zaburzenia nocnej regeneracji mogą być objawem rozwijających się w organizmie poważniejszych schorzeń. Aby wykluczyć organiczne przyczyny problemów ze snem, warto wykonać podstawowe badania krwi, w tym morfologię, panel tarczycowy (TSH, FT3, FT4) wykluczający nadczynność lub niedoczynność tarczycy, a także oznaczyć poziom glukozy i insuliny na czczo w celu diagnostyki zaburzeń metabolicznych. W zależności od wskazań warto również rozważyć oznaczenie stężenia 25(OH)D, wybranych witamin z grupy B, żelaza oraz ferrytyny, gdyż niedobory niektórych witamin i żelaza mogą wpływać na syntezę neuroprzekaźników uczestniczących w regulacji snu.
Jak zadbać o zdrowy sen?
Przestrzeganie zasad prawidłowej higieny snu wymaga modyfikacji codziennych nawyków. Zadbaj o to, by sypialnia była chłodna, ciemna i cicha. Na godzinę przed snem odłóż telefon i wycisz się, np. czytając czy biorąc ciepły prysznic. Kładź się i wstawaj o stałych porach, także w weekendy. Nie pij kawy po południu i ogranicz alkohol. Jeśli problemy ze snem utrzymują się dłużej niż kilka tygodni, skonsultuj się z lekarzem.
Osoby cierpiące na bezsenność lub świadomie skracające czas przeznaczony na regenerację są bardziej narażone na rozwój nadciśnienia tętniczego, choroby wieńcowej i udaru mózgu. Dodatkowo nieprawidłowy wypoczynek zwiększa ryzyko wystąpienia zaburzeń depresyjnych oraz lękowych. Krótkotrwały brak snu powoduje senność, rozdrażnienie i spadek koncentracji. Zwiększa też ryzyko wypadków, zwłaszcza za kierownicą. Zrozumienie, jak ważny jest wpływ snu na zdrowie, pozwala wcześnie dostrzec objawy jego niedoboru i skonsultować się ze specjalistą w celu wdrożenia odpowiedniej terapii.
Sen to aktywny proces, w którym naprzemiennie występują fazy NREM i REM. Wpływa na pamięć, nastrój, odporność, układ krążenia i metabolizm. Dorosła osoba potrzebuje zwykle 7-9 godzin snu, ale liczy się też jego jakość i regularność. Higiena snu pomaga go poprawić, a przewlekłe problemy warto skonsultować z lekarzem.
Opieka merytoryczna: lek. Katarzyna Ciepłucha
Bibliografia
Bilikiewicz A. (red. nauk.), Psychiatria, podręcznik dla studentów medycyny, Wydanie III, zmienione i uzupełnione. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2009.
Wichniak, A., Jankowski, K. S., Skalski, M., Skwarło-Sońta, K., Zawilska, J. B., Żarowski, M., Poradowska, E., i Jernajczyk, W. (2017). Standardy leczenia zaburzeń rytmu okołodobowego snu i czuwania opracowane przez Polskie Towarzystwo Badań nad Snem i Sekcję Psychiatrii Biologicznej Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Część I. Fizjologia, metody oceny i oddziaływania terapeutyczne. Psychiatria Polska, 51(5), 793–814.
Heitzman, J. (2009). Zaburzenia snu – przyczyna czy skutek depresji? Psychiatria Polska, 43 (5), 499–511.
Siemiński, M., Skorupa, Ł., & Wiśniewska-Skorupa, K. (2019). Diagnostyka i terapia bezsenności w praktyce ogólnolekarskiej. Część I: Epidemiologia, patomechanizm i diagnostyka bezsenności. Varia Medica, 3 (2), 109–115.
Wichniak Adam (2016), Higiena snu. Jak zadbać o zdrowy sen?, „Medycyna Praktyczna”, Kraków, https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/bezsennosc/69683,higiena-snu-jak-zadbac-o-zdrowy-sen
Zapalenie gardła to jedna z najczęstszych przyczyn wizyt u lekarza, szczególnie w sezonie infekcyjnym. Większość przypadków jest niepowikłana i łagodna, jednak za bólem gardła może kryć się pułapka. Jakie objawy powinny niepokoić? Jakie badania wykonać? Kiedy i jak szukać przyczyny choroby?
Z artykułu dowiesz się, że: >> zapalenie gardła najczęściej ma podłoże infekcyjne, ale ból gardła może mieć także przyczyny niezakaźne; >> infekcje wirusowe i bakteryjne mogą dawać podobne objawy, dlatego sam wygląd gardła nie zawsze pozwala ustalić przyczynę choroby; >> w diagnostyce zapalenia gardła wykorzystuje się przede wszystkim wywiad, badanie lekarskie oraz – w określonych sytuacjach – testy z wymazu i inne badania dodatkowe; >> antybiotyki nie działają na wirusy i powinny być stosowane tylko wtedy, gdy istnieją ku temu odpowiednie wskazania; >> leczenie zależy od przyczyny, nasilenia objawów i wieku pacjenta; >> niektóre objawy, takie jak duszność, trudności w przełykaniu śliny czy gwałtowne pogorszenie stanu ogólnego, wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.
Zapalenie gardła (pharyngitis) to reakcja zapalna błony śluzowej, która objawia się przede wszystkim bólem, pieczeniem lub uczuciem dyskomfortu w gardle. Jeśli proces obejmuje również migdałki podniebienne, mówi się o zapaleniu gardła i migdałków. Samo zaczerczerwienie gardła nie pozwala jednak ustalić, czy przyczyną są wirusy, bakterie czy czynnik niezakaźny.
Zapalenie gardła – przyczyny
Najczęstszą przyczyną bólu gardła są zakażenia. Drobnoustroje przenoszą się najczęściej drogą kropelkową i przez bliski kontakt z wydzieliną dróg oddechowych.
Wirusowe zapalenie gardła
Najczęstszymi sprawcami są rynowirusy, adenowirusy, koronawirusy, wirusy grypy i paragrypy oraz enterowirusy. Ból gardła bywa jednym z objawów przeziębienia, któremu towarzyszą wodnisty katar, kichanie, kaszel lub chrypka.
Wirus Epsteina–Barr (EBV), wywołujący mononukleozę zakaźną, może powodować znaczne powiększenie migdałków, naloty, długotrwałą gorączkę, nasilone osłabienie i uogólnione powiększenie węzłów chłonnych. Enterowirusy mogą natomiast prowadzić do herpanginy, czyli powstawania bolesnych pęcherzyków i nadżerek w tylnej części jamy ustnej.
Najważniejszym patogenem bakteryjnym jest Streptococcus pyogenes, czyli paciorkowiec beta-hemolizujący grupy A (GAS). Powoduje on około 20–30% epizodów zapalenia gardła u dzieci i około 5–15% u dorosłych. Najczęściej chorują dzieci między 5. a 15. rokiem życia; zakażenie u dzieci poniżej 3 lat jest rzadsze i zwykle nie ma typowego przebiegu.
Angina paciorkowcowa często zaczyna się nagle, z gorączką, silnym bólem gardła, tkliwością przednich węzłów szyjnych i niekiedy wysiękiem na migdałkach. Zwykle nie towarzyszy jej kaszel. U dzieci mogą występować bóle brzucha, nudności oraz wymioty.
Opryszczkowe zapalenie gardła
Opryszczkowe zapalenie gardła powodują wirusy herpes simplex (HSV-1, rzadziej HSV-2). Pierwotne zakażenie może przebiegać jako zapalenie dziąseł, jamy ustnej i gardła: pojawiają się bolesne pęcherzyki, które pękają, pozostawiając nadżerki na języku, dziąsłach, podniebieniu lub w gardle. Typowe są gorączka, powiększone węzły chłonne i niechęć do picia.
Rzeżączkowe zapalenie gardła
Zakażenie gardła dwoinką rzeżączki (Neisseria gonorrhoeae) może rozwinąć się po kontakcie oralno-genitalnym. Bardzo często przebiega bezobjawowo, ale niekiedy powoduje ból gardła, zaczerwienienie lub powiększenie węzłów chłonnych. Sam wygląd gardła nie pozwala odróżnić go od innych infekcji.
Nie każdy ból gardła oznacza zakażenie. Dolegliwości mogą być skutkiem oddychania suchym powietrzem, palenia tytoniu, narażenia na pyły i substancje drażniące, spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła w alergicznym nieżycie nosa oraz refluksu żołądkowo-przełykowego.
UWAGA nr 1 Jednostronny silny ból, szczególnie z trudnościami w połykaniu i/lub szczękościskiem, wymaga pilnej oceny laryngologicznej! Tak bowiem objawia się ropień okołomigdałkowy.
Zapalenie gardła – objawy
Najbardziej charakterystyczny jest ból gardła, zwykle nasilający się podczas przełykania. Możliwe są także uczucie suchości, drapanie, zaczerwienienie tylnej ściany gardła, powiększenie migdałków, nieprzyjemny zapach z ust, gorączka oraz osłabienie.
Katar, kaszel, zapalenie spojówek i chrypka silnie przemawiają za infekcją wirusową. Nagły początek bólu, gorączka i tkliwe przednie węzły szyjne bez kaszlu zwiększają prawdopodobieństwo zakażenia GAS. Białe naloty na migdałkach nie są jednoznacznym objawem choroby bakteryjnej: zdarzają się również podczas zakażenia adenowirusem lub EBV.
UWAGA nr 2 Pilnej pomocy wymagają duszność, świst wdechowy, niemożność przełykania śliny, ślinotok, znaczne odwodnienie, zaburzenia świadomości i gwałtowne pogarszanie stanu ogólnego.
Diagnostyka zapalenia gardła
Diagnostyka rozpoczyna się od wywiadu lekarskiego oraz oceny stanu ogólnego, wyglądu gardła, migdałków i węzłów chłonnych. W typowej infekcji wirusowej z katarem i kaszlem badania mikrobiologiczne w kierunku paciorkowca zwykle nie są potrzebne.
Jeżeli podejrzewa się anginę paciorkowcową, przydatny jest szybki test antygenowy z wymazu z migdałków i tylnej ściany gardła. Skale Centora i McIsaaca, uwzględniające między innymi gorączkę, kaszel, węzły chłonne, zmiany na migdałkach oraz wiek, pomagają ocenić prawdopodobieństwo zakażenia, lecz nie zastępują potwierdzenia mikrobiologicznego tam, gdzie jest ono wskazane.
Morfologia krwi, CRP i prokalcytonina nie są rutynowo potrzebne do różnicowania prostego wirusowego i paciorkowcowego zapalenia gardła. Przy podejrzeniu mononukleozy zleca się wybrane badania serologiczne EBV i morfologię; przy zmianach opryszczkowych w przypadkach wątpliwych przydatne może być badanie PCR materiału ze zmiany. W diagnostyce rzeżączki pobiera się wymaz z gardła na NAAT.
Zapalenie gardła – leczenie
Leczenie zależy od przyczyny, nasilenia dolegliwości oraz wieku pacjenta. W większości zakażeń wirusowych podstawą postępowania jest odpoczynek, regularne przyjmowanie płynów i łagodzenie bólu. Można stosować paracetamol albo ibuprofen w dawkach dostosowanych do wieku, masy ciała i przeciwwskazań. Ulgę przynoszą chłodne napoje, miękkie pokarmy oraz unikanie dymu tytoniowego.
Antybiotyki nie działają na wirusy i nie powinny być przepisywane jedynie z powodu zaczerwienienia gardła lub nalotów. W potwierdzonym zakażeniu paciorkowcem grupy A lekami pierwszego wyboru są penicylina fenoksymetylowa albo amoksycylina, zwykle podawane przez 10 dni.
Prawidłowa antybiotykoterapia skraca czas zakaźności, ogranicza powikłania ropne i zmniejsza ryzyko gorączki reumatycznej. Jeśli po 48–72 godzinach leczenia stan chorego się nie poprawia lub się pogarsza, konieczna jest ponowna ocena rozpoznania i ewentualnych powikłań.
W ciężkim pierwotnym zakażeniu HSV lekarz może rozważyć acyklowir, szczególnie gdy leczenie rozpoczyna się w pierwszych 72 godzinach i występują nasilone trudności w piciu. Rzeżączkowe zapalenie gardła wymaga odrębnego schematu antybiotykoterapii oraz badania kontrolnego.
Podsumowanie
Zapalenie gardła najczęściej ma łagodny, wirusowy przebieg, dlatego nie każda osoba z bólem gardła potrzebuje antybiotyku. Kluczowe jest rozpoznanie objawów sugerujących zakażenie paciorkowcowe i wykonanie odpowiedniego testu, zamiast opierania decyzji wyłącznie na wyglądzie migdałków. Jeśli ból jest nasilony, utrzymuje się lub współistnieją objawy alarmowe, skonsultuj się z lekarzem i wykonaj zalecone badania, aby rozpocząć właściwe leczenie.
