Prawidłowy stan odżywienia organizmu odgrywa kluczową rolę w trakcie leczenia wielu chorób i okresie rekonwalescencji. W niektórych sytuacjach zwykła dieta nie jest jednak wystarczająca, dlatego konieczne jest zastosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego (FSMP). Pomaga ona dostarczyć organizmowi odpowiedniej ilość energii, białka i składników odżywczych wtedy, gdy pacjent nie jest stanie pokryć swojego zapotrzebowania zwykłymi posiłkami.

W tym artykule wyjaśnimy, czym jest żywność specjalnego przeznaczenia medycznego, komu jest potrzebna, jakie są jej rodzaje i na co zwrócić uwagę w trakcie jej stosowania.

Z tego artykułu dowiesz się: >> żywność specjalnego przeznaczenia medycznego jest przeznaczona dla osób o szczególnych potrzebach żywieniowych wynikających ze stanu zdrowia lub przebiegu leczenia, >> istnieją określone wskazania do stosowania żywności medycznej, a jej wykorzystanie jest zalecane w wybranych sytuacjach klinicznych, >> dostępne są różne rodzaje żywności specjalnego przeznaczenia medycznego, dostosowane do potrzeb pacjentów w zależności od ich stanu zdrowia i możliwości przyjmowania pokarmów, >> żywność medyczna różni się od suplementów diety zarówno przeznaczeniem, jak i sposobem stosowania oraz wymaganiami dotyczącymi jej składu, >> prawidłowe stosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego ma istotne znaczenie dla skuteczności postępowania żywieniowego, a w niektórych przypadkach istnieją również przeciwwskazania do jej stosowania.

Spis treści:

1. Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego – co to jest?
2. Dla kogo jest przeznaczona żywność medyczna (FSMP)?
3. Środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego – przykłady i rodzaje
4. Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego a suplement diety – czym się różnią?
5. Jak stosować żywność medyczną?
6. Stosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego – przeciwwskazania
7. Zakończenie
8. Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego – sekcja FAQ

Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego – co to jest?

Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego (FSMP – Food for Special Medical Purposes) to produkty stworzone z myślą o pacjentach, którzy z powodu choroby, zaburzeń metabolicznych lub problemów z połykaniem nie są w stanie zaspokoić potrzeb organizmu zwykłą dietą. Preparaty te mają specjalnie opracowany skład i są przeznaczone do stosowania pod nadzorem lekarza.

Żywność medyczna może występować w formie płynów, proszków, kremów lub gotowych napojów. Produkty te dostarczają energii, białka, witamin i składników mineralnych w odpowiednich proporcjach. Skupiają się na składnikach wspierających organizm w konkretnych przypadkach klinicznych, np. zwiększone zapotrzebowanie na białko u pacjentów onkologicznych czy immunoskładniki mające udowodniony wpływ na gojenie ran (m.in. L-arginine) u pacjentów w okresie okołooperacyjnym.

Dla kogo jest przeznaczona żywność medyczna (FSMP)?

Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego stosuje się przede wszystkim:

• u osób, u których podaż posiłków w ilości należnej jest niemożliwa,
• u pacjentów niedożywionych lub zagrożonych niedożywieniem.

Dotyczy to między innymi pacjentów w okresie okołooperacyjnym, osób starszych, chorych onkologicznie, neurologicznie czy cierpiących na choroby przewodu pokarmowego.

Preparaty FSMP są także wykorzystywane u pacjentów z zaburzeniami połykania, problemami z apetytem lub zwiększonym zapotrzebowaniem energetycznym. W zależności od stanu klinicznego i ryzyka niedożywienia żywność medyczna może stanowić jedyne źródło pożywienia lub tylko uzupełnienie codziennej diety.

Środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego – przykłady i rodzaje

Do żywności specjalnego przeznaczenia medycznego zalicza się wiele różnych produktów dostosowanych do potrzeb pacjentów. Wyróżnia siępreparaty:

• kompletne, które zawierają wszystkie niezbędne makro- i mikroskładniki (białka, tłuszcze, węglowodany, witaminy i minerały),
• niekompletne, które uzupełniają dietę tylko o wybrane składniki.

Wyróżnia się produkty, m.in.:

• wysokoenergetyczny i wysokobiałkowe dla pacjentów onkologicznych,
• niskobiałkowe dla pacjentów z przewlekłą chorobą nerek,
• z wolno wchłaniającymi węglowodanami dla pacjentów z cukrzycą,
• produkty do zagęszczania pokarmów dla pacjentów z dysfagią (zaburzeniami połykania)
• czy bez fenyloalaniny dla pacjentów z fenyloketonurią.

Na rynku polskim dostępne są produkty w formie napojów (tzn. drinków), zup, jogurtów, proszków i batonów.

Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego a suplement diety – czym się różnią?

Choć żywność medyczna i suplementy diety bywają ze sobą mylone, są to zupełnie różne produkty. Suplement diety może jedynie uzupełniać codzienną dietę w wybrane składniki, takie jak witaminy czy minerały. Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego jest natomiast przeznaczona dla osób chorych i stosowana w ramach leczenia żywieniowego. Produkty te podlegają bardziej rygorystycznym regulacjom (Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady UE nr 609/2013). Większość z nich jest klinicznie wolna od laktozy, glutenu, puryn i cholesterolu.

Jak stosować żywność medyczną?

Stosowanie FSMP zawsze odbywa się zgodnie z zaleceniami lekarza lub dietetyka. Wybór preparatu, sposób podawania i czas stosowania jest zawsze indywidualny. Często uzależniony od tolerancji (np. ilości i osmolarności) czy  objawów z którymi zmaga się pacjent (np. biegunka, zaparcia, nudności i wymioty, zaburzenia smaku, jadłowstręt).

Przykładowo preparaty w formie płynnej należy pić małymi porcjami i powoli (ok. 30-60 minut, niekiedy dłużej). Można je mieszać z żywnością, rozcieńczać z płynami, przyjmować bezpośrednio lub schłodzić w lodówce. Ilość preparatu zagęszczającego dla osób z dysfagią należy dodawać do posiłków w zależności od stopnia dysfagii zgodnie ze skalą IDDSI (International Dysphagia Diet Standardisation Initiative).

Stosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego – przeciwwskazania

Mimo wysokiego bezpieczeństwa, istnieją sytuacje, w których nie wolno stosować FSMP lub wymagana jest szczególna ostrożność:

• nietolerancja lub alergia na któryś ze składników (np. białka mleka krowiego, soja),
• niedrożność przewodu pokarmowego (żywienie dojelitowe może być wtedy niemożliwe),
• ciężkie zaburzenia metaboliczne nieustabilizowane leczeniem (np. hiperglikemia, kwasica metaboliczna).

Zakończenie

Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego jest stosowana do dietetycznego odżywiania pacjentów pod nadzorem lekarza. Charakteryzuje się specjalnym składem i jest dedykowana pacjentom z ograniczoną, upośledzoną lub zaburzoną zdolnością przyjmowania, trawienia, wchłaniania, metabolizowania lub wydalania żywności. W przypadku, kiedy żywienie doustne jest możliwe (przewód pokarmowy jest drożny) FSMP pozwala na pokrycie zapotrzebowania na makro- i mikroskładniki i tym samym zmniejszyć ryzyko niedożywienia oraz niedoborów pokarmowych.

Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego – sekcja FAQ

Gdzie można kupić żywność specjalnego przeznaczenia medycznego?
Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego można kupić w aptekach stacjonarnych (niekiedy na zamówienie) lub sklepach internetowych.

Czy żywność specjalnego przeznaczenia medycznego jest bezpieczna?
Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego jest bezpieczna pod warunkiem stosowania jej zgodnie z zaleceniami. Przechodzi ona testy jakości i bezpieczeństwa.

---

Bibliografia

1. Cederholm T., Barazzoni R., Austin P. i wsp. ESPEN guidelines on definitions and terminology of clinical nutrition. Clinical Nutrition, 2017; 36(1): 49-64.
2. Standardy żywienia dojelitowego i pozajelitowego, Polskie Towarzystwo Żywienia Pozajelitowego, Dojelitowego i Metabolizmu (POLSPEN), Scientificia, Kraków 2019.
3. Kłęk S., Kapała A., Surwiłło-Snarska A et al. Leczenie żywieniowe w onkologii. Onkologia w Praktyce Klinicznej – Edukacja. 2024; 10 (2):111-129.

Wprowadzenie nowoczesnych leków z grupy analogów GLP-1 zrewolucjonizowało współczesne podejście do leczenia otyłości i metabolicznych chorób zależnych od masy ciała. Choć farmakoterapia ta wykazuje niezwykle wysoką skuteczność w redukcji tkanki tłuszczowej, kluczem do osiągnięcia trwałych rezultatów i zachowania zdrowia pozostaje odpowiednio zbilansowana dieta. Niniejszy artykuł szczegółowo omawia zasady komponowania posiłków, produkty rekomendowane i przeciwwskazane, a także sposoby radzenia sobie z ewentualnymi dolegliwościami podczas kuracji. Zrozumienie roli żywienia w trakcie leczenia pozwala nie tylko zmaksymalizować efekty terapeutyczne, ale również zapobiec powikłaniom i nawrotowi choroby po odstawieniu leków.

Z tego artykułu dowiesz się, że: >> analogi GLP-1 są grupą leków wykorzystywanych m.in. w leczeniu choroby otyłościowej, >> istnieją określone wskazania oraz przeciwwskazania do stosowania analogów GLP-1, które należy uwzględnić przed rozpoczęciem terapii, >> farmakoterapia może stanowić skuteczne wsparcie w redukcji masy ciała, jeśli jest stosowana zgodnie z zaleceniami, >> odpowiednie komponowanie codziennych posiłków oraz właściwy dobór makroskładników odgrywają istotną rolę podczas leczenia, >> niektóre produkty mogą nasilać działania niepożądane terapii, dlatego warto wiedzieć, których należy unikać, >> istnieją skuteczne sposoby radzenia sobie z najczęściej występującymi zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi związanymi z leczeniem, >> po zakończeniu terapii lekami GLP-1 może pojawić się efekt jojo, którego ryzyko zależy od wielu czynników, >> przed rozpoczęciem oraz w trakcie farmakologicznego leczenia choroby otyłościowej należy wykonywać określone badania laboratoryjne.

Spis treści:

1. Co to są analogi GLP-1 i jak działają?
2. Jakie są wskazania i przeciwwskazania do stosowania leków z grupy GLP-1?
3. Jaka jest skuteczność leków stosowanych w leczeniu choroby otyłościowej?
4. Jakie są możliwe efekty niepożądane podczas farmakoterapii leczenia otyłości?
5. Dieta przy stosowaniu leków GLP-1 – co jeść i jak komponować posiłki?
6. Jaka powinna być podaż białka podczas farmakoterapii leczenia otyłości?
7. Jakich produktów należy unikać stosując analogi GLP-1?
8. Jak radzić sobie z występowaniem zaburzeń żołądkowo-jelitowych?
9. Farmakoterapia otyłości a „efekt jojo” – czy masa ciała wraca po zakończeniu terapii?
10. Jakie badania wykonać przed i w trakcie stosowania leków z grupy GLP-1?
11. Zakończenie
12. Leki GLP-1 a farmakoterapia otyłości – sekcja FAQ

Co to są analogi GLP-1 i jak działają?

Analogi GLP-1 (np. semaglutyd, liraglutyd) to leki stosowane w leczeniu cukrzycy typu 2 i choroby otyłościowej. Są one syntetycznymi odpowiednikami naturalnego, ludzkiego glukagonopodobnego peptydu-1 (GLP-1) czyli hormonu inkretynowego wydzielanego przez komórki L jelita cienkiego w odpowiedzi na posiłek. Cechują się one znacznie dłuższym czasem półtrwania w organizmie w porównaniu do naturalnego hormonu. Główny mechanizm działania tych cząsteczek opiera się na aktywacji receptorów znajdujących się w ośrodku głodu i sytości w mózgu. Dzięki temu regulują one apetyt, zwiększając uczucie sytości po posiłku.

Ponadto analogi GLP-1 opóźniają opróżnianie żołądka, co wydłuża czas przebywania pokarmu w przewodzie pokarmowym i bezpośrednio przekłada się na mniejszą ilość spożywanych kalorii w ciągu dnia. W warunkach podwyższonego stężenia glukozy we krwi, leki te stymulują również wydzielanie insuliny przez komórki beta trzustki oraz hamują sekrecję glukagonu, co poprawia parametry gospodarki węglowodanowej.

>> Sprawdź też: Leptyna – hormon głodu i sytości

Jakie są wskazania i przeciwwskazania do stosowania leków z grupy GLP-1?

Stosowanie agonistów receptora GLP-1 należy przyjmować tylko na podstawie wskazań medycznych i pod ścisłą kontrolą lekarską. Zgodnie z europejskimi i światowymi wytycznymi, głównym wskazaniem do włączenia farmakoterapii w leczeniu choroby otyłościowej, jest:

1. rozpoznanie otyłości, która jest definiowana jako wskaźnik masy ciała BMI ≥30 kg/m²
2. stwierdzenie nadwagi na poziomie BMI ≥27 kg/m² oraz współwystępowania z nią co najmniej jednego powikłania zależnego od nadmiernej masy ciała, takiego jak np. nadciśnienie tętnicze krwi, dyslipidemia, cukrzyca typu 2, miażdżyca czy obturacyjny bezdech senny.

Istnieją stany kliniczne, które mogą wykluczać zastosowanie leków z grupy agonistów receptora GLP-1 lub wymagają szczególnej ostrożności i indywidualnej kwalifikacji lekarskiej. Do najważniejszych należą, m.in.:

• nadwrażliwość na substancję czynną lub pomocniczą danego preparatu,
• osobisty lub rodzinny wywiad rdzeniastego raka tarczycy oraz zespół MEN 2 czyli dziedziczny zespół zwiększający ryzyko m.in. rdzeniastego raka tarczycy,
• przebyte zapalenie trzustki,
• ciężkie zaburzenia czynności nerek,
• ciąża oraz okres karmienia piersią.

W przypadku podejrzenia lub potwierdzenia ostrego zapalenia trzustki w trakcie leczenia terapię należy przerwać i nie wznawiać jej po potwierdzeniu rozpoznania. Ostrożność należy zachować również u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi, w tym gastroparezą, czyli zaburzeniem opróżniania żołądka.

>> Warto przeczytać: Nadwaga a otyłość – czym się różnią? Klasyfikacja, leczenie i konsekwencje otyłości

Jaka jest skuteczność leków stosowanych w leczeniu choroby otyłościowej?