FAQ – najczęstsze pytania o zapalenie gardła
Ile trwa zapalenie gardła?
W niepowikłanych infekcjach objawy zwykle zaczynają ustępować po 3–5 dniach, a większość chorych zdrowieje w ciągu tygodnia.
Jak długo można zarażać zapaleniem gardła?
To zależy od drobnoustroju: wiele wirusów przenosi się już przed pojawieniem się objawów i przez kilka kolejnych dni.
Czy po usunięciu migdałków można nadal zachorować na zapalenie gardła?
Tak. Tonsillektomia usuwa migdałki podniebienne, ale nie chroni błony śluzowej gardła przed wirusami, bakteriami ani podrażnieniami.
Jak długo po zapaleniu gardła można wrócić do szkoły lub pracy?
Najlepiej wrócić po ustąpieniu gorączki przez co najmniej 24 godziny bez leków przeciwgorączkowych i po wyraźnej poprawie samopoczucia.
Źródła
Chiappini E, Simeone G, Bergamini M, Pellegrino R, Guarino A, Staiano A, Esposito S, Gattinara GC, Lo Vecchio A, Stefani S, Iacono ID, Scotese I, Tezza G, Dinardo G, Riccio S, Pellizzari S, Iavarone S, Lorenzetti G, Venturini E, Donà D, Pierantoni L, Doria M, Garazzino S, Midulla F, Cricelli C, Terracciano L, Capuano A, Bruzzese E, Ghiglioni D, Fusani L, Fusco E, Biasci P, Reggiani L, Matera L, Mancino E, Barbieri E, D’Avino A, Cursi L, Sullo MG, Scotti S, Marseglia GL, Di Mauro G, Principi N, Galli L, Verga MC. Treatment of acute pharyngitis in children: an Italian intersociety consensus (SIPPS-SIP-SITIP-FIMP-SIAIP-SIMRI-FIMMG). Ital J Pediatr. 2024 Nov 6;50(1):235. doi: 10.1186/s13052-024-01789-5. PMID: 39501298; PMCID: PMC11539554. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11539554/
Spinks A, Glasziou PP, Del Mar CB. Antibiotics for treatment of sore throat in children and adults. Cochrane Database Syst Rev. 2021 Dec 9;12(12):CD000023. doi: 10.1002/14651858.CD000023.pub5. PMID: 34881426; PMCID: PMC8655103. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8655103/
Boyanton BL Jr, Caldwell JM, Ledeboer NA. Review: Current Laboratory and Point-of-Care Pharyngitis Diagnostic Testing and Knowledge Gaps. J Infect Dis. 2024 Oct 23;230(Supplement_3):S182-S189. doi: 10.1093/infdis/jiae415. Erratum in: J Infect Dis. 2025 Mar 17;231(3):e595. doi: 10.1093/infdis/jiaf024. PMID: 39441195; PMCID: PMC11497843. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11497843/
Nicienie to powszechnie występujące bezkręgowce, które są istotnym problem dla zdrowia ludzi i zwierząt oraz dla rolnictwa.Szacuje się, że zarażenia nicieniami jelitowymi dotykają 3,5 miliarda ludzi na całym świecie i powodują około 125 000 zgonów rocznie. Mimo, że nicienie jelitowe najlepiej rozwijają się w klimacie tropikalnym i w krajach rozwijających się, do zakażeń może dochodzić również w krajach rozwiniętych.
Z artykułu dowiesz się, że: >> nicienie (Nematoda) są zróżnicowanymi zwierzętami bezkręgowymi prowadzącymi pasożytniczy tryb życia lub żyjącymi wolno w środowisku zewnętrznym, >> spośród kilkuset gatunków nicieni chorobotwórczych dla człowieka istotną rolę dla zdrowia człowieka odgrywa kilkanaście, >> do zarażenia nicieniami dochodzi najczęściej drogą pokarmową, możliwa jest też inhalacja i przedostawanie się pasożytów przez skórę, >> objawy chorobowe w przebiegu parazytozy wywołanej przez nicienie zależą od gatunku pasożyta, etapu jego cyklu rozwojowego, masywności inwazji oraz od ogólnego stanu zdrowia zarażonego, >> rozpoznanie zarażenia nicieniami potwierdzane jest wynikami badań laboratoryjnych, >> podstawową metodą laboratoryjną w rozpoznaniu pasożytów jelitowych jest mikrobiologiczne badanie kału, >> terapia choroby wywołanej przez nicienie opiera się na podawaniu leków przeciwpasożytniczych dobieranych przez lekarza, >> przestrzeganie zasad higieny osobistej oraz higieny przygotowywania i spożywania posiłków są najbardziej skuteczną metodą zapobiegania zarażenia nicieniami jelitowymi.
Nicienie (Nematoda) są najliczniejszą na Ziemi grupą zwierząt – około 80% wszystkich zwierząt to właśnie nicienie. Dawniej zaliczano je do obleńców, ale badania molekularne nie potwierdziły ich genetycznego pokrewieństwa z innymi gromadami w obrębie typu. Nowo wyłoniony typ Nematoda obejmuje około 80 tys. gatunków, zarówno wolnożyjących, jak i pasożytniczych. Nicienie należą do bezkręgowców. Ich ciało jest wydłużone, niepodzielone na człony i zazwyczaj koliste w przekroju. Gatunki różnią się między sobą wielkością – większość jest niewielka od ułamka milimetra do kilku centymetrów, ale niektórzy przedstawiciele typu Nematoda osiągają długość kilku metrów. Charakterystyczny dla nicieni jest dymorfizm płciowy. Samice są zazwyczaj większe i mają proste zakończenie ciała. Nicienie rozmnażają się wyłącznie płciowo, są wśród nich gatunki jajorodne i żyworodne.
Szacuje się, że spośród wielu tysięcy gatunków nicieni od kilkudziesięciu do ok. 300 może być przyczyną rozwoju infekcji pasożytniczej u człowieka.
Zarażenie u ludzi w Polsce najczęściej wywołują:
owsiki (Enterobius vermicularis),
glista ludzka (Ascaris lumbricoides),
węgorek jelitowy (Strongyloides stercoralis),
włosień kręty (Trichinella spiralis),
glista psia(Toxocara canis),
glista kocia(Toxocara cati).
W ujęciu globalnym, częstą przyczyną zarażeń są również:
włosogłówka ludzka (Trichiuris trichiura),
tęgoryjce (Necator americanus oraz Ancylostoma duodenale),
filarie (rodzina Filariidae)
Jak dochodzi do zakażenia się nicieniami?
Do zarażenia nicieniami może dojść drogą pokarmową, inhalacyjną lub poprzez przenikanie pasożytów przez skórę.
Przyczyny zarażenia nicieniami:
przeniesienie do ust gleby zanieczyszczonej ludzkimi odchodami (np. na skutek geofagii lub w trakcie zabawy),
spożywanie nieumytych owoców i warzyw,
picie wody z nieznanego źródła,
spożycie surowego lub niedogotowanego mięsa,
spożycie surowych lub źle przetworzonych ryb i owoców morza,
inhalacja – wdychanie jaj unoszących się w powietrzu,
aktywne przenikanie larw nicieni po kontakcie ze skażonym podłożem,
ukłucie przez zarażonego, żywiącego się krwią owada.
Możliwa jest autoinwazja pasożytów na skutek przenoszenia jaj do jamy ustnej na rękach po drapaniu okolicy odbytu oraz retroinwazja, gdy larwy wylęgające się w okolicy okołoodbytowej migrują przez odbyt do przewodu pokarmowego.
Jakie objawy daje zarażenie nicieniami u ludzi?
Zarażenie nicieniami może przebiegać bezobjawowo lub z symptomami klinicznymi. Rodzaj dolegliwości chorobowych zależy od gatunku pasożyta, masywności inwazji, etapu cyklu rozwojowego oraz od ogólnego stanu zdrowia zarażonego.
Nicienie są przyczyną wielu różnorodnych chorób, spośród których, ze względu na częstość występowania i objawy u ludzi, szczególnie istotnych jest kilka do kilkunastu z nich.
Owsica
Owsica jest inwazyjną chorobą jelit wywoływaną przez owsiki ludzkie (Enterobius vermicularis). Choroba dotyka wyłącznie ludzi, dorosłe postaci pasożytów nie przeżywają poza organizmem człowieka. Zarażenie owsikami może dotyczyć osób w różnym wieku, ale najczęściej dotyczy małych dzieci oraz ich najbliższych. Szerzeniu się owsicy sprzyja przebywanie dzieci w skupiskach – w żłobkach, przedszkolach, szkołach i domach dziecka. Szacuje się, że w problem owsicy w Polsce obejmuje >40% dzieci i >15% dorosłych. Głównym objawem zarażenia owsikami jest uporczywy świąd w okolicy odbytu. Świąd nasila się w godzinach wieczornych i nocnych, co skutkuje rozdrażnieniem i problemami ze snem. W przebiegu owsicy pojawiają się stany zapalne i podrażnienia skóry, niepokój, problemy z koncentracją, brak apetytu, bladość skóry, podkrążone oczy, zgrzytanie zębami, nudności, bóle brzucha, bóle głowy, ogólne osłabienie.
Glistnica
Glistnica, zwana również askariozą, to powszechna choroba pasożytnicza układu pokarmowego. Szacuje się, że problem glistnicy dotyka ponad miliarda osób rocznie. Czynnikami sprzyjającymi zarażeniu są złe warunki higieniczno-sanitarne, stosowanie odchodów ludzkich jako nawozu oraz zła gospodarka ściekami. Jedynym rezerwuarem Ascaris lumbricoides (glisty ludzkiej) są ludzie, a do zarażenia dochodzi drogą pokarmową poprzez połknięcie przez człowieka zanieczyszczonej jajami ziemi lub żywności. Objawy kliniczne glistnicy związane są z toksycznym i mechanicznym oddziaływaniem pasożyta na organizm gospodarza. Niewielka inwazja pasożytów może nie dawać objawów, lub mogą być one bardzo skąpe. Masywna inwazja prowadzi do wystąpienia objawów ze strony układu pokarmowego i układu oddechowego. Pojawiają się dyskomfort i ból brzucha, nudności, wymioty, utrata apetytu, utrata wagi, kaszel z odkrztuszaniem, ogólne osłabienie. Ponadto, szczególnie u dzieci, występuje zmienność nastroju i zachowania, niechęć do działania, zaburzenia snu, zgrzytanie zębami. Glistnica w skrajnych przypadkach może prowadzić do zapalenia otrzewnej, zapalenia dróg żółciowych i ostrego zapalenia trzustki. Czasami larwy glisty ludzkiej tworzą w różnych narządach (oko, ucho, mózg, śledziona) otorbione guzki robacze.
Toksokaroza
Toksokaroza jest zoonozą (chorobą odzwierzęcą) wywoływaną przez larwy nicieni Toxocara canis (glista psia), rzadziej Toxocara cati (glista kocia). Szacuje się, że na świecie zarażenie tymi nicieniami może dotyczyć nawet 40% populacji. Człowiek jest przypadkowym żywicielem glist Toxocara spp., żywicielem ostatecznym są psy, koty, wilki, lisy, rzadziej inne zwierzęta. Do zarażenia człowieka dochodzi głównie drogą pokarmową na skutek spożycia jaj glist wraz ze skażoną żywnością (owoce, warzywa) lub poprzez przeniesienie jaj do ust po kontakcie z glebą, piaskiem i odchodami zwierząt. Na zarażenie najbardziej narażeni są właściciele psów i kotów oraz dzieci mające kontakt z piaskiem czy glebą. Toksokaroza może mieć przebieg bezobjawowy lub może przybrać postać trzewną, oczną, mózgową lub ukrytą. W toksokarozie trzewnej pojawiają się mało charakterystyczne symptomy, jak osłabienie, zmniejszone łaknienie, mdłości, bóle głowy, brzucha, oczu, kończyn. Może wystąpić również wysypka skórna, kaszel, obrzęki kończyn, gorączka, nadpobudliwość. Toksokaroza oczna pojawia się po kilku latach od zarażenia i dotyczy głównie jednego oka. Choroba może prowadzić do obniżenia ostrości wzroku, zeza lub całkowitej utraty widzenia jednym okiem. W mózgowej postaci zarażenia Toxocara spp. pojawiają się bóle i zawroty głowy, zmiany zachowania, napady padaczki. Postać ukryta choroby daje różne niespecyficzne objawy, z czasem może przejść w postać oczną lub trzewną.