Skuteczność agonistów receptora GLP-1 w leczeniu otyłości przewyższa efekty uzyskiwane dotychczas przy użyciu większości dostępnych metod farmakologicznych, a w części badań klinicznych skala redukcji masy ciała zbliża się do wyników obserwowanych po leczeniu bariatrycznym. Solidnych dowodów w tym zakresie dostarczył wieloośrodkowy program badań klinicznych STEP (Semaglutide Treatment Effect in People with obesity), w którym oceniano skuteczność semaglutydu w dawce 2,4 mg podawanego raz w tygodniu.

U pacjentów z nadwagą lub otyłością bez cukrzycy typu 2 średnia redukcja masy ciała po 68 tygodniach leczenia wynosiła od 14,9% do 17,4%. Szczególnie istotny klinicznie jest także odsetek pacjentów odpowiadających na terapię, tj. 69-79% osób osiągnęło redukcję masy ciała o co najmniej 10%, a 51-64% zmniejszyło masę ciała o co najmniej 15%. Dla porównania, w grupach placebo, w których stosowano wyłącznie interwencję dotyczącą stylu życia, odsetki te były wyraźnie niższe. U pacjentów z nadwagą lub otyłością oraz współistniejącą cukrzycą typu 2 średnia redukcja masy ciała była mniejsza, lecz nadal istotna klinicznie i wynosiła 9,6% po 68 tygodniach leczenia. Długofalowe badanie STEP 5 potwierdziło natomiast, że uzyskany efekt może być utrzymany przy kontynuacji terapii – po 104 tygodniach średnia redukcja masy ciała wynosiła 15,2% w grupie semaglutydu wobec 2,6% w grupie placebo. Poza samą redukcją masy ciała obserwowano również korzystny wpływ leczenia na wybrane parametry kardiometaboliczne, w tym ciśnienie tętnicze i profil lipidowy, a także na funkcjonowanie fizyczne i jakość życia pacjentów.

Jakie są możliwe efekty niepożądane podczas farmakoterapii leczenia otyłości?

Profil bezpieczeństwa analogów GLP-1 jest dobrze poznany, a pojawiające się działania niepożądane mają najczęściej charakter łagodny lub umiarkowany. Ponadto, wykazują tendencję do samoistnego ustępowania w miarę adaptacji organizmu do leku. Dominującymi skutkami ubocznymi są objawy ze strony przewodu pokarmowego. Do najczęściej zgłaszanych przez pacjentów należą:

• nudności,
• wymioty,
• biegunki lub zaparcia,
• a także ogólny dyskomfort bądź ból w nadbrzuszu.

Rzadziej pacjenci mogą skarżyć się na:

• bóle i zawroty głowy,
• uczucie przewlekłego zmęczenia,
• osłabienie,
• zaburzenia smaku.

W rzadkich przypadkach istnieje ryzyko wystąpienia poważniejszych powikłań, takich jak kamica żółciowa, zapalenie pęcherzyka żółciowego czy wspomniane wcześniej ostre zapalenie trzustki. Nasilenie objawów żołądkowo-jelitowych wiąże się zazwyczaj z okresem zwiększania dawki leku (tzw. eskalacji) i w dużej mierze zależy od popełnianych przez pacjenta błędów dietetycznych.

Dieta przy stosowaniu leków GLP-1 – co jeść i jak komponować posiłki?

Farmakoterapia nie zastępuje zdrowego stylu życia, w tym prawidłowego żywienia, lecz stanowi jego wsparcie. Ze względu na to, że analogi GLP-1 zmniejszają apetyt, pacjenci jedzą znacznie mniej, dzięki czemu dochodzi do redukcji masy ciała. Z drugiej strony pojawia się ryzyko niedożywienia jakościowego oraz nadmiernej utraty beztłuszczowej masy ciała (mięśniowej). Z tego względu strategia żywieniowa prowadzona przez wykwalifikowanego dietetyka powinna skupiać się na wysokiej gęstości odżywczej potraw oraz odpowiedniej podaży białka.

W tabeli zamieszczono składniki pokarmowe ze wskazanymi źródłami pokarmowymi oraz ich rolą w organizmie podczas redukcji masy ciała.

Tab. Zalecane składniki pokarmowe, ich źródła i rola w organizmie

Składnik diety	Rekomendowane źródła	Funkcja w organizmie
białko	chudy drób, ryby, jaja, chudy nabiał, nasiona roślin strączkowych (np. soczewica, fasola, ciecierzyca), odżywki białkowe (serwatkowe/roślinne)	ochrona masy mięśniowej, wsparcie metabolizmu, regeneracja tkanek
węglowodany, w tym błonnik pokarmowy	pełnoziarniste produkty zbożowe (np. płatki owsiane, grube kasze jak gryczana i jęczmienna pęczak, ryż brązowy), świeże warzywa i owoce	regulacja rytmu wypróżnień, profilaktyka zaparć, wsparcie mikrobioty jelitowej
tłuszcze	oliwa z oliwek z pierwszego tłoczenia, olej rzepakowy, awokado, niewielkie ilości orzechów i nasion, a także kwasy tłuszczowe omega-3	wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K), działanie przeciwzapalne

Komponując posiłki, należy opierać się na zasadzie talerza zdrowego żywienia, to znaczy, że połowę objętości posiłku powinny stanowić warzywa i owoce, jedną czwartą produkty dostarczające pełnowartościowego białka, a pozostałą część produkty  będące źródłem węglowodanów złożonych.

Ze względu na opóźnione opróżnianie żołądka, posiłki powinny być mniejsze objętościowo, ale spożywane regularnie (np. 4-5 razy dziennie). Niezwykle istotne jest również dbanie o prawidłowe nawodnienie czyli wypijanie minimum 2 litrów czystej wody dziennie zapobiega odwodnieniu i wspomaga procesy redukcji.

Jaka powinna być podaż białka podczas farmakoterapii leczenia otyłości?

Podczas farmakoterapii leczenia otyłości należy zwrócić szczególną uwagę na odpowiednią podaż białka. Leki z grupy agonistów receptora GLP-1 zmniejszają apetyt i ilość spożywanego pokarmu, co sprzyja redukcji masy ciała, ale jednocześnie może zwiększać ryzyko niedostatecznej podaży składników odżywczych oraz utraty beztłuszczowej masy ciała, w tym masy mięśniowej. Z tego względu białko powinno być obecne w każdym głównym posiłku.

Zaleca się podaż co najmniej około 0,8 g białka na kilogram masy ciała na dobę. U pacjentów z wyższym BMI, dużą redukcją masy ciała, małą masą mięśniową lub ryzykiem sarkopenii zapotrzebowanie może być większe, sięgające nawet 1,5 g/kg m.c. i więcej. Również u osób starszych zaleca się zwiększenie spożycia białka do ok. 1-1,2 g/kg m.c. na dobę, zwłaszcza w przypadku stosowania diety o zmniejszonej energetyczności. Wraz ze zwiększoną podażą biała, należy wdrożyć regularną aktywność fizyczna, aby efektywniej zapobiegać sarkopenii.

Dobrymi źródłami białka są m.in. chudy drób, ryby, jaja, mleko i przetwory mleczne, a także tofu oraz nasiona roślin strączkowych.

>> Warto przeczytać: Dzienne zapotrzebowanie na białko. Jak je obliczyć i ile wynosi?

Jakich produktów należy unikać stosując analogi GLP-1?