Filarioza
Nazwa filarioza obejmuje grupę chorób pasożytniczych wywoływanych przez różne gatunki nicieni z nadrodziny Filariaidae. Za choroby u człowieka odpowiada 8 gatunków. Do zarażenia dochodzi w krajach tropikalnych i subtropikalnych, gdzie ciepłe i wilgotne środowisko jest odpowiednie dla występowania owadów przenoszących pasożyty. Przypadki choroby wykrywane poza strefą tropikalną wynikają z jej zawleczenia z terenów endemicznych. Wektorami (przenosicielami) pasożytów są głównie komary, meszki i bąki, rzadziej inne owady. Na skutek ukłucia, wraz ze śliną owadów, do organizmu człowieka dostają się formy larwalne filarii, które czynnie migrują do krwi i naczyń limfatycznych. Szacuje się, że filarioza może dotyczyć milionów osób, spośród których 70% stanowią przypadki zarażenia bezobjawowego. Największym problemem zdrowotnym dla człowieka są filariozy limfatyczne i skórne. Do filarioz limfatycznych należą wuchererioza (>90% przypadków) i brugioza. Choroba prowadzi do rozrostu różnych partii ciała i jest drugą po trądzie najczęstszą przyczyną niepełnosprawności. Do filarioz skórnych należąonchocerkoza i loaoza, w przebiegu których występują objawy oczne i zmiany skórne. W przypadkuloaozy pojawia się również obrzęk podskórny,zapalenie stawów, włóknienie w obrębie mięśnia sercowego, objawy neurologiczne,zwapnienia w gruczołach piersiowych.
Węgorczyca
Węgorczyca jest chorobą wywoływaną przez węgorka jelitowego (Strongyloides stercoralis). Pasożyt powszechnie występuje w strefie tropikalnej i subtropikalnej, gdzie wilgoć i wysoka temperatura stwarzają mu najbardziej korzystne warunki dla rozwoju. W krajach rozwiniętych wykryte zarażenia wynikają głównie z zawleczenia choroby z krajów endemicznych. Oprócz pasożytniczego trybu życia węgorki jelitowe mają zdolność do życia w środowisku zewnętrznym: w glebie i wodzie bogatej w materiał organiczny. Do zarażenia człowieka dochodzi na skutek kontaktu z glebą zanieczyszczoną ludzkimi odchodami lub na skutek autoinwazji pasożytami rozwijającymi się w jelitach. Larwy węgorka najczęściej wnikają przez skórę stóp lub pośladków. Przy małej inwazji pasożytów i sprawnie działającym systemie odpornościowym choroba przebiega zazwyczaj bezobjawowo lub skąpoobjawowo. Kliniczne symptomy choroby są różne, w zależności od fazy choroby. Objawy chorobowe mogą dotyczyć zmian skórnych, stanów zapalnych dróg oddechowych i dolegliwości ze strony układu pokarmowego.
Włośnica
Włośnica jest chorobą wywoływaną przez nicienia z gatunku (Trichinella spiralis). Do zarażenia człowieka dochodzi najczęściej na skutek zjedzenia surowego lub niedogotowanego/niedopieczonego mięsa, przede wszystkim wieprzowiny i dziczyzny. Choroba może mieć różnorodny przebieg od łagodnego, po bardzo ciężki. Pierwsze objawy kliniczne pojawiają się po upływie 1-4 tyg. i utrzymują się nawet do 3 miesięcy. Zarażenie przechodzi przez trzy fazy: jelitową, inwazyjną i mięśniową, co związane jest z migracją pasożytów. Najczęstszymi objawami włośnicy są: wysoka gorączka, silne bóle mięśni i obrzęki powiek i twarzy. W fazie inwazyjnej, w trakcie migracji pasożytów naczyniami krwionośnymi i limfatycznymi do mięśni, może dojść do zapalenia płuc, zapalenia mięśnia sercowego, zaburzeń świadomości i niedowładów.
Trichurioza (włosogłówczyca)
Trichurioza wywoływana jest przez nicienia z gatunku włosogłówka ludzka (Trichuris trichiura). Pasożyt występuje na całym świecie, ale szczególnie sprzyjające jego rozwojowi są warunki tropikalne i subtropikalne. Szacuje się, że w Polsce zarażenie włosogłówką dotyczy kilku procent populacji, szczególnie na obszarach wiejskich. Do zarażenia nicieniem dochodzi drogą pokarmową na skutek spożywania niemytych owoców i warzyw, picia wody z nieznanego źródła i przenoszenia pasożytów do ust na rękach zanieczyszczonych glebą lub piaskiem. Choroba przebiega zazwyczaj bezobjawowo, ale przy masowej inwazji, szczególnie u dzieci, mogą wystąpić objawy ze strony układu pokarmowego, bóle głowy, niedokrwistość i zaburzenia wzrostu.
Tęgoryjczyca
Tęgoryjczyca jest chorobą pasożytniczą wywoływaną przez nicienie z gatunku Ancylostoma duodenale i Necator americanus. Do zarażenia dochodzi głównie w krajach tropikalnych i subtropikalnych. Pasożyty, zarówno larwy, jak i formy dojrzałe, bytują w świetle jelita cienkiego człowieka. Do zarażenia dochodzi głównie na skutek kontaktu ze skażoną ludzkimi odchodami glebą. Pasożyty dostają się do organizmu drogą pokarmową na skutek spożycia zanieczyszczonej wody lub żywności oraz drogą bezpośredniego kontaktu skóry z glebą (chodzenie boso). W przypadku małej inwazji pasożytów przebieg zarażenia może być bezobjawowy. Przy licznej inwazji (>500 osobników) mogą pojawić się bóle brzucha, biegunka, osłabienie, niedokrwistość, duszności, bóle głowy.
Rozpoznanie zarażenia nicieniami wyłącznie na podstawie objawów klinicznych nie jest możliwe ze względu na mało charakterystyczny obraz choroby. W diagnozowaniu wykorzystywane są badania laboratoryjne i obrazowe. Ważny jest również wywiad epidemiologiczny, który często stanowi podstawę do rozpoczęcia pogłębionej diagnostyki w kierunku pasożytów. Pewnym potwierdzeniem zarażenia jest wykrycie obecności pasożyta (jaj, form larwalnych, osobników dojrzałych) w materiale pobranym od pacjenta. Bardzo ważne dla uzyskania wiarygodnego wyniku ma odpowiednie pobranie materiału, liczba próbek oraz ich zabezpieczenie i transport do laboratorium. Prawdopodobieństwo wykrycia pasożytów zwiększa się przy intensywnych inwazjach i przy kilkukrotnym pobraniu materiału. Nie do przecenienia jest doświadczenie diagnosty wykonującego badanie. W diagnostyce w kierunku pasożytów przydatne są również badania serologiczne w kierunku przeciwciał przeciwko pasożytom oraz ocena morfologii krwi. Badania obrazowe (USG, tomografia komputerowa, rezonans) stosowane są zazwyczaj przy podejrzeniu obecności pasożytów w tkankach.
Badania laboratoryjne wykorzystywane w diagnostyce nicieni:
badanie kału:
metoda mikroskopowa – wykrywanie jaj, larw i fragmentów osobników dojrzałych,
metoda makroskopowa – wykrywanie osobników dojrzałych,
hodowla – diagnostyka w kierunku węgorka jelitowego,
wymaz okołoodbytniczy – wykrywanie owsików,
metody serologiczne – wykrywanie przeciwciał przeciwko wybranym gatunkom nicieni,
morfologia – traktowana jest jako badanie pomocnicze, w chorobach wywołanych przez pasożyty można zaobserwować eozynofilię, obniżenie poziomu hemoglobiny, hematokrytu i erytrocytów, zmiany w poziomie leukocytów, czasami trombocytozę i zmienione wskaźniki czerwonokrwinkowe.
Leczenie zakażenia nicieniami
Leczenie chorób wywoływanych przez nicienie, po ich potwierdzonym rozpoznaniu, odbywa się wyłącznie pod kontrolą lekarza. Dobór leków zależny jest od gatunku pasożyta, przebiegu choroby i fazy cyklu rozwojowego. W terapii stosowane są leki przeciwpasożytnicze, które działają na układ nerwowy robaków lub zaburzają ich procesy metaboliczne. W przypadku wystąpienia zmian skórnych, do leków doustnych mogą być dołączone leki działające miejscowo. Zależnie od pojawiających się klinicznych symptomów zarażenia, stosowane jest również leczenie objawowe lekami przeciwalergicznymi, przeciwświądowymi i przeciwzapalnymi. W przypadku masywnej inwazji konieczne może okazać się leczenie operacyjne. W trakcie terapii konieczne jest rygorystyczne przestrzeganie zasad higieny. Należy codziennie dezynfekować urządzenia sanitarne oraz zmieniać bieliznę osobistą i pościelową.
WAŻNE!!! Nie należy stosować profilaktycznej terapii przeciwpasożytniczej, leki przeciw pasożytom nie są obojętne dla organizmu. W przypadku rozpoznania owsicy konieczne jest leczenie wszystkich współdomowników.
Jak ograniczyć ryzyko zakażenia się nicieniami?
Ograniczenie zarażenia nicieniami obejmuje:
przestrzeganie higieny osobistej, w tym higieny rąk,
zabezpieczanie żywności przed dostępem owadów,
picie wody z wiadomego źródła,
mycie owoców i warzyw,
edukację małych dzieci z zakresu higieny,
unikanie chodzenia boso po wilgotnej glebie lub piasku.
Nicienie są szeroko rozpowszechnione na całej Ziemi i występują praktycznie w każdych warunkach środowiskowych. Niektóre z nich są pożyteczne lecz wśród kilkuset tysięcy gatunków są i takie, które wywołują choroby u ludzi. Objawowe zarażenie nicieniami zazwyczaj dotyczy dolegliwości ze strony układu pokarmowego, ale w zależności od gatunku pasożyta, fazy jego cyklu rozwojowego, masywności inwazji i odporności żywiciela mogą wystąpić inne symptomy choroby. Rozpoznanie choroby opiera się na objawach klinicznych, wywiadzie epidemiologicznym i wynikach badań. Leczenie choroby wywołanej przez nicienie prowadzone jest wyłącznie przez lekarza.
lek. Magdalena Wiercińska „Włośnica (zarażenie pasożytem Trichinella): przyczyny, objawy i leczenie” https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zarazenia-pasozytnicze/157072,wlosnica (dostęp 20.10.2026 r.)
lek. Magdalena Wiercińska „Zarażenie włosogłówką (trichurioza): przyczyny, objawy i leczenie” https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zarazenia-pasozytnicze/165366,trichurioza(dostęp 20.10.2026 r.)
lek. Magdalena Wiercińska Tęgoryjec (Necator americanus i Ancylostoma duodenale): przyczyny, objawy i leczenie tęgoryjczycy https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zarazenia-pasozytnicze/164127,tegoryjczyce#goog_rewarded (dostęp 21.10.2026 r.)
Gillian Stepek and others Human gastrointestinal nematode infections: are new control methods required? Int Exp Pathol 2006 Oct;87(5):325–341.
Wodonercze to poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego nerki, które może wynikać z utrudnionego odpływu moczu lub innych nieprawidłowości układu moczowego. Bywa rozpoznawane przypadkowo podczas badania USG, ale w niektórych przypadkach powoduje ból, zakażenia układu moczowego i zaburzenia czynności nerek.
Z tego artykułu dowiesz się, że: >> wodonercze oznacza poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego nerki, ale nie zawsze świadczy o przeszkodzie w odpływie moczu; >> najczęstsze przyczyny wodonercza to kamica moczowa, zwężenia dróg moczowych oraz wady wrodzone; >> wodonercze może przebiegać bezobjawowo lub powodować ból w okolicy lędźwiowej, nudności i zaburzenia oddawania moczu; >> wodonercze jednostronne i obustronne różnią się przede wszystkim zakresem zajęcia nerek i ryzykiem zaburzeń ich czynności; >> podstawowym badaniem diagnostycznym jest USG, a badania laboratoryjne pomagają ocenić czynność nerek i wykryć powikłania; >> łagodne wodonercze, szczególnie u noworodków, może ustąpić samoistnie, natomiast cięższe przypadki wymagają leczenia przyczynowego; >> rokowania zależą przede wszystkim od przyczyny, stopnia poszerzenia układu moczowego, czasu trwania przeszkody i stanu miąższu nerki.
Wodonercze (w klasyfikacji ICD-10 oznaczone kodem N13.3) to stan, w którym dochodzi do poszerzenia miedniczki nerkowej i kielichów nerkowych. Zmiana ta może być spowodowana utrudnionym odpływem moczu, prowadzącym do wzrostu ciśnienia w układzie zbiorczym nerki. Nie każde poszerzenie oznacza jednak obecność przeszkody – może występować również w innych sytuacjach, np. przy odpływie pęcherzowo-moczowodowym.
W zależności od przyczyny wodonercze może mieć charakter przejściowy lub utrzymywać się przewlekle. W bardziej zaawansowanych przypadkach długotrwały wzrost ciśnienia w układzie moczowym może prowadzić do ścieńczenia miąższu nerki i pogorszenia jej czynności.
Wodonercze może dotyczyć jednej lub obu nerek, występować u osób w każdym wieku, a także zostać rozpoznane już w okresie prenatalnym.
Przyczyny wodonercza są zróżnicowane i zależą m.in. od wieku pacjenta. U dorosłych często wiążą się z nabytymi przeszkodami w odpływie moczu, natomiast u dzieci istotną rolę odgrywają wady wrodzone układu moczowego.
Do najważniejszych przyczyn należą:
Kamica moczowa – złóg przemieszczający się do moczowodu może utrudniać odpływ moczu i prowadzić do poszerzenia układu kielichowo-miedniczkowego.
Zwężenie połączenia miedniczkowo-moczowodowego – jedna z głównych przyczyn patologicznego wodonercza u dzieci, związana z utrudnionym odpływem moczu z miedniczki nerkowej.
Zwężenia moczowodu – mogą mieć charakter wrodzony lub nabyty, np. po zabiegach chirurgicznych czy przebytych stanach zapalnych.
Odpływ pęcherzowo-moczowodowy – cofanie się moczu z pęcherza do moczowodu, a niekiedy również do układu kielichowo-miedniczkowego.
Przeszkody w odpływie moczu z pęcherza – np. przerost gruczołu krokowego u mężczyzn lub zastawki cewki tylnej u chłopców.
Ucisk dróg moczowych z zewnątrz – może występować w przebiegu niektórych chorób nowotworowych, zmian w obrębie miednicy lub podczas ciąży.
Ustalenie przyczyny wodonercza ma kluczowe znaczenie, ponieważ pozwala ocenić ryzyko uszkodzenia nerki i dobrać odpowiednie leczenie.
Wodonercze – objawy
Objawy wodonercza zależą przede wszystkim od szybkości jego rozwoju, przyczyny oraz stopnia utrudnienia odpływu moczu. Łagodne lub rozwijające się stopniowo wodonercze może przez długi czas nie powodować żadnych dolegliwości.
Do możliwych objawów należą:
ból w okolicy lędźwiowej lub bocznej części brzucha, zwykle po stronie zajętej nerki;
napadowy, silny ból promieniujący do pachwiny, szczególnie w przypadku kamicy moczowodowej;
częstsze oddawanie moczu lub inne zaburzenia mikcji;
krwiomocz, zwłaszcza przy współistniejącej kamicy;
gorączka i dreszcze w przypadku towarzyszącego zakażenia układu moczowego.
W zaawansowanym obustronnym utrudnieniu odpływu moczu może dojść do zmniejszenia ilości oddawanego moczu, a nawet bezmoczu.
Warto pamiętać, że brak bólu nie wyklucza wodonercza. U części pacjentów jest ono wykrywane przypadkowo podczas badania ultrasonograficznego jamy brzusznej.
Wodonercze jednostronne i obustronne – czym się różnią?
Wodonercze może obejmować jedną nerkę lub występować obustronnie. Rozróżnienie to ma znaczenie dla oceny ryzyka zaburzeń czynności nerek i dalszego postępowania.
W przypadku wodonercza jednostronnego druga, prawidłowo funkcjonująca nerka często pozwala utrzymać prawidłową całkowitą filtrację kłębuszkową. Nie oznacza to jednak, że zajęta nerka nie jest narażona na uszkodzenie.
Wodonercze obustronne może natomiast prowadzić do istotnego pogorszenia czynności nerek, szczególnie gdy utrudnienie odpływu moczu jest znaczne i utrzymuje się przez dłuższy czas.
Wodonercze lewostronne
Wodonercze lewostronne oznacza poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego lewej nerki. Może wynikać m.in. z kamicy lewego moczowodu, zwężenia połączenia miedniczkowo-moczowodowego lub ucisku moczowodu. Objawy, jeśli występują, są zwykle odczuwane po lewej stronie okolicy lędźwiowej lub brzucha. Sama lokalizacja nie przesądza o ciężkości choroby. Kluczowe znaczenie mają przyczyna wodonercza, stopień poszerzenia układu moczowego oraz zachowana czynność nerki.
Wodonercze obustronne
Wodonercze obustronne oznacza poszerzenie układów kielichowo-miedniczkowych obu nerek. Może występować w przypadku przeszkody w odpływie moczu na poziomie pęcherza lub cewki moczowej, a także przy obustronnych nieprawidłowościach moczowodów.
Obustronne wodonercze wymaga szczególnie uważnej oceny czynności nerek, ponieważ w przypadku istotnego utrudnienia odpływu moczu może prowadzić do ostrego uszkodzenia nerek.
Wodonercze – stopnie zaawansowania
Stopień wodonercza określa się na podstawie obrazu ultrasonograficznego, uwzględniając poszerzenie miedniczki i kielichów nerkowych oraz wygląd miąższu nerki.
W diagnostyce pediatrycznej stosowana jest m.in. klasyfikacja Society for Fetal Urology (SFU), wyróżniająca cztery stopnie wodonercza:
Stopień I – poszerzenie miedniczki nerkowej bez poszerzenia kielichów.
Stopień II – poszerzenie miedniczki oraz części kielichów nerkowych, bez ścieńczenia miąższu.
Stopień III – znaczne poszerzenie miedniczki i kielichów nerkowych, przy zachowanym miąższu.
Stopień IV – znaczne poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego ze ścieńczeniem miąższu nerki.
W ocenie poszerzenia układu moczowego u płodów i dzieci wykorzystuje się również klasyfikację UTD (Urinary Tract Dilation), uwzględniającą dodatkowo m.in. wygląd miąższu nerki, moczowodów i pęcherza moczowego.
Stopień poszerzenia układu kielichowo-miedniczkowego nie jest jednoznaczny ze stopniem upośledzenia czynności nerki. Dlatego w wybranych przypadkach konieczna jest dodatkowa diagnostyka czynnościowa.
Jak diagnozuje się wodonercze?
Podstawowym badaniem wykorzystywanym w diagnostyce wodonercza jest USG układu moczowego, które pozwala ocenić wielkość nerek, stopień poszerzenia miedniczki i kielichów oraz grubość miąższu nerkowego. Umożliwia również wykrycie części nieprawidłowości mogących utrudniać odpływ moczu.
W zależności od podejrzewanej przyczyny diagnostykę można rozszerzyć o:
Tomografię komputerową (TK) – szczególnie przy podejrzeniu kamicy moczowodowej lub innych przeszkód w odpływie moczu.
Urografię rezonansu magnetycznego (MR) – w wybranych przypadkach, szczególnie u dzieci z wadami układu moczowego.
Scyntygrafię dynamiczną nerek z próbą diuretyczną – pozwala ocenić odpływ moczu oraz względny udział każdej nerki w całkowitej czynności nerek.
Cystouretrografię mikcyjną – wykonywaną w określonych wskazaniach, m.in. przy podejrzeniu odpływu pęcherzowo-moczowodowego lub przeszkody podpęcherzowej.
Istotną rolę odgrywają również badania laboratoryjne, które pomagają ocenić czynność nerek, wykryć zaburzenia elektrolitowe i rozpoznać ewentualne zakażenie układu moczowego.
Kreatyninę w surowicy – umożliwia ocenę czynności wydalniczej nerek; na jej podstawie można oszacować wskaźnik filtracji kłębuszkowej (eGFR).
Mocznik – stanowi dodatkowy parametr oceny funkcji nerek, choć jego stężenie zależy również m.in. od nawodnienia i metabolizmu białek.
Sód i potas – pozwalają wykryć zaburzenia elektrolitowe, które mogą towarzyszyć upośledzeniu czynności nerek.
Badanie ogólne moczu – może ujawnić krwiomocz, białkomocz lub cechy sugerujące zakażenie układu moczowego.
Kwas moczowy – jest pomocny w ocenie wybranych zaburzeń metabolicznych i czynności nerek.
Białko całkowite – dostarcza dodatkowych informacji o stanie ogólnym pacjenta, ale nie jest swoistym wskaźnikiem wodonercza.
W przypadku podejrzenia zakażenia układu moczowego lekarz może dodatkowo zlecić posiew moczu, morfologię krwi i oznaczenie CRP.
Prawidłowe stężenie kreatyniny nie wyklucza jednostronnego wodonercza ani upośledzenia czynności zajętej nerki, ponieważ druga nerka może kompensować zaburzenia filtracji. Badania laboratoryjne nie zastępują zatem diagnostyki obrazowej.
Wodonercze – jak leczyć?
Leczenie wodonercza zależy od jego przyczyny, stopnia zaawansowania oraz wpływu na czynność nerek. Nie każde wodonercze wymaga natychmiastowej interwencji.
W przypadku łagodnego, bezobjawowego poszerzenia układu kielichowo-miedniczkowego, szczególnie u dzieci, często wystarczają regularne kontrole ultrasonograficzne i obserwacja.
Jeżeli wodonercze wynika z przeszkody w odpływie moczu, konieczne może być leczenie przyczynowe, np.:
usunięcie złogu z moczowodu w przypadku kamicy;
leczenie operacyjne zwężenia połączenia miedniczkowo-moczowodowego, najczęściej poprzez pieloplastykę;
leczenie przeszkody podpęcherzowej;
czasowe odprowadzenie moczu za pomocą cewnika moczowodowego lub nefrostomii.
Wodonercze z towarzyszącym zakażeniem i istotną przeszkodą w odpływie moczu jest stanem nagłym, który może wymagać pilnego odbarczenia układu moczowego oraz antybiotykoterapii.
Czy wodonercze jest wyleczalne?
Tak, w wielu przypadkach wodonercze jest wyleczalne, szczególnie jeśli przyczyna zaburzonego odpływu moczu zostanie rozpoznana i usunięta odpowiednio wcześnie.
Łagodne poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego może ustąpić samoistnie, zwłaszcza u niemowląt. W innych przypadkach skuteczne leczenie przyczynowe pozwala przywrócić prawidłowy odpływ moczu i zapobiec dalszemu uszkodzeniu nerki.
Nie zawsze jednak dochodzi do całkowitej normalizacji obrazu USG. U części pacjentów niewielkie poszerzenie układu zbiorczego utrzymuje się mimo skutecznego leczenia i prawidłowej czynności nerki.
Czy wodonercze jest groźne?
Wodonercze nie zawsze stanowi zagrożenie dla zdrowia. Łagodne, stabilne poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego może nie wpływać istotnie na czynność nerki.
Ryzyko powikłań wzrasta jednak w przypadku utrzymującej się przeszkody w odpływie moczu, szczególnie gdy dochodzi do wzrostu ciśnienia w układzie zbiorczym nerki, zakażenia lub stopniowego uszkodzenia miąższu.
Szczególnie niebezpieczne jest wodonercze z zakażeniem i utrudnionym odpływem moczu oraz nagła przeszkoda dotycząca obu nerek lub jedynej czynnej nerki.
Nieleczone wodonercze – do czego może prowadzić?
Nieleczone wodonercze związane z istotną przeszkodą w odpływie moczu może prowadzić do:
ostrego uszkodzenia nerek, szczególnie w przypadku obustronnej przeszkody.
W skrajnych przypadkach długotrwałe zaburzenia odpływu moczu mogą prowadzić do nieodwracalnej utraty czynności zajętej nerki.
Nagły ból okolicy lędźwiowej z gorączką i dreszczami, bezmocz lub gwałtowne pogorszenie stanu ogólnego wymagają pilnej pomocy medycznej.
Wodonercze u noworodka
Wodonercze u noworodka często rozpoznaje się już w okresie prenatalnym, podczas badania USG płodu. Może mieć charakter przejściowy lub wynikać z wrodzonych nieprawidłowości układu moczowego, takich jak zwężenie połączenia miedniczkowo-moczowodowego czy odpływ pęcherzowo-moczowodowy.
Łagodne wodonercze często ustępuje samoistnie i wymaga jedynie regularnej kontroli ultrasonograficznej. Pierwsze USG po urodzeniu wykonuje się zwykle po 48. godzinie życia, ponieważ wcześniejsze badanie może zaniżać stopień poszerzenia układu moczowego. W przypadku nasilonych zmian konieczna może być dalsza diagnostyka i leczenie urologiczne.
Wodonercze w ciąży
Wodonercze w ciąży może dotyczyć zarówno kobiety ciężarnej, jak i rozwijającego się płodu. U ciężarnych poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego jest częstym zjawiskiem fizjologicznym, wynikającym ze zmian hormonalnych oraz ucisku powiększającej się macicy na moczowody. Częściej występuje po prawej stronie i zwykle ustępuje po porodzie.