Właściwy dobór produktów pozwala uniknąć nasilenia dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, które są bezpośrednio związane z mechanizmem działania leku. Istnieje grupa produktów, które ze względu na zawarte w nich związki mogą pogorszyć samopoczucie pacjenta i są to m.in.:

• produkty wysokotłuszczowe i smażone – fast-foody, tłuste mięsa (np. wieprzowina, baranina), ciężkie sosy na bazie śmietany i majonezu, a także potrawy smażone w głębokim tłuszczu. Tłuszcz naturalnie opóźnia trawienie, co w połączeniu z działaniem leków GLP-1 może prowadzić do silnych nudności, bólów brzucha i wymiotów,
• węglowodany proste i cukry rafinowane – słodycze, wyroby cukiernicze, gazowane napoje słodzone. Mogą one wywoływać nagłe wahania glikemii oraz nasilać procesy fermentacyjne w jelitach, prowadząc do wzdęć,
• alkohol – napoje alkoholowe nie tylko dostarczają „pustych kalorii”, ale przede wszystkim drażnią śluzówkę żołądka i zwiększają ryzyko wystąpienia ostrego zapalenia trzustki oraz hipoglikemii,
• produkty silnie wzdymające i gazotwórcze – warzywa kapustne czy cebulowe spożywane w nadmiarze mogą potęgować uczucie dyskomfortu w jamie brzusznej ze względu na spowolnioną perystaltykę jelit.

Nie oznacza to jednak konieczności całkowitej eliminacji wszystkich wymienionych wyżej produktów. Ważna jest indywidualna tolerancja, wielkość porcji oraz sposób przygotowania posiłków, dlatego dietę należy modyfikować stopniowo i obserwować reakcję organizmu.

Jak radzić sobie z występowaniem zaburzeń żołądkowo-jelitowych?

Większość dolegliwości gastrycznych można skutecznie kontrolować lub całkowicie wyeliminować za pomocą modyfikacji zachowań żywieniowych. Zaleca się zastosowanie następujących strategii:

• zmniejszenie porcji i powolne przeżuwanie jedzenia,
• kończenie posiłku w momencie pojawienia się pierwszego sygnału sytości – przejedzenie przy opóźnionym opróżnianiu żołądka może skutkować nudnościami,
• unikanie pozycji leżącej po jedzeniu – najlepiej przez co najmniej 2 godziny, aby zapobiec refluksowi żołądkowo-przełykowemu,
• spożywanie odpowiedniej ilości płynów – dobrze jest pić powoli, małymi łykami, najlepiej pomiędzy posiłkami, a nie w ich trakcie jedzenia, aby dodatkowo nie rozciągać ścian żołądka,
• w sytuacji wystąpienia biegunek zaleca się przede wszystkim zadbanie o odpowiednie nawodnienie oraz czasowe wprowadzenie diety lekkostrawnej. Pomocne może być spożywanie mniejszych porcji, ograniczenie produktów tłustych, smażonych, ostrych, bardzo słodkich oraz napojów gazowanych i alkoholu, które mogą nasilać dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Można również czasowo ograniczyć produkty o dużym potencjale fermentacyjnym, takie jak rośliny strączkowe, warzywa kapustne, cebula czy duże ilości produktów pełnoziarnistych. Jeśli biegunka jest nasilona, utrzymuje się przez kilka dni, towarzyszą jej objawy odwodnienia, silny ból brzucha, gorączka lub wymioty, pacjent powinien skonsultować się z lekarzem. W przypadku uporczywych lub nasilonych działań niepożądanych specjalista może rozważyć czasowe wstrzymanie zwiększania dawki, redukcję dawki lub inną modyfikację leczenia,
• w sytuacji wystąpienia zaparć należy zadbać o odpowiednie nawodnienie oraz stopniowe włączanie do diety źródeł błonnika, najlepiej rozpuszczalnego, takich jak płatki owsiane, siemię lniane, nasiona chia, warzywa, owoce czy babka płesznik. Zmiany należy wprowadzać powoli, ponieważ zbyt szybkie zwiększenie ilości błonnika może nasilać wzdęcia i dyskomfort w jamie brzusznej. Pomocne mogą być także mniejsze, regularne posiłki oraz codzienna umiarkowana aktywność fizyczna, np. spacer. Jeśli zaparcia są nasilone, utrzymują się mimo modyfikacji diety lub towarzyszą im ból brzucha, wymioty albo znaczne pogorszenie samopoczucia, pacjent powinien skonsultować się z lekarzem.

Poza tym w przypadku uczucia mdłości można zastosować napary z imbiru lub mięty. Najlepiej wybierać niesłodzone i niegazowane napoje.

Farmakoterapia otyłości a „efekt jojo” – czy masa ciała wraca po zakończeniu terapii?

Otyłość jest przewlekłą, nawracającą chorobą, która wymaga długofalowego, często trwającego całe życie leczenia. Badania kliniczne wskazują, że utrzymanie efektów terapii agonistami receptora GLP-1 wymaga kontynuacji leczenia. Po odstawieniu np. semaglutydu u wielu pacjentów obserwowano ponowny przyrost masy ciała oraz częściowe cofanie się wcześniej uzyskanych korzyści metabolicznych, co potwierdza przewlekły i nawrotowy charakter otyłości.

Dzieje się tak, ponieważ po odstawieniu leku ustępuje jego wpływ na regulację łaknienia i sytości apetyt może ponownie się nasilić, a mechanizmy adaptacji metabolicznej organizmu sprzyjają stopniowemu odzyskiwaniu utraconej masy ciała.

Czy „efekt jojo” jest zatem nieunikniony? Nie, pod warunkiem, że okres farmakoterapii zostanie wykorzystany na trwałą zmianę nawyków stylu życia, w tym sposobu żywienia. Lek daje pacjentowi czas, w którym bez ciągłego poczucia głodu może nauczyć się prawidłowego komponowania posiłków oraz wprowadzenia regularnej aktywności fizycznej. Trwała zmiana nawyków żywieniowych, regularna aktywność fizyczna i dalsza kontrola masy ciała stanowią podstawowe elementy ograniczające ryzyko powrotu utraconych kilogramów po ewentualnym zakończeniu farmakoterapii.

Jakie badania wykonać przed i w trakcie stosowania leków z grupy GLP-1?

Bezpieczna i skuteczna farmakoterapia otyłości wymaga odpowiedniej kwalifikacji pacjenta oraz regularnego monitorowania stanu zdrowia. Pomocne są w tym badania laboratoryjne, które pozwalają ocenić wyjściowy stan zdrowia oraz ewentualne przeciwwskazania lub powikłania leczenia.

Przed rozpoczęciem terapii warto rozważyć wykonanie oznaczeń we krwi takich jak, m.in.:

• morfologia,
• lipidogram czyli cholesterol całkowity oraz jego frakcje LDL, HDL i nie-HDL oraz triglicerydy,
• glukoza na czczo,
• enzymy wątrobowego – ALT, AST, GGTP
• kreatynina z eGFR, mocznik,
• enzymy trzustkowe – amylaza i lipaza,
• TSH, a w uzasadnionych przypadkach także fT3 i fT4.

W trakcie terapii badania kontrolne wykonuje się zgodnie z decyzją lekarza. Mogą one obejmować, m.in.:

• glukozę na czczo i hemoglobinę glikowaną (HbA1c) – w celu oceny gospodarki węglowodanowej,
• kreatyninę z eGFR i mocznik – w celu monitorowania funkcji nerek, szczególnie u pacjentów z chorobami nerek,
• ALT i AST – w celu oceny funkcji wątroby, zwłaszcza przy szybkiej redukcji masy ciała lub współistniejącej chorobie stłuszczeniowej wątroby,
• lipidogram – w celu oceny wpływu leczenia na ryzyko sercowo-naczyniowe,
• amylazę i lipazę – szczególnie w przypadku wystąpienia objawów mogących sugerować zapalenie trzustki, takich jak silny, uporczywy ból brzucha, nudności lub wymioty.