W przypadku nasilonego bólu, gorączki lub krwiomoczu konieczne jest wykluczenie patologicznych przyczyn wodonercza, m.in. kamicy moczowej lub zakażenia układu moczowego. Wodonercze stwierdzone u płodu wymaga odpowiednio zaplanowanej kontroli prenatalnej i niekiedy diagnostyki po urodzeniu.
Wodonercze – rokowania
Rokowania w wodonerczu zależą przede wszystkim od przyczyny, stopnia poszerzenia układu kielichowo-miedniczkowego, czasu trwania ewentualnej przeszkody w odpływie moczu oraz zachowanej czynności nerki.
W przypadku łagodnego wodonercza rokowania są zwykle dobre, szczególnie jeśli nie występuje postępujące poszerzenie układu zbiorczego ani pogorszenie czynności nerek.
U dzieci z niewielkim wodonerczem prenatalnym często obserwuje się samoistne ustępowanie zmian. Z kolei w cięższych przypadkach rokowanie zależy od skuteczności leczenia i stopnia wcześniejszego uszkodzenia miąższu nerki.
Wczesne rozpoznanie przyczyny i odpowiednio dobrane postępowanie pozwalają w wielu przypadkach zachować prawidłową czynność nerek i uniknąć odległych powikłań.
Bibliografia
European Association of Urology (EAU), European Society for Paediatric Urology (ESPU). EAU Guidelines on Paediatric Urology. 2026.
European Association of Urology (EAU). EAU Guidelines on Urolithiasis. 2026.
White J, Ory J, Lantz Powers AG, et al. Urological issues in pregnancy: A review for urologists. Canadian Urological Association Journal. 2020;14(10):352-357. doi:10.5489/cuaj.6526.
Przewlekła białaczka szpikowa to nowotwór układu krwiotwórczego, który dzięki współczesnej terapii można u wielu chorych skutecznie kontrolować. Przez długi czas choroba bywa bezobjawowa i zwykle wychodzi na jaw przy okazji badania morfologii. Samo odchylenie w wyniku nie wystarcza jednak do rozpoznania, bo potrzebne są badania specjalistyczne. Przeczytaj, jakie objawy mogą wskazywać na tę chorobę, jak przebiega diagnostyka i co wpływa na rokowania.
Z tego artykułu dowiesz się, że: >> przewlekła białaczka szpikowa wiąże się z nabytą zmianą genetyczną w komórkach szpiku, która nie jest dziedziczona po rodzicach, >> nawet u połowy chorych w fazie przewlekłej nie występują objawy, a podejrzenie choroby pojawia się po wykonaniu morfologii, >> zwiększona liczba leukocytów może sugerować przewlekłą białaczkę szpikową, ale rozpoznanie potwierdza się za pomocą specjalistycznych badań cytogenetycznych i molekularnych, >> podstawą leczenia są doustne inhibitory kinaz tyrozynowych, a jego skuteczność ocenia się przede wszystkim w badaniach molekularnych, >> u wielu skutecznie leczonych pacjentów przewidywana długość życia zbliża się do długości życia osób bez przewlekłej białaczki szpikowej; rokowanie zależy jednak od fazy choroby i odpowiedzi na terapię.
Przewlekła białaczka szpikowa, czyli CML (ang. chronic myeloid leukemia, ICD-10: C92.1), należy do nowotworów mieloproliferacyjnych. Rozwija się z komórki macierzystej szpiku i prowadzi przede wszystkim do nadmiernego namnażaniagranulocytów – rodzaju białych krwinek – oraz ich prekursorów.
Większość przypadków rozpoznaje się w fazie przewlekłej. Choroba może jednak przejść w fazę blastyczną, przypominającą ostrą białaczkę. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wyróżnia te dwie fazy; inne klasyfikacje uwzględniają również fazę akceleracji. Przewlekła białaczka szpikowa u dzieci występuje rzadko i wymaga opieki hematologa dziecięcego.
U podłoża przewlekłej białaczki szpikowej leży wymiana fragmentów chromosomów 9 i 22. Powstaje wówczas chromosom Philadelphia, a geny BCR i ABL1 łączą się w gen fuzyjny BCR::ABL1. Wytwarzane na jego podstawie białko stale pobudza komórki do namnażania.
Zmiana powstaje w komórce krwiotwórczej w ciągu życia. U większości pacjentów nie wiadomo, dlaczego do niej doszło. Poznanym czynnikiem zwiększającym ryzyko zachorowania jest narażenie na duże dawki promieniowania jonizującego.
Przewlekła białaczka szpikowa – objawy
Początkowo przewlekła białaczka szpikowa może przebiegać bezobjawowo. Jeśli dolegliwości występują, zwykle są nieswoiste. Należą do nich:
uczucie pełności w brzuchu, szybka sytość lub ból pod lewym łukiem żebrowym, związane z powiększeniem śledziony.
Takie objawy mogą mieć wiele przyczyn, ale jeśli się utrzymują, wymagają konsultacji lekarskiej. Przy bardzo dużej leukocytozie, czyli zwiększonej liczbie białych krwinek, rzadko dochodzi do zaburzeń mikrokrążenia. Nagładuszność, zaburzenia widzenia lub świadomości wymagają pilnej pomocy medycznej.
Diagnostyka przewlekłej białaczki szpikowej
Diagnostykę rozpoczyna się od morfologii krwi z oceną rozmazu. Nieprawidłowości mogą być wskazaniem do konsultacji hematologicznej. Lekarz ocenia również objawy i wielkość śledziony.
Potwierdzenie przewlekłej białaczki szpikowej wymaga wykrycia charakterystycznej zmiany genetycznej w komórkach krwi lub szpiku. Chodzi o gen fuzyjny BCR::ABL1, który powstaje z połączenia fragmentów dwóch genów. Jego obecność można potwierdzić w badaniu molekularnym. Badanie cytogenetyczne pozwala natomiast wykryć chromosom Philadelphia – zmieniony chromosom 22, na którym znajduje się ten gen. Hematolog ocenia wyniki tych badań łącznie z obrazem krwi i szpiku Badania cytogenetyczne oceniają chromosomy, w tym obecność chromosomu Philadelphia i dodatkowych nieprawidłowości. Z kolei badanie molekularne BCR::ABL1 metodą RT-PCR wykrywa charakterystyczny transkrypt, czyli cząsteczkę RNA powstającą na podstawie genu BCR::ABL1.
Badanie molekularne można wykonać z krwi obwodowej. Przy rozpoznaniu bada się także szpik pobrany podczas biopsji. Ocena jego komórek, w tym odsetka blastów – niedojrzałych komórek krwiotwórczych – pomaga ustalić fazę choroby i rokowanie.
Jakie zmiany w wynikach morfologii mogą sugerować CML?
Podejrzenie choroby może nasunąć połączenie kilku nieprawidłowości:
Celem terapii jest zahamowanie choroby i zapobieganie jej przejściu w fazę blastyczną. Podstawą leczenia są inhibitory kinaz tyrozynowych (TKI), np. imatynib, które blokują aktywność białka BCR-ABL1. Leki przyjmuje się doustnie, zwykle przez wiele lat. Hematolog dobiera preparat do ryzyka choroby, chorób współistniejących i tolerancji terapii. Regularne przyjmowanie leku ma istotne znaczenie dla skuteczności leczenia.
Podczas terapii sprawdza się również bezpieczeństwo leczenia, m.in. w badaniach oceniających czynność wątroby i nerek. Zakres kontroli zależy od stosowanego leku.
W przypadku oporności lub nietolerancji można zmienić lek. U wybranych pacjentów rozważa się przeszczepienie komórek krwiotwórczych od dawcy. W fazie blastycznej często konieczne jest połączenie inhibitorów kinaz tyrozynowych z chemioterapią.
Po uzyskaniu długotrwałej, głębokiej odpowiedzi molekularnej część chorych może podjąć próbę odstawienia leku. Odbywa się to wyłącznie pod nadzorem hematologa, przy częstych badaniach kontrolnych.
Oprócz morfologii wykonuje się ilościowe oznaczanie transkryptu BCR::ABL1 metodą RT-qPCR. Pozwala ono śledzić zmniejszanie się ilości materiału genetycznego charakterystycznego dla komórek białaczkowych.
Większa odpowiedź molekularna oznacza wynik BCR::ABL1 nieprzekraczający 0,1% w skali międzynarodowej, a głęboka odpowiedź molekularna – 0,01% lub mniej. Niewykrywalny wynik nie daje jednak pewności, że wszystkie komórki białaczkowe zostały wyeliminowane.
Badanie wykonuje się początkowo nie rzadziej niż co trzy miesiące. Po potwierdzeniu stabilnej większej odpowiedzi molekularnej odstępy można wydłużyć do 4-6 miesięcy. Prawidłowa morfologia nie zastępuje monitorowania molekularnego. Częstszych kontroli wymaga m.in. próba odstawienia leczenia.
Ocenia się też tempo zmian w kolejnych badaniach, zwłaszcza po 3, 6 i 12 miesiącach terapii. Wolniejszy spadek lub wzrost ilości transkryptu wymaga wyjaśnienia przyczyny, np. pomijania dawek, interakcji lub oporności. Decyzja o zmianie terapii uwzględnia cały przebieg leczenia.
Dzięki inhibitorom kinaz tyrozynowych rokowania w przewlekłej białaczce szpikowej znacznie się poprawiły. U wielu pacjentów rozpoznanych w fazie przewlekłej i dobrze odpowiadających na leczenie przewidywana długość życia zbliża się do tej w populacji ogólnej. Nie oznacza to jednak takiego samego przebiegu u wszystkich chorych.
Znaczenie mają faza choroby, jej wyjściowe ryzyko, odpowiedź na leczenie oraz choroby współistniejące. Faza blastyczna wiąże się ze znacznie gorszym rokowaniem. Remisja oznacza opanowanie choroby; nie jest automatycznie równoznaczna z trwałym wyleczeniem.
Sekcja FAQ
Rozpoznanie CML rodzi również pytania dotyczące rodziny, rodzicielstwa i codziennego żywienia.
Czy bliscy osoby chorej na CML powinni wykonać badanie BCR-ABL?
Samo pokrewieństwo nie jest wskazaniem do badania BCR::ABL1. Charakterystyczna dla przewlekłej biłaczki szpikowej zmiana genetyczna powstaje w komórkach krwiotwórczych w ciągu życia i nie jest dziedziczona po rodzicach.
Czy przy CML można planować ciążę?
Tak, ale wymaga to wcześniejszego ustalenia postępowania z hematologiem i położnikiem. Inhibitory kinaz tyrozynowych mogą zaburzać rozwój płodu, dlatego u kobiety planującej ciążę indywidualnie ustala się przerwę lub zmianę terapii. Mężczyźni planujący ojcostwo zazwyczaj mogą kontynuować leczenie inhibitorami.
Jaką dietę powinno się stosować przy przewlekłej białaczce szpikowej?
Nie ma diety leczącej białaczkę. Zaleca się zbilansowane żywienie dostosowane do stanu odżywienia i tolerancji leczenia. Należy przestrzegać zaleceń dotyczących przyjmowania konkretnego leku względem posiłków. Niektóre inhibitory kinaz tyrozynowych wchodzą w interakcje m.in. z grejpfrutami i ich sokiem. Suplementy i zioła trzeba uzgodnić z lekarzem lub farmaceutą.
Przewlekła białaczka szpikowa wymaga systematycznego leczenia i kontroli jego skuteczności. Jeśli zauważasz utrzymujące się objawy lub nieprawidłowości w morfologii krwi, skonsultuj je z lekarzem, który ustali dalsze badania.
Bibliografia
Prejzner W., Hellmann A., Ochrem B. Przewlekła białaczka szpikowa. Interna Szczeklika – Medycyna Praktyczna. Aktualizacja: 30.07.2026. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.15.5 (dostęp: 14.10.2026).
Van Etten R.A., Atallah E. Chronic myeloid leukemia: Pathogenesis, clinical manifestations, and diagnosis. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/chronic-myeloid-leukemia-pathogenesis-clinical-manifestations-and-diagnosis (dostęp: 14.10.2026).
Apperley J.F., Milojkovic D., Cross N.C.P. i wsp. 2025 European LeukemiaNet recommendations for the management of chronic myeloid leukemia. Leukemia 2025;39:1797–1813. https://doi.org/10.1038/s41375-025-02664-w (dostęp: 14.10.2026).
PDQ Pediatric Treatment Editorial Board. Childhood Chronic Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) – Health Professional Version. National Cancer Institute. https://www.cancer.gov/types/leukemia/hp/child-aml-treatment-pdq/childhood-cml-treatment-pdq (dostęp: 14.10.2026).
American Cancer Society. Targeted Therapy Drugs for CML. https://www.cancer.org/cancer/types/chronic-myeloid-leukemia/treating/targeted-therapies.html (dostęp: 14.10.2026).
American Cancer Society. Living as a CML Survivor. https://www.cancer.org/cancer/types/chronic-myeloid-leukemia/after-treatment/follow-up.html (dostęp: 14.10.2026).
Artykuł powstał 31.01.2024 r., ostatnia aktualizacja: 26.10.2026 r.
Podwyższone stężenie ferrytyny we krwi może wskazywać na nadmierne gromadzenie się żelaza w organizmie, ale znacznie częściej towarzyszy stanom zapalnym, chorobom wątroby lub zaburzeniom metabolicznym. Sam wynik badania nie pozwala więc określić przyczyny nieprawidłowości.
Z tego artykułu dowiesz się, że: >> jedną z przyczyn hiperferrytynemii (podwyższonego poziomu ferrytyny we krwi) jest hemochromatoza, czyli choroba prowadząca do nadmiernego gromadzenia żelaza w organizmie, >> oznaczenie wysycenia transferyny żelazem (TSAT) pomaga ustalić, czy podwyższone stężenie ferrytyny może być związane z nadmiernym gromadzeniem żelaza w organizmie, >> w przebiegu przewlekłego stanu zapalnego stężenie ferrytyny może być podwyższone mimo niedoboru żelaza w organizmie, >> postępowanie w przypadku hiperferrytynemii zależy przede wszystkim od przyczyny jej występowania.
Ferrytyna jest białkiem odpowiedzialnym za magazynowanie żelaza w komórkach, a jej stężenie we krwi zazwyczaj odzwierciedla wielkość zapasów tego pierwiastka. Jest jednak również białkiem ostrej fazy, którego poziom rośnie w odpowiedzi na stan zapalny, np. podczas infekcji czy uszkodzenia tkanek.
O podwyższonym poziomie ferrytyny, czyli hiperferrytynemii, mówimy wtedy, gdy jej stężenie przekracza górną granicę zakresu referencyjnego. Wartości te różnią się w zależności od wieku, płci i metody oznaczenia.
Stężenie ferrytyny przekraczające 1000 µg/l wymaga szczególnej uwagi i ustalenia przyczyny. Tak wysokie wartości mogą występować zarówno przy nadmiarze żelaza w organizmie, jak i w przebiegu chorób zapalnych, wątroby oraz niektórych chorób krwi.
Jak objawia się zbyt wysoki poziom ferrytyny?
Podwyższony poziom ferrytyny często nie powoduje charakterystycznych dolegliwości i bywa wykrywany przypadkowo. Ewentualne objawy zależą przede wszystkim od choroby będącej przyczyną hiperferrytynemii i mogą obejmować, m.in.:
przewlekłe zmęczenie i osłabienie – występujące m.in. w chorobach zapalnych, schorzeniach wątroby i hemochromatozie,
bóle stawów – mogące towarzyszyć chorobom zapalnym lub nadmiernemu odkładaniu żelaza w tkankach,
ból lub dyskomfort w prawej górnej części brzucha – związany, np. z chorobami wątroby,
zmniejszoną tolerancję na wysiłek fizyczny – obserwowaną m.in. w niedokrwistości towarzyszącej chorobom przewlekłym,
ciemniejsze zabarwienie skóry – mogące wystąpić w zaawansowanej hemochromatozie,
zaburzenia gospodarki węglowodanowej i hormonalnej – związane z uszkodzeniem narządów wskutek długotrwałego przeciążenia żelazem.
Żaden z wymienionych objawów nie jest swoisty dla hiperferrytynemii, dlatego ustalenie jej przyczyny wymaga odpowiedniej diagnostyki.
W przebiegu przewlekłego stanu zapalnego dochodzi do zwiększonego wytwarzania cytokin prozapalnych, w tym interleukiny 6 (IL-6), które wpływają na gospodarkę żelazową. Jednym z mechanizmów jest zwiększona produkcja hepcydyny, hormonu, który ogranicza wchłanianie żelaza z jelit do krwi oraz jego uwalnianie z zapasów zgromadzonych w organizmie. W rezultacie stężenie ferrytyny może wzrastać, podczas gdy ilość żelaza dostępnego we krwi maleje.
Choroby wątroby, alkohol i wysoka ferrytyna
Wątroba odgrywa ważną rolę w magazynowaniu żelaza i regulacji jego metabolizmu. Uszkodzenie komórek wątrobowych może prowadzić do zwiększonego uwalniania ferrytyny do krwi. Podwyższone stężenie ferrytyny obserwuje się m.in. w stłuszczeniowej chorobie wątroby związanej z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD, ang. metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease), wirusowych zapaleniach wątroby, a także w marskości wątroby.
U osób z otyłością trzewną, insulinoopornością lub cukrzycą typu 2 może występować hiperferrytynemia metaboliczna. Wzrostowi ferrytyny sprzyja także nadmierne spożywanie alkoholu, poprzez, m.in. uszkodzenie komórek wątroby.
Hemochromatoza – kiedy wysoki poziom ferrytyny oznacza nadmiar żelaza?
Hemochromatoza jest chorobą prowadzącą do nadmiernego gromadzenia żelaza w organizmie, szczególnie w wątrobie, trzustce, sercu i stawach. Najczęstsza postać dziedziczna u osób pochodzenia europejskiego związana jest z wariantami genu HFE, przede wszystkim p.C282Y.
W jej diagnostyce podstawowe znaczenie mają oznaczenia ferrytyny i wysycenia transferyny żelazem (TSAT, ang. transferrin saturated with iron). Wczesne rozpoznanie hemochromatozy umożliwia rozpoczęcie leczenia, zanim dojdzie do nieodwracalnego uszkodzenia narządów.
Wysoki poziom ferrytyny a nowotwór
Podwyższone stężenie ferrytyny może występować również w przebiegu niektórych chorób nowotworowych, w tym białaczek, chłoniaków oraz nowotworów litych, np. raka wątroby czy płuc. W niektórych przypadkach wyższe stężenie ferrytyny obserwuje się także w bardziej zaawansowanych stadiach choroby. Podwyższone stężenie ferrytyny nie oznacza jednak, że u pacjenta występuje choroba nowotworowa. Ferrytyna nie jest swoistym markerem nowotworowym i nie służy do rozpoznawania nowotworów.
Inne przyczyny hiperferrytynemii
Podwyższony poziom ferrytyny we krwi może występować także w przewlekłej chorobie nerek, niektórych chorobach hematologicznych, a także w rzadkich zaburzeniach genetycznych metabolizmu żelaza.
Szczególnie wysokie stężenia ferrytyny, przekraczające nawet kilka lub kilkanaście tysięcy µg/l, obserwuje się w chorobach przebiegających z silną aktywacją układu odpornościowego, takich jak choroba Stilla czy zespół hemofagocytarny (HLH, ang. hemophagocytic lymphohistiocytosis). Takie wartości nie są jednak swoiste dla jednej choroby i wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.
Jakie dodatkowe badania wykonać przy podwyższonej ferrytynie?
Podwyższone stężenie ferrytyny we krwi może mieć różne przyczyny, dlatego jego interpretacja często wymaga wykonania dodatkowych badań. Ich dobór zależy przede wszystkim od wysokości stężenia ferrytyny, objawów pacjenta i podejrzewanej przyczyny nieprawidłowego wyniku.
W zależności od sytuacji klinicznej lekarz może zalecić:
morfologię krwi z rozmazem – pozwala wykryć niedokrwistość oraz inne nieprawidłowości dotyczące komórek krwi, które mogą towarzyszyć chorobom zapalnym lub hematologicznym,
wysycenie transferyny żelazem (TSAT) – jeden z najważniejszych parametrów pozwalających ocenić, czy podwyższona ferrytyna może być związana z nadmiernym gromadzeniem żelaza w organizmie,
białko C-reaktywne (CRP) – pomaga ustalić, czy wzrost ferrytyny może być związany ze stanem zapalnym,
ALT, AST i GGTP – umożliwiają ocenę niektórych nieprawidłowości związanych z uszkodzeniem wątroby, które może powodować wzrost stężenia ferrytyny,
glukozę, HbA1c i lipidogram – pomagają wykryć zaburzenia metaboliczne, takie jak cukrzyca czy dyslipidemia, które często współwystępują z hiperferrytynemią,
kreatyninę z eGFR – pozwala ocenić czynność nerek, a przewlekła choroba nerek może wpływać na gospodarkę żelazową.
Nie wszystkie wymienione badania są konieczne u każdej osoby. Ich zakres powinien być dostosowany do indywidualnej sytuacji i wyników dotychczasowych badań.
Podwyższony poziom ferrytyny przy „niskim” żelazie – co to może oznaczać?
Wysokie stężenie ferrytyny przy jednocześnie obniżonym stężeniu żelaza może występować w przebiegu przewlekłych stanów zapalnych.
W odpowiedzi na stan zapalny wzrasta produkcja hepcydyny, która ogranicza uwalnianie żelaza z komórek oraz jego wchłanianie w jelitach. W efekcie żelazo pozostaje zmagazynowane w organizmie, ale jego dostępność dla tkanek maleje. Mechanizm ten może prowadzić do czynnościowego (funkcjonalnego) niedoboru żelaza i występuje m.in. w przewlekłych infekcjach, chorobach autoimmunologicznych, przewlekłej chorobie nerek czy chorobach nowotworowych.
Czym grozi utrzymujący się zbyt wysoki poziom ferrytyny?
Konsekwencje utrzymującej się hiperferrytynemii zależą od choroby, która ją wywołuje. Największe ryzyko uszkodzenia narządów występuje w przypadku rzeczywistego przeciążenia żelazem, którego nadmiar może prowadzić do stresu oksydacyjnego i uszkodzenia tkanek.
W nieleczonej hemochromatozie możliwe powikłania obejmują:
włóknienie i marskość wątroby,
zwiększone ryzyko raka wątrobowokomórkowego, szczególnie przy marskości,
Dlatego utrzymujący się podwyższony poziom ferrytyny nie powinien być bagatelizowany. Należy ustalić jego przyczynę, aby odpowiednio wcześnie wdrożyć leczenie i zapobiec poważnym powikłaniom.
Czy utrzymujący się zbyt wysoki poziom ferrytyny wymaga leczenia?
Nie każdy przypadek hiperferrytynemii wymaga leczenia ukierunkowanego na zmniejszenie stężenia ferrytyny. Postępowanie zależy od przyczyny nieprawidłowego wyniku. Jeśli podwyższony poziom ferrytyny wynika z infekcji lub choroby przewlekłej, należy podjąć odpowiednią interwencję medyczną ukierunkowaną na dany problem zdrowotny. Z kolei w przypadku hiperferrytynemii związanej z zaburzeniami metabolicznymi pomocne mogą być zmniejszenie nadmiernej masy ciała, regularna aktywność fizyczna, ograniczenie alkoholu oraz kontrola poziomu glukozy i lipidów we krwi.
FAQ. Wysoki poziom ferrytyny – często zadawane pytania
Czy przy wysokiej ferrytynie można mieć niedobór żelaza?
Tak. W czasie przewlekłego stanu zapalnego poziom ferrytyny może być podwyższony, nawet gdy organizm ma zbyt małe zapasy żelaza. Zdarza się też, że żelazo jest zgromadzone w organizmie, ale nie może być prawidłowo wykorzystywane.
Jaki jest związek między wysokim poziomem ferrytyny a zdrowiem jelit?
Jelita odpowiadają za wchłanianie żelaza, dlatego ich stan może wpływać na jego poziom w organizmie. W chorobach zapalnych jelit, takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego, poziom ferrytyny może być podwyższony z powodu stanu zapalnego. Z kolei w hemochromatozie organizm wchłania z jelit zbyt dużo żelaza, co prowadzi do jego nadmiernego gromadzenia.
Czy stres ma wpływ na podwyższony poziom ferrytyny?
Przewlekły stres może pośrednio wpływać na poziom ferrytyny, ponieważ oddziałuje na procesy zapalne i metabolizm organizmu. Nie ma jednak wystarczających dowodów, że sam stres jest bezpośrednią przyczyną utrzymującego się podwyższonego stężenia ferrytyny we krwi.
Jaki jest związek między podwyższoną ferrytyną a chorobami tarczycy?
Hormony tarczycy wpływają na gospodarkę żelazową organizmu. U niektórych osób z nadczynnością tarczycy poziom ferrytyny może być podwyższony i wracać do normy po rozpoczęciu odpowiedniego leczenia. Jeśli występują objawy chorób tarczycy, lekarz może zalecić badanie TSH oraz oznaczenie hormonów tarczycy.