Zakres i częstotliwość badań powinny być zawsze dostosowane do stanu zdrowia pacjenta, chorób współistniejących, stosowanych leków oraz ewentualnych objawów pojawiających się w trakcie terapii.

Zakończenie

Farmakoterapia agonistami receptora GLP-1 może być skutecznym wsparciem w leczeniu choroby otyłościowej, ale jej efekty zależą nie tylko od samego leku, lecz przede wszystkim od codziennych nawyków pacjenta. Odpowiednio zbilansowana dieta, właściwe nawodnienie, aktywność fizyczna oraz szybka reakcja na ewentualne działania niepożądane zwiększają bezpieczeństwo terapii i pomagają utrzymać uzyskane rezultaty długoterminowo. Leczenie powinno być prowadzone pod opieką lekarza, najlepiej we współpracy z dietetykiem.

Leki GLP-1 a farmakoterapia otyłości – sekcja FAQ

---

Piśmiennictwo

1. Bąk‑Sosnowska M., Białkowska M., Bogdański P. i in. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024 – stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Med Prakt, 2024, 1-116.
2. Bergmann N.C, Davies M.J., Lingvay I. in. Semaglutide for the treatment of overweight and obesity: A review. Diabetes Obes Metab, 2022, 25(1), 18–35.
3. HassapidouM., VlassopoulosA., Kalliostra M. i in. European Association for the Study of Obesity Position Statement on Medical Nutrition Therapy for the Management of Overweight and Obesity in Adults Developed in Collaboration with the European Federation of the Associations of Dietitians. Obes Facts, 2023, 16(1), 11-28.
4. WaddenT.A., ChaoA.M., Moore M. i in. The Role of Lifestyle Modification with Second-Generation Anti-obesity Medications: Comparisons, Questions, and Clinical Opportunities. Curr Obes Rep, 2023, 12(4), 453-47.
5. WhartonS., DaviesM., Dicker D. i in. Managing the gastrointestinal side effects of GLP-1 receptor agonists in obesity: recommendations for clinical practice. Postgrad Med., 2022, 134(1), 14-19.

Glicyna to aminokwas, który odgrywa ważną rolę w funkcjonowaniu układu nerwowego, regeneracji tkanek oraz procesach metabolicznych organizmu. Coraz częściej zwraca się uwagę na jej wpływ na jakość snu, syntezę kolagenu, działanie przeciwutleniające i wspieranie regeneracji po wysiłku fizycznym. W artykule wyjaśniamy, czym jest glicyna, gdzie występuje, jakie ma właściwości oraz kiedy jej suplementacja może być pomocna. Dowiesz się także, jakie są objawy niedoboru i nadmiaru glicyny oraz kiedy warto wykonać odpowiednie badania. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć znaczenie glicyny dla zdrowia, przeczytaj cały artykuł.

Z artykułu dowiesz się, że: >> glicyna jest aminokwasem pełniącym wiele istotnych funkcji w organizmie, wpływającym m.in. na pracę układu nerwowego, procesy regeneracyjne i metabolizm, >> glicyna może wspierać jakość snu oraz ułatwiać zasypianie, dlatego jest przedmiotem zainteresowania zarówno naukowców, jak i osób dbających o zdrowy wypoczynek, >> aminokwas ten wykazuje właściwości przeciwutleniające i przeciwzapalne, które mogą wspierać ochronę organizmu przed stresem oksydacyjnym, >> glicyna naturalnie występuje w wielu produktach spożywczych, a niektóre z nich stanowią szczególnie bogate źródło tego składnika, >> zapotrzebowanie na glicynę może różnić się w zależności od wieku, stanu zdrowia czy poziomu aktywności organizmu, a suplementacja wymaga odpowiedniego dawkowania, >> suplementacja glicyny nie jest wskazana dla każdego i może wiązać się z określonymi przeciwwskazaniami oraz możliwymi skutkami ubocznymi, >> zarówno niedobór, jak i nadmiar glicyny mogą dawać charakterystyczne objawy, które warto znać i odpowiednio interpretować, >> badania poziomu glicyny mają znaczenie w wybranych sytuacjach diagnostycznych i mogą pomóc w ocenie stanu zdrowia oraz wykrywaniu niektórych zaburzeń.

Spis treści:

1. Co to jest glicyna?
2. Jak glicyna działa na organizm?
3. Na co pomaga glicyna i jakie ma właściwości?
4. Glicyna na sen – czy ułatwia zasypianie i poprawia jakość snu?
5. Gdzie występuje glicyna?
6. Glicyna – dawkowanie i zapotrzebowanie
7. Glicyna – przeciwwskazania i możliwe skutki uboczne
8. Objawy i skutki nadmiaru i niedoboru glicyny w organizmie
   • Objawy i skutki niedoboru glicyny
   • Objawy i skutki nadmiaru glicyny
9. Glicyna a zdrowie – kiedy należy wykonać badania?
10. Zakończenie
11. Glicyna – sekcja FAQ

Co to jest glicyna?

Glicyna to najprostszy aminokwas białkowy (NH₂-CH₂-COOH), zaliczany do aminokwasów endogennych, co oznacza, że organizm człowieka potrafi ją sam syntetyzować – głównie z seryny. W określonych sytuacjach fizjologicznych lub chorobowych może jednak stać się aminokwasem „warunkowo niezbędnym”, gdy zapotrzebowanie przewyższa możliwości syntezy.

Glicyna jest najmniejszym spośród wszystkich aminokwasów, ponieważ jej łańcuch boczny stanowi pojedynczy atom wodoru. Dzięki temu ma wyjątkowo prostą i elastyczną strukturę chemiczną, co umożliwia jej udział w budowie wielu białek, szczególnie kolagenu.

Jak glicyna działa na organizm?

Glicyna jest aminokwasem o bardzo szerokim działaniu biologicznym i pełni w organizmie człowieka wiele ważnych funkcji. Przede wszystkim uczestniczy w budowie białek, zwłaszcza kolagenu, który odpowiada za prawidłową strukturę skóry, kości, chrząstek, ścięgien oraz naczyń krwionośnych. Co trzeci aminokwas w cząsteczce kolagenu stanowi właśnie glicyna, dlatego odgrywa ona istotną rolę w regeneracji tkanek, gojeniu ran oraz utrzymaniu elastyczności skóry i stawów. Dzięki swojej niewielkiej budowie umożliwia tworzenie stabilnej struktury włókien kolagenowych.

Glicyna wpływa również na funkcjonowanie układu nerwowego. Działa jako neuroprzekaźnik hamujący w rdzeniu kręgowym i pniu mózgu, co oznacza, że zmniejsza pobudliwość neuronów. W praktyce przekłada się to na działanie uspokajające, rozluźniające oraz wspierające regenerację organizmu. Badania naukowe wskazują, że suplementacja glicyny może poprawiać jakość snu, skracać czas zasypiania oraz zmniejszać uczucie zmęczenia w ciągu dnia. Aminokwas ten uczestniczy także w regulacji receptorów NMDA odpowiedzialnych za procesy pamięci, uczenia się i neuroplastyczność mózgu.