Czy „wysoka ferrytyna” jest niebezpieczna?
Nie zawsze. Niewielki wzrost poziomu ferrytyny może być przejściowy i występować np. podczas infekcji. Jeśli jednak jej poziom utrzymuje się powyżej normy, szczególnie gdy jest znacznie podwyższony lub towarzyszy mu wysokie wysycenie transferryny żelazem (TSAT), konieczne jest ustalenie przyczyny.
Podsumowanie
Podwyższone stężenie ferrytyny nie zawsze świadczy o nadmiarze żelaza w organizmie. Może być związane m.in. ze stanem zapalnym, zaburzeniami metabolicznymi, chorobami wątroby lub hemochromatozą. Dlatego interpretacja wyniku powinna uwzględniać stan kliniczny pacjenta oraz wyniki dodatkowych badań, w szczególności wysycenie transferryny żelazem (TSAT). Ustalenie przyczyny hiperferrytynemii pozwala wdrożyć odpowiednie postępowanie, a w przypadku chorób związanych z nadmiarem żelaza, ograniczyć ryzyko poważnych powikłań.
Piśmiennictwo
European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines on haemochromatosis. Journal of Hepatology, 2022, 77(2), 479-502,
Iriarte-Gahete M., Tarancon-Diez L., Garrido-Rodríguez V. i in. Absolute and functional iron deficiency: Biomarkers, impact on immune system, and therapy. Blood Reviews, 2024, 68, 101227,
Kim Y., Landry T.C., Seifer L. i in. Hyperferritinemia: Pathophysiology, Etiologies, and Diagnostic Approach. European Journal of Haematology. Eur J Haematol, 2026, 6:10.1111/ejh.70285,
Liao Y., Zeng T., Guo X., Li X. Ferritin’s role in infectious diseases: Exploring pathogenic mechanisms and clinical implications. New Microbes and New Infections, 2025, 65, 101582,
Melas N., Stal P. Hyperferritinemia – investigation, diagnosis and treatment. Läkartidningen, 2024, 121, 24008,
Sandnes M., Ulvik R.J., Vorland M., Reikvam H. Hyperferritinemia-A Clinical Overview. Journal of Clinical Medicine, 2021, 10(9), 2008,
Valenti L., Corradini E., Adams L.A. i in. Consensus Statement on the definition and classification of metabolic hyperferritinaemia. Nature Reviews Endocrinology, 2023, 19(5), 299-310.
Kłopoty z pamięcią mogą dotyczyć zapamiętywania nowych informacji, przypominania sobie wydarzeń albo radzenia sobie z codziennymi obowiązkami. Zdarzają się w każdym wieku, a ich źródłem bywa zarówno zwykłe niewyspanie, jak i choroba, która wymaga leczenia. Istotne jest, jak często występują objawy, czy z czasem się nasilają i czy zaczynają przeszkadzać w samodzielnym życiu. Sprawdź, co może stać za problemami z pamięcią i jak wygląda ich diagnostyka.
Z tego artykułu dowiesz się, że: >> zaburzenia pamięci nie zawsze oznaczają otępienie – mogą wiązać się m.in. z niedoborem snu, stresem, depresją lub działaniem leków, >> trudności z koncentracją utrudniają zapamiętywanie, dlatego mogą być odczuwane jako pogorszenie pamięci, mimo że problem zaczyna się od uwagi, >> narastających problemów z pamięcią nie należy automatycznie przypisywać wiekowi, szczególnie jeśli utrudniają wykonywanie codziennych czynności, >> diagnostyka obejmuje wywiad, ocenę funkcji poznawczych i badania pomagające wykryć przyczynę lub czynniki nasilające objawy, >> leczenie zależy od rozpoznania; nagła, wyraźna utrata pamięci wymaga pilnej oceny lekarskiej, także gdy dolegliwości ustąpią.
Spis treści:
Czym są zaburzenia pamięci?
Zaburzenia i zaniki pamięci – przyczyny
Problemy z pamięcią w młodym wieku
Zaburzenia pamięci u osób starszych
Kiedy zaburzenia pamięci wymagają pilnej pomocy?
Zaburzenia i zaniki pamięci – do jakiego lekarza się zgłosić?
Diagnostyka zaburzeń pamięci – jakie badania może zlecić lekarz?
Zaburzenia i zaniki pamięci – leczenie
Czym są zaburzenia pamięci?
Zaburzenia pamięci to trudności z zapamiętywaniem, przechowywaniem lub odtwarzaniem informacji. Pamięć krótkotrwała pozwala przez krótki czas zachować np. usłyszany numer, a pamięć robocza – wykorzystać informacje przy wykonywaniu zadania. Pamięć długotrwała obejmuje m.in. wiedzę i wspomnienia.
Potoczne „zaniki pamięci” mogą oznaczać różne dolegliwości. Niepamięć wsteczna dotyczy zdarzeń sprzed zachorowania, a następcza – zapamiętywania nowych informacji. Problemy z przypominaniem niedawnych wydarzeń nie zawsze są więc zaburzeniem pamięci krótkotrwałej w ścisłym znaczeniu.
Zaburzenia i zaniki pamięci – przyczyny
Problemy z pamięcią i koncentracją mogą wynikać z gorszego skupienia uwagi. Przy stresie, niewyspaniu czy depresji informacje bywają słabiej zapamiętywane, co później utrudnia ich przypomnienie. Przyczyny obejmują również:
działanie alkoholu i leków, np. niektórych preparatów uspokajających, nasennych oraz o działaniu antycholinergicznym, czyli blokującym działanie acetylocholiny,
choroby neurologiczne, np. chorobę Alzheimera, naczyniowe uszkodzenie mózgu, urazy głowy, padaczkę i zapalenie mózgu.
Część tych stanów można skutecznie leczyć, ale stopień poprawy pamięci zależy od przyczyny i współistniejących chorób.
Problemy z pamięcią w młodym wieku
Problemy z pamięcią i koncentracją w młodym wieku mogą towarzyszyć przeciążeniu obowiązkami, zaburzeniom snu, depresji lub lękowi. U części osób z ADHD trudności dotyczą nie tylko skupienia uwagi, lecz także pamięci roboczej, czyli utrzymywania i wykorzystywania informacji podczas wykonywania zadania. Może to utrudniać przyswajanie nowych wiadomości czy realizowanie wieloetapowych poleceń. Utrzymujące się lub narastające problemy z pamięcią wymagają oceny lekarskiej, również u młodej osoby.
Zaniki pamięci u dzieci należy omówić z pediatrą. Przyczyną kłopotów bywa rozkojarzenie, natomiast rzeczywista utrata wcześniej nabytych umiejętności wymaga pilnej oceny.
Nie każde pogorszenie pamięci w starszym wieku oznacza chorobę. Ważne jest, jak duża jest zmiana względem wcześniejszej sprawności i czy utrudnia samodzielne życie.
Cecha
Zmiany związane z wiekiem
Łagodne zaburzenia poznawcze
Otępienie
Sprawność poznawcza
Przypominanie informacji może trwać dłużej, ale ogólna sprawność pozostaje zachowana
Pogorszenie pamięci lub innych funkcji poznawczych większe, niż można oczekiwać dla wieku
Zaburzenia pamięci lub innych funkcji poznawczych na tyle nasilone, że ograniczają samodzielność
Codzienne funkcjonowanie
Samodzielność zachowana
Samodzielność zasadniczo zachowana; trudniejsze zadania mogą wymagać więcej czasu lub korzystania z przypomnień
Potrzebna pomoc, np. w zarządzaniu lekami, finansami lub organizowaniu dnia
Przykłady
Sporadyczna trudność z przypomnieniem nazwiska, które później przychodzi na myśl
Częstsze zapominanie ustaleń czy niedawnych rozmów, przy zachowanej zdolności radzenia sobie z obowiązkami
Powtarzanie pytań, gubienie się w znanej okolicy, błędy w przyjmowaniu leków lub opłacaniu rachunków
Same przykłady nie wystarczają do rozpoznania — znaczenie mają nasilenie, przebieg objawów i ocena lekarska. Łagodne zaburzenia poznawcze nie zawsze przechodzą w otępienie, ale wymagają okresowej kontroli.
Otępienie nie jest jedną chorobą, lecz zespołem objawów wynikających z uszkodzenia mózgu. Jego najczęstszą przyczyną jest choroba Alzheimera. Inną przyczyną są zmiany naczyniowe, np. następstwa udarów lub choroby małych naczyń. U jednej osoby mogą współistnieć zmiany alzheimerowskie i naczyniowe. Narastających trudności z pamięcią nie należy traktować jako naturalnego następstwa starzenia się.
Kiedy zaburzenia pamięci wymagają pilnej pomocy?
Nagła, wyraźna utrata pamięci wymaga pilnej oceny lekarskiej, również jeśli ustąpiła. Krótkotrwałe zaniki pamięci mogą mieć różne przyczyny, m.in. przemijającą niepamięć, napad padaczkowy lub udar.
Jeżeli pojawiają się także zaburzenia mowy, opadnięcie kącika ust, osłabienie kończyn albo zaburzenia świadomości, zadzwoń pod 112 lub 999. Nie czekaj na planową konsultację.
Zaburzenia i zaniki pamięci – do jakiego lekarza się zgłosić?
Przy przewlekłych dolegliwościach pierwszym kontaktem jest lekarz rodzinny, a u dzieci – pediatra. Zależnie od objawów dalszą diagnostykę prowadzi neurolog, geriatra lub psychiatra.
Na wizytę przygotuj listę leków i przykłady trudności: powtarzanie pytań, zapominanie ustaleń czy gubienie się w znanym miejscu. Pomocne mogą być informacje od bliskiej osoby, przekazane za Twoją zgodą.
Diagnostyka zaburzeń pamięci – jakie badania może zlecić lekarz?
Lekarz ocenia początek i przebieg objawów, samodzielność, nastrój oraz przyjmowane leki. Przeprowadza badanie fizykalne i neurologiczne. Testy przesiewowe, np. MMSE lub test rysowania zegara, pomagają ocenić funkcje poznawcze; sam wynik nie rozpoznaje otępienia. Niekiedy potrzebne jest badanie neuropsychologiczne.
Badania laboratoryjne pomagają wykryć przyczyny lub czynniki nasilające zaburzenia pamięci, np. niedobór witaminy B12 czy zaburzenia czynności tarczycy. Lekarz może zlecić:
Zakres badań zależy od obrazu klinicznego. Wymienione badania krwi nie rozpoznają samodzielnie otępienia. Przy podejrzeniu choroby mózgu wykonuje się także rezonans magnetyczny, a gdy jest niedostępny lub przeciwwskazany – tomografię komputerową.
Zaburzenia i zaniki pamięci – leczenie
Leczenie zależy od przyczyny. Może obejmować uzupełnienie niedoboru witaminy B12, wyrównanie zaburzeń metabolicznych, leczenie depresji lub zaburzeń snu. Jeśli znaczenie mają leki, lekarz rozważa zmianę terapii.
W chorobie Alzheimera stosuje się leki objawowe, np. donepezil lub memantynę, zależnie od stadium choroby. U wybranych pacjentów we wczesnym stadium możliwe jest leczenie przeciwamyloidowe, które spowalnia pogarszanie funkcji poznawczych. Wymaga ono kwalifikacji i monitorowania przez specjalistów. Pomocne są rehabilitacja poznawcza i wsparcie codziennego funkcjonowania.
Regularny sen, ruch dostosowany do zdrowia oraz leczenie nadciśnienia i cukrzycy wspierają zdrowie mózgu. Kalendarz i przypomnienia ułatwiają organizację dnia. Suplementy nie zastępują diagnostyki i leczenia przyczyny.
FAQ: często zadawane pytania o zaburzenia pamięci
Poniżej odpowiadamy na inne częste pytania dotyczące problemów z pamięcią.
Czy zaburzenia pamięci mogą występować po COVID-19?
Tak. Trudności z pamięcią i koncentracją mogą należeć do objawów long COVID i są potocznie opisywane jako mgła mózgowa. Utrzymujące się dolegliwości wymagają oceny również innych przyczyn. Nie istnieje jedno badanie krwi, które potwierdza lub wyklucza long COVID.
Czy zaburzenia pamięci mogą być dziedziczne?
Dziedziczne mogą być niektóre choroby powodujące zaburzenia pamięci. Rzadkie rodzinne postacie choroby Alzheimera wiążą się z wariantami określonych genów. W większości przypadków znaczenie ma wiele czynników, a zachorowanie krewnego nie oznacza, że Ty również zachorujesz.
Jeśli problemy z pamięcią powtarzają się lub narastają, umów konsultację lekarską. Wykonaj zalecone badania – ustalenie przyczyny pozwala dobrać odpowiednie postępowanie.
Zwolińska G. Leczenie zaburzeń pamięci, uwagi i koncentracji. Medycyna Praktyczna, 2016. https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/lista/105922,leczenie-zaburzen-pamieci-uwagi-i-koncentracji (dostęp: 14.10.2026).
Medycyna Praktyczna. Zaburzenia pamięci. Interna – mały podręcznik. https://www.mp.pl/interna/chapter/B01.IX.A.2.5. (wykorzystano fragment przekazany w zleceniu).
Gerłowska J. Zaburzenia pamięci u osób starszych. Medycyna Praktyczna, 2018. https://www.mp.pl/pacjent/neurologia/choroby/191797,zaburzenia-pamieci-u-osob-starszych (dostęp: 14.10.2026).
Atri A. i wsp. Alzheimer’s Association clinical practice guideline for the Diagnostic Evaluation, Testing, Counseling, and Disclosure of Suspected Alzheimer’s Disease and Related Disorders (DETeCD-ADRD): Executive summary of recommendations for primary care. Alzheimer’s & Dementia 2025;21(6). https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/alz.14333 (dostęp: 14.10.2026).
NICE. Dementia: assessment, management and support for people living with dementia and their carers. NG97. https://www.nice.org.uk/guidance/ng97/chapter/Recommendations (dostęp: 14.10.2026).
Sander D., Bartsch T., Connolly F. i wsp. Guideline “Transient Global Amnesia (TGA)” of the German Society of Neurology (Deutsche Gesellschaft für Neurologie): S1-guideline. Neurological Research and Practice 2023;5:15. https://link.springer.com/article/10.1186/s42466-023-00240-0 (dostęp: 14.10.2026).
CDC. Clinical Symptoms of Long COVID. Aktualizacja: 09.03.2026. https://www.cdc.gov/long-covid/hcp/clinical-symptoms/index.html (dostęp: 14.10.2026).
CDC. Long COVID Clinical Guidance. Aktualizacja: 09.03.2026. https://www.cdc.gov/long-covid/hcp/clinical-guidance/index.html (dostęp: 14.10.2026).
National Library of Medicine. Alzheimer’s disease. MedlinePlus Genetics. https://medlineplus.gov/genetics/condition/alzheimers-disease/ (dostęp: 14.10.2026).
Badanie ogólne moczu pozwala ocenić nie tylko funkcjonowanie układu moczowego, ale również wykryć niektóre nieprawidłowości dotyczące pracy nerek. Jednym z elementów ocenianych w osadzie moczu są wałeczki – mikroskopijne struktury powstające w kanalikach nerkowych. Ich obecność nie zawsze oznacza chorobę, jednak rodzaj i liczba wałeczków mogą dostarczać istotnych informacji o stanie nerek.
Z tego artykułu dowiesz się, że: >> wałeczki moczowe powstają w kanalikach nerkowych, a ich budowa może wskazywać na charakter zachodzących w nich procesów, >> pojedyncze wałeczki szkliste mogą występować u zdrowych osób, szczególnie po wysiłku fizycznym, podczas gorączki lub odwodnienia, >> wałeczki ziarniste, zwłaszcza liczne i gruboziarniste, częściej wiążą się z uszkodzeniem struktur nerkowych, >> interpretacja wyniku wymaga uwzględnienia pozostałych parametrów moczu, czynności nerek oraz objawów pacjenta, >> utrzymujące się nieprawidłowości mogą wymagać dodatkowych badań laboratoryjnych.
Wałeczki moczowe to cylindryczne struktury tworzące się wewnątrz kanalików nerkowych. Ich podstawowym składnikiem jest uromodulina, nazywana również białkiem Tamma-Horsfalla, naturalnie wytwarzana przez komórki nabłonka nerkowego.
W określonych warunkach białko to wytrąca się, tworząc strukturę przypominającą odlew wnętrza kanalika. Do powstałej matrycy mogą przyłączać się inne składniki, między innymi komórki nabłonkowe, krwinki czy fragmenty białek. W ten sposób powstają różne rodzaje wałeczków, które następnie są wydalane z moczem. Ich tworzeniu sprzyjają przede wszystkim:
zagęszczenie moczu związane z odwodnieniem lub ograniczonym wydalaniem płynów,
spowolniony przepływ moczu przez kanaliki nerkowe,
zwiększona ilość białek obecnych w moczu kanalikowym,
gorączka i intensywny wysiłek fizyczny, wpływające na gospodarkę wodną organizmu.
Ponieważ wałeczki powstają bezpośrednio w nerkach, ich identyfikacja podczas mikroskopowej oceny osadu moczu może pomóc w rozpoznawaniu niektórych chorób tego narządu.
Wałeczki szkliste, określane również jako hialinowe, są najczęściej spotykanym rodzajem wałeczków moczowych. Składają się głównie z uromoduliny, a pod mikroskopem mają postać przezroczystych, jednorodnych struktur. Obecność wałeczków szklistych w moczu nie musi świadczyć o uszkodzeniu nerek. Mogą pojawiać się przejściowo w sytuacjach, w których dochodzi do zagęszczenia moczu lub zmian przepływu krwi przez nerki.
Dotyczy to między innymi odwodnienia, intensywnego treningu, gorączki oraz stosowania niektórych leków moczopędnych. Większa liczba wałeczków szklistych, szczególnie przy współistniejącym białkomoczu lub krwinkomoczu, wymaga jednak dokładniejszej oceny.
Pojedyncze wałeczki szkliste w moczu – czy są powodem do niepokoju?
Stwierdzenie pojedynczych wałeczków szklistych u osoby bez dolegliwości zazwyczaj nie stanowi powodu do niepokoju. W wielu laboratoriach za dopuszczalną uznaje się obecność około 0–2 wałeczków w polu widzenia przy małym powiększeniu mikroskopowym, choć wartości referencyjne zależą od metody badania.
Jeżeli pozostałe parametry moczu są prawidłowe, a pacjent nie zgłasza objawów, wynik może odzwierciedlać przejściowe zmiany fizjologiczne. Istotne znaczenie ma jednak to, czy wałeczki pojawiają się jednorazowo, czy są wykrywane również w kolejnych badaniach.
Wałeczki ziarniste w moczu – co mogą oznaczać?
W przeciwieństwie do wałeczków szklistych wałeczki ziarniste zawierają dodatkowo materiał pochodzący między innymi z rozpadu komórek oraz białek obecnych w kanalikach nerkowych. W obrazie mikroskopowym widoczne są charakterystyczne ziarnistości, na podstawie których wyróżnia się wałeczki drobnoziarniste i gruboziarniste.
Pojedyncze wałeczki drobnoziarniste mogą sporadycznie występować po intensywnym wysiłku. Liczne wałeczki ziarniste, szczególnie gruboziarniste, częściej wskazują jednak na procesy uszkadzające miąższ nerek. Mogą pojawiać się między innymi w przebiegu:
uszkodzenia nerek wywołanego lekami lub substancjami toksycznymi;
schorzeń przebiegających z nasilonym białkomoczem.
Szczególne znaczenie diagnostyczne mają liczne, ciemne wałeczki ziarniste, które mogą towarzyszyć ostremu uszkodzeniu cewek nerkowych. Ich wykrycie nie pozwala jednak samodzielnie określić przyczyny ani stopnia zaawansowania choroby.
Wałeczki szklisto-ziarniste w moczu – jak interpretować wynik?
Wałeczki szklisto-ziarniste mają cechy pośrednie pomiędzy wałeczkami szklistymi a ziarnistymi. Ich białkowa struktura zawiera ziarnistości, które mogą pochodzić z materiału komórkowego lub białkowego.
Znaczenie takiego wyniku zależy przede wszystkim od liczby wałeczków oraz współistniejących nieprawidłowości. Pojedyncze struktury mogą występować przejściowo, natomiast ich większa liczba, zwłaszcza w połączeniu z białkomoczem, krwinkomoczem lub nieprawidłowym stężeniem kreatyniny, może sugerować uszkodzenie nerek. Nie należy jednak utożsamiać obecności wałeczków szklisto-ziarnistych z konkretną jednostką chorobową.
Podstawowa różnica pomiędzy tymi strukturami dotyczy ich budowy oraz znaczenia klinicznego.
Cecha
Wałeczki szkliste
Wałeczki ziarniste
Budowa
Głównie uromodulina
Uromodulina i materiał ziarnisty
Wygląd
Przezroczyste, jednorodne
Widoczne drobne lub grube ziarnistości
Występowanie u zdrowych osób
Stosunkowo częste
Sporadyczne
Znaczenie diagnostyczne
Często związane z zagęszczeniem moczu
Częściej związane z uszkodzeniem nerek
Konieczność dalszej oceny
Zależna od liczby i pozostałych wyników
Szczególnie istotna przy licznych wałeczkach
Sam rodzaj wałeczków nie wystarcza do postawienia diagnozy, ale pomaga lekarzowi określić, czy wynik może mieć charakter przejściowy, czy wymaga poszerzenia diagnostyki.
Jakie inne rodzaje wałeczków mogą występować w moczu?
Oprócz wałeczków szklistych i ziarnistych w osadzie moczu można wykryć struktury zawierające różne elementy komórkowe. Ich obecność często dostarcza bardziej szczegółowych informacji o procesach zachodzących w nerkach. Do najważniejszych należą:
wałeczki erytrocytarne – zawierają krwinki czerwone i mogą wskazywać na krwawienie pochodzenia nerkowego, szczególnie w przebiegu kłębuszkowego zapalenia nerek;
wałeczki leukocytarne – zawierają krwinki białe i występują między innymi w odmiedniczkowym oraz śródmiąższowym zapaleniu nerek;
wałeczki nabłonkowe – zawierają komórki nabłonka kanalików i mogą świadczyć o ich uszkodzeniu;
wałeczki tłuszczowe – zawierają krople tłuszczu i mogą towarzyszyć zespołowi nerczycowemu;
wałeczki woskowe – są związane ze znacznym zastojem moczu w kanalikach i mogą występować w zaawansowanych chorobach nerek.
Co zrobić, jeśli w badaniu moczu wykryto wałeczki?
Pierwszym krokiem powinna być ocena całego wyniku badania moczu, a nie wyłącznie informacji o obecności wałeczków. Lekarz uwzględnia ich rodzaj i liczbę, pozostałe parametry laboratoryjne, objawy oraz choroby współistniejące. W zależności od sytuacji może zalecić:
Powtórzenie badania ogólnego moczu – szczególnie jeśli pierwszą próbkę pobrano po intensywnym wysiłku, podczas gorączki lub odwodnienia.
Oznaczenie kreatyniny we krwi i obliczenie eGFR – w celu oceny funkcji filtracyjnej nerek.
Ocenę albuminurii, np. wskaźnika ACR – pozwalającą wykryć zwiększone wydalanie albuminy z moczem.
Dodatkowe badania, takie jak posiew moczu lub USG nerek, jeśli wskazują na to objawy i wyniki wcześniejszej diagnostyki.
W przypadku powtarzania badania należy pobrać poranną próbkę moczu ze środkowego strumienia, po uprzedniej higienie okolic intymnych. Materiał powinien zostać dostarczony do laboratorium możliwie szybko, najlepiej w ciągu dwóch godzin.
Kiedy wałeczki w moczu mogą wskazywać na chorobę nerek?
Podejrzenie choroby nerek wzrasta, gdy obecności wałeczków towarzyszą inne nieprawidłowości laboratoryjne lub objawy kliniczne. Szczególnie istotne są utrzymujący się białkomocz, krwinkomocz, zwiększone stężenie kreatyniny oraz obniżona wartość eGFR. Na potrzebę pilniejszej oceny mogą wskazywać również:
Nagły znaczny spadek diurezy wymaga pilnej pomocy medycznej. Warto pamiętać, że choroby nerek mogą przez długi czas rozwijać się bez wyraźnych dolegliwości. Dlatego u osób z cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym lub innymi czynnikami ryzyka szczególne znaczenie ma regularna kontrola funkcji nerek, nawet jeśli nie występują niepokojące objawy.
Opieka merytoryczna: lek. Kacper Staniszewski
Bibliografia
Bil-Lula I., Ćwiklińska A., Kamińska D. et all. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Diagnostyki Laboratoryjnej dotyczące badania upostaciowionych elementów moczu w medycznym laboratorium diagnostycznym, Diagn. Lab. 2019, 55(3), str. 145-198
Andrzej Więcek, Teresa Nieszporek, „ Choroby nerek – kompendium ”, Wydawnictwo PZWL, Warszawa 2019.
Higuchi S, Kabeya Y, Matsushita K, Yamasaki S, Ohnishi H, Yoshino H. Urinary cast is a useful predictor of acute kidney injury in acute heart failure. Sci Rep. 2019 Mar 13;9(1):4352.