Istotnym działaniem glicyny jest również jej udział w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym. Glicyna jest składnikiem glutationu, jednego z najważniejszych przeciwutleniaczy w organizmie. Dzięki temu pomaga neutralizować wolne rodniki, chroni komórki przed uszkodzeniem i wspiera prawidłowe funkcjonowanie mitochondriów oraz wątroby.

W badaniach podkreśla się także jej właściwości przeciwzapalne. Glicyna może ograniczać produkcję cytokin prozapalnych i wpływać na regulację odpowiedzi immunologicznej organizmu, dlatego analizuje się jej potencjalne zastosowanie wspomagające w chorobach metabolicznych, stanach zapalnych oraz regeneracji tkanek.

Ponadto glicyna bierze udział w wielu procesach metabolicznych. Jest niezbędna do syntezy kreatyny, hemu, puryn budujących DNA i RNA oraz kwasów żółciowych. Wspiera produkcję energii w mięśniach i może wpływać na poprawę regeneracji po wysiłku fizycznym.

>> Sprawdź też: Kolagen – jak zadbać o jego optymalny poziom?

Na co pomaga glicyna i jakie ma właściwości?

Glicyna pomaga przede wszystkim w poprawie jakości snu, regeneracji organizmu oraz wspieraniu układu nerwowego. Działa uspokajająco i relaksująco, ponieważ jest neuroprzekaźnikiem hamującym w ośrodkowym układzie nerwowym. Może zmniejszać napięcie nerwowe i wspierać proces zasypiania.

Aminokwas ten wspomaga również regenerację skóry, stawów i tkanki łącznej, ponieważ bierze udział w syntezie kolagenu. Dzięki temu może korzystnie wpływać na gojenie ran oraz utrzymanie elastyczności skóry i chrząstek.

Glicyna wykazuje także właściwości przeciwutleniające i przeciwzapalne. Uczestniczy w produkcji glutationu, jednego z najważniejszych przeciwutleniaczy organizmu, co pomaga chronić komórki przed stresem oksydacyjnym i uszkodzeniami wywołanymi przez wolne rodniki.
Ponadto glicyna wspiera procesy metaboliczne, uczestniczy w syntezie kreatyny, hemu oraz kwasów nukleinowych, a także może wpływać na poprawę metabolizmu glukozy i regenerację mięśni po wysiłku fizycznym.

Glicyna na sen – czy ułatwia zasypianie i poprawia jakość snu?

Glicyna może ułatwiać zasypianie i poprawiać jakość snu poprzez wpływ na ośrodkowy układ nerwowy oraz regulację temperatury ciała. Jest aminokwasem pełniącym funkcję neuroprzekaźnika hamującego, dlatego zmniejsza pobudliwość neuronów i działa uspokajająco.

Mechanizm działania glicyny związany jest przede wszystkim z aktywacją receptorów glicynowych w mózgu i rdzeniu kręgowym. Po związaniu z receptorem glicyna zwiększa napływ jonów chlorkowych do komórek nerwowych, co prowadzi do hiperpolaryzacji neuronów i obniżenia ich aktywności. W efekcie organizm łatwiej przechodzi w stan relaksacji sprzyjający zasypianiu.

Glicyna wpływa także na receptory NMDA uczestniczące w regulacji rytmu dobowego, pamięci i procesów neuroprzekaźnictwa. Dzięki temu może wspierać bardziej stabilny i regenerujący sen.

Istotnym elementem działania glicyny jest również wpływ na termoregulację organizmu. Badania wskazują, że przyjęcie glicyny przed snem może obniżać temperaturę centralną ciała poprzez zwiększenie rozszerzenia naczyń krwionośnych w kończynach. Fizjologiczny spadek temperatury ciała jest jednym z sygnałów inicjujących sen, dlatego mechanizm ten może skracać czas zasypiania.

Gdzie występuje glicyna?

Glicyna występuje naturalnie zarówno w organizmie człowieka, jak i w wielu produktach spożywczych. Jest aminokwasem endogennym, co oznacza, że organizm potrafi ją syntetyzować głównie z seryny w wątrobie i nerkach. Jednocześnie duże ilości glicyny dostarczane są z dietą.

Największe stężenie glicyny znajduje się w białkach kolagenowych, dlatego szczególnie bogatymi źródłami są:

• żelatyna,
• galarety mięsne,
• buliony kostne,
• skóra drobiowa,
• chrząstki i tkanka łączna zwierząt.

Glicyna występuje również w produktach wysokobiałkowych, takich jak:

• mięso,
• ryby,
• jaja,
• nabiał.

Mniejsze ilości tego aminokwasu znajdują się także w produktach roślinnych, zwłaszcza:

• roślinach strączkowych,
• nasionach,
• orzechach,
• pełnych ziarnach zbóż.

W organizmie człowieka glicyna obecna jest przede wszystkim w:

• kolagenie skóry, kości i chrząstek,
• mięśniach,
• tkance nerwowej,
• enzymach i białkach komórkowych.

Duże znaczenie biologiczne glicyny wynika z jej udziału w syntezie:

• kolagenu,
• glutationu,
• kreatyny,
• hemu,
• kwasów nukleinowych DNA i RNA.

>> Może Cię zainteresować: Dieta wątrobowa – zasady, wskazania, przykładowy jadłospis. Co jeść, a czego unikać?

Glicyna – dawkowanie i zapotrzebowanie

Glicyna jest aminokwasem endogennym, dlatego nie ustalono oficjalnego dziennego zapotrzebowania żywieniowego dla zdrowych osób. Organizm człowieka potrafi ją samodzielnie syntetyzować, jednak badania naukowe wskazują, że w wielu sytuacjach fizjologicznych ilość produkowanej glicyny może być niewystarczająca w stosunku do potrzeb organizmu, szczególnie w zakresie syntezy kolagenu i glutationu.

Szacuje się, że przeciętna dieta dostarcza około 1,5-3 g glicyny dziennie, głównie z produktów bogatych w białko i kolagen. Największe ilości glicyny znajdują się w żelatynie, bulionach kostnych, mięsie oraz produktach zawierających tkankę łączną.

W badaniach naukowych suplementacja glicyny najczęściej obejmuje dawki od 3 do 5 g na dobę. Takie ilości stosowano przede wszystkim w celu:

• poprawy jakości snu,
• wspierania regeneracji organizmu,
• działania przeciwutleniającego,
• wsparcia syntezy kolagenu.

W przypadku poprawy snu glicynę najczęściej podawano w dawce około 3 g przyjmowanych 30-60 minut przed snem. Badania wykazały, że taka suplementacja może skracać czas zasypiania oraz poprawiać subiektywną jakość snu

Glicyna – przeciwwskazania i możliwe skutki uboczne

Glicyna jest uznawana za aminokwas o wysokim profilu bezpieczeństwa i w większości badań była dobrze tolerowana nawet przy stosowaniu przez dłuższy czas. Mimo to istnieją pewne przeciwwskazania oraz możliwe skutki uboczne związane z jej suplementacją.

Najczęściej opisywane działania niepożądane dotyczą układu pokarmowego. Przy wyższych dawkach glicyny mogą występować:

• nudności,
• uczucie pełności,
• dyskomfort żołądkowy,
• miękkie stolce lub biegunka.

U części osób obserwowano także:

• senność,
• uczucie zmęczenia,
• zawroty głowy,
• obniżenie koncentracji, szczególnie po przyjęciu glicyny w ciągu dnia.

Ze względu na działanie hamujące w ośrodkowym układzie nerwowym glicyna może nasilać efekt uspokajający niektórych leków działających sedacyjnie lub nasennie. Ostrożność zaleca się zwłaszcza u osób stosujących:

• leki przeciwpsychotyczne,
• leki uspokajające,
• leki nasenne,
• preparaty wpływające na receptory NMDA.

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby chorujące na schizofrenię. Chociaż glicyna była badana jako substancja wspomagająca terapię zaburzeń psychicznych, może wpływać na neuroprzekaźnictwo glutaminianergiczne i wymaga kontroli lekarskiej podczas suplementacji.

Objawy i skutki nadmiaru i niedoboru glicyny w organizmie

Objawy i skutki niedoboru glicyny

Niedobór glicyny jest trudny do jednoznacznego rozpoznania, ponieważ organizm potrafi samodzielnie syntetyzować ten aminokwas. Jednak według badań naukowych w określonych sytuacjach zapotrzebowanie na glicynę może przewyższać możliwości jej produkcji, co może prowadzić do względnego niedoboru.

Niedobór glicyny może wpływać przede wszystkim na:

• regenerację tkanek,
• syntezę kolagenu,
• funkcjonowanie układu nerwowego,
• ochronę antyoksydacyjną organizmu.

Do możliwych objawów niedoboru glicyny zalicza się:

• pogorszenie jakości snu,
• zwiększone zmęczenie,
• problemy z regeneracją organizmu,
• osłabienie kondycji skóry, stawów i chrząstek,
• wolniejsze gojenie ran,
• obniżoną odporność na stres oksydacyjny.

Niedostateczna ilość glicyny może również ograniczać syntezę glutationu – jednego z najważniejszych przeciwutleniaczy komórkowych. To może zwiększać podatność komórek na uszkodzenia oksydacyjne i procesy zapalne.

Badania wskazują także, że niższe stężenia glicyny częściej obserwuje się u osób z:

• otyłością,
• cukrzycą typu 2,
• zespołem metabolicznym,
• przewlekłymi stanami zapalnymi.

Objawy i skutki nadmiaru glicyny

Nadmiar glicyny występuje rzadko, ponieważ aminokwas ten jest stosunkowo dobrze metabolizowany i wydalany przez organizm. Najczęściej nadmierne stężenie glicyny wiąże się z wysoką suplementacją lub zaburzeniami metabolicznymi.

Do najczęstszych objawów nadmiaru glicyny należą:

• nudności,
• dyskomfort żołądkowo-jelitowy,
• biegunka,
• uczucie senności,
• zawroty głowy,
• uczucie osłabienia.

Ze względu na wpływ glicyny na ośrodkowy układ nerwowy wysokie dawki mogą powodować nadmierne działanie uspokajające i obniżenie koncentracji.

Bardzo wysokie stężenie glicyny we krwi może występować w rzadkiej chorobie metabolicznej zwanej nieketotyczną hiperglicynemią. Schorzenie to związane jest z zaburzeniem metabolizmu glicyny i prowadzi do jej nagromadzenia w organizmie, szczególnie w układzie nerwowym. Objawy mogą obejmować:

• ciężkie zaburzenia neurologiczne,
• drgawki,
• zaburzenia oddychania,
• opóźnienie rozwoju.

U zdrowych osób stosujących standardowe dawki suplementacyjne glicyna jest jednak uznawana za substancję bezpieczną i dobrze tolerowaną.

Glicyna a zdrowie – kiedy należy wykonać badania?

Glicyna nie jest rutynowo oznaczana w standardowych badaniach laboratoryjnych, jednak ocena jej stężenia może być pomocna w diagnostyce wybranych zaburzeń metabolicznych, neurologicznych oraz chorób związanych z metabolizmem aminokwasów. Badania poziomu glicyny wykonuje się najczęściej we krwi, moczu lub płynie mózgowo-rdzeniowym.

Oznaczenie glicyny warto rozważyć przede wszystkim w przypadku objawów sugerujących zaburzenia metabolizmu aminokwasów, takich jak:

• przewlekłe zmęczenie,
• zaburzenia neurologiczne,
• drgawki,
• problemy z koncentracją,
• zaburzenia snu,
• niewyjaśnione zaburzenia metaboliczne.

Badanie glicyny wykonuje się również przy podejrzeniu rzadkich chorób genetycznych, zwłaszcza nieketotycznej hiperglicynemii. W schorzeniu tym dochodzi do nieprawidłowego rozkładu glicyny i jej nadmiernego gromadzenia się w organizmie, szczególnie w układzie nerwowym. Choroba może objawiać się:

• ciężkimi zaburzeniami neurologicznymi,
• drgawkami,
• zaburzeniami oddychania,
• opóźnieniem rozwoju.

Badania naukowe wskazują, że u osób z zaburzeniami metabolicznymi często obserwuje się obniżone stężenia glicyny we krwi, co może być związane z nasilonym stresem oksydacyjnym i zaburzeniami metabolizmu energetycznego.

W praktyce klinicznej oznaczenie glicyny wykonuje się głównie jako element rozszerzonej diagnostyki metabolicznej lub neurologicznej, a interpretacja wyników powinna uwzględniać stan kliniczny pacjenta oraz wyniki innych badań laboratoryjnych.

Zakończenie

Glicyna jest aminokwasem o szerokim znaczeniu biologicznym:

• uczestniczy w syntezie kolagenu,
• wspiera funkcjonowanie układu nerwowego,
• wpływa na jakość snu,
• pomaga chronić organizm przed stresem oksydacyjnym.

Badania naukowe wskazują również na jej potencjalne działanie przeciwzapalne i wspierające regenerację organizmu. Zarówno niedobór, jak i nadmiar glicyny mogą wpływać na funkcjonowanie organizmu, dlatego w przypadku przewlekłego zmęczenia, zaburzeń snu, problemów neurologicznych lub metabolicznych warto rozważyć odpowiednią diagnostykę. Jeśli obserwujesz niepokojące objawy lub planujesz suplementację glicyny, skonsultuj się ze specjalistą i wykonaj badania, które pozwolą lepiej ocenić stan organizmu.

Glicyna – sekcja FAQ

---

Bibliografia

1. Holeček M. Glycine as a conditionally essential amino acid and its relationship to l-serine. 2022.
2. Razak MA, Begum PS, Viswanath B, Rajagopal S. Multifarious Beneficial Effect of Nonessential Amino Acid, Glycine: A Review. 2017.
3. Boča R, Štofko J, Imrich R. Effect of Solvation on Glycine Molecules: A Theoretical Study. 2021.
4. Ramos-Jiménez A, et al. An Update of the Promise of Glycine Supplementation for Enhancing Physical Performance and Recovery. 2023.
5. Aguayo-Cerón KA, et al. Glycine: The Smallest Anti-Inflammatory Micronutrient. 2023.
6. Li P, Wu G. Roles of dietary glycine, proline, and hydroxyproline in collagen synthesis and animal growth. 2018.
7. Van Hove JLK, et al. Benzoate treatment and the glycine index in nonketotic hyperglycinaemia. 2005.

Przez wiele lat jajka były obarczane winą za wzrost stężenia cholesterolu we krwi i zwiększone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Zalecano ich znaczne ograniczenie, szczególnie osobom z podwyższonym LDL. Dziś wiemy, że ten pogląd był oparty na niepełnych danych, a coraz nowsze badania dostarczają solidnych dowodów w tej sprawie. Co mówią te badania? Zapraszamy do przeczytania.

Z artykułu dowiesz się, że: >> jajka są źródłem cholesterolu, jednak ich wpływ na profil lipidowy jest bardziej złożony, niż mogłoby się wydawać, >> osoby zdrowe mogą spożywać jajka w określonych ilościach bez obaw o negatywny wpływ na zdrowie, >> sposób przygotowania jaj ma znaczenie dla ich wartości odżywczej i wpływu na organizm, dlatego jajka na miękko oraz jajecznica mogą oddziaływać na zdrowie w różny sposób, >> niektóre osoby powinny zwracać szczególną uwagę na ilość spożywanych jajek ze względu na stan zdrowia lub występowanie określonych czynników ryzyka.

Spis treści:

1. Cholesterol w jajkach – ile go jest i gdzie najwięcej?
2. Wpływ jajek na poziom cholesterolu
   • Poziom cholesterolu a sposób przygotowania: jajko na miękko czy jajecznica?
3. Ile jajek można zjeść?
   • Kto powinien ograniczyć spożycie jajek?
4. Zakończenie

Cholesterol w jajkach – ile go jest i gdzie najwięcej?

Jajko kurze jest jednym z najbardziej skoncentrowanych źródeł cholesterolu pokarmowego w diecie. Średniej wielkości jajko zawiera około 180-200 mg cholesterolu, przy czym praktycznie cała ta ilość znajduje się w żółtku. Białko jaja jest natomiast pozbawione cholesterolu i tłuszczu – stanowi czyste źródło wysokowartościowego białka.

Dla porównania – 100 g masła (pół kostki) zawiera około 215 mg cholesterolu, a 100 g wątroby wołowej – ponad 300 mg. Jednak, jak pokazują wieloletnie już badania, sama obecność cholesterolu w produkcie nie przesądza o jego wpływie na nasze zdrowie. Organizm ludzki produkuje codziennie około 800-1200 mg cholesterolu w wątrobie i to jest główne źródło tego związku w organizmie. Dodatkowo organizm człowieka wyposażony jest w mechanizm kompensacyjny, który polega na tym, że gdy zwiększa się spożycie cholesterolu z dietą, wątroba zmniejsza jego syntezę.

Dlatego osoba zdrowa nie musi restrykcyjnie ograniczać spożycia jajek, tym bardziej, że są one wartościowym źródłem składników odżywczych – białka o wysokiej wartości biologicznej, witaminy D, witaminy B12, selenu, choliny oraz karotenoidów (luteiny i zeaksantyny), które wspierają zdrowy wzrok.

Amerykańskie wytyczne od 2015 roku nie nakładają już sztywnego limitu spożycia 300 mg cholesterolu na dobę.

Wpływ jajek na poziom cholesterolu

W badaniu z 2025 roku, opublikowanym w „The American Journal of Clinical Nutrition” naukowcy postanowili oddzielić działanie cholesterolu pokarmowego od wpływu tłuszczów nasyconych – dwóch czynników, które zwykle występują razem w produktach pochodzenia zwierzęcego.
Wzięło w nim udział 61 dorosłych z wyjściowym LDL poniżej 128 mg/dl (3,5 mmol/l). Każdy uczestnik przez 5 tygodni stosował kolejno trzy izokaloryczne diety:

• dieta zawierająca 2 całe jajka dziennie: 600 mg cholesterolu dziennie, tylko 6% energii z tłuszczów nasyconych – wysokocholesterolowa i niskotłuszczowa,
• dieta bez jajek: 300 mg cholesterolu, 12% energii z tłuszczów nasyconych – niskocholesterolowa i wysokotłuszczowa,
• dieta kontrolna z jednym jajkiem tygodniowo: 600 mg cholesterolu, 12% energii z tłuszczów nasyconych – wysokocholesterolowa i wysokotłuszczowa.

Wyniki były jednoznaczne:

• dieta zawierająca 2 jajka dziennie przy jednoczesnym ograniczeniu tłuszczów nasyconych spowodowała obniżenie stężenie LDL, w porównaniu do diety kontrolnej.
• dieta bez jajek, uboga w cholesterol ale bogata w tłuszcze nasycone, nie spowodowała istotnej redukcji LDL w porównaniu do diety zawierającej jaja.
• dieta kontrolna, łącząca wysoki cholesterol i wysokie spożycie tłuszczów nasyconych, ale tylko z jednym jajkiem w tygodniu, spowodowała najwyższy wzrost cholesterolu LDL.  

Ważne: Głównym czynnikiem wpływającym na stężenie tzw. „złego” cholesterolu LDL są tłuszcze nasycone, a nie cholesterol pokarmowy (również pochodzący z jajek).

Poziom cholesterolu a sposób przygotowania: jajko na miękko czy jajecznica?

Jaja i zawarty w nich cholesterol nie są przyczyną zaburzeń lipidowych we krwi i podniesienia poziomu cholesterolu LDL, jednak pod pewnym warunkiem.
Ważny jest sposób ich przyrządzania i użycie określonych dodatków.

Jajko ugotowane na miękko lub twardo, jajko sadzone na minimalnej ilości oleju lub bez tłuszczu oraz omlet przygotowany bez dodatku masła wprowadzają do organizmu głównie cholesterol z żółtka, bez znaczącej ilości tłuszczów nasyconych.

Natomiast klasyczna jajecznica na maśle, z boczkiem, kiełbasą lub dużą ilością sera żółtego, znacząco zwiększa spożycie tłuszczów nasyconych. W takim przypadku to właśnie one, a nie cholesterol zawarty w jajku, mają największy wpływ na wzrost LDL.

Z tego powodu osoby, które muszą zwracać uwagę na poziom cholesterolu we krwi, powinny przede wszystkim zadbać, aby jeść jaja bez dodatku tłuszczu, czyli głównie gotowane. Również jajko sadzone, smażone na niewielkiej ilości oleju rzepakowego, oliwy lub nawet odrobinie masła klarowanego, będzie korzystniejsze niż jajecznica.

Ile jajek można zjeść?

Aktualny stan wiedzy pozwala stwierdzić, że u większości zdrowych osób spożycie 1-2 całych jaj dziennie nie powoduje niekorzystnych zmian w profilu lipidowym, o ile dieta jest uboga w tłuszcze nasycone i bogata w produkty roślinne.

Wiele towarzystw kardiologicznych i dietetycznych liberalizuje zalecenia. Australijskie Towarzystwo Kardiologiczne dopuszcza do 6 jaj tygodniowo nawet u osób z chorobą sercowo-naczyniową, o ile reszta diety jest prawidłowa. Jajka spożywane z warzywami, pełnoziarnistym pieczywem czy awokado wpisują się w schemat zdrowego żywienia. Natomiast podawanie ich np. z boczkiem czy kiełbasą i białą bułką, tworzy posiłek o wysokiej zawartości tłuszczów nasyconych, soli i ubogi w błonnik.

Kto powinien ograniczyć spożycie jajek?

Badania jednoznacznie pokazują, że wpływ jajek na poziom cholesterolu i profil lipidowy u większości osób jest niewielki.
Należy jednak zaznaczyć, że chociaż w cytowanym badaniu, u osób spożywających dwa jajka dziennie, ale ograniczających tłuszcze nasycone, obniżył się poziom cholesterolu LDL, to ujawniło się niekorzystne przesunięcie pomiędzy poszczególnymi cząstkami tej frakcji cholesterolu. Otóż spożywanie 2 jajek dziennie zmniejszało stężenie dużych cząstek LDL, które są mniej aterogenne, czyli mniej szkodliwe dla rozwoju miażdżycy. Jednocześnie zwiększało ilość małych, gęstych cząstek LDL, które uznawane są za bardziej szkodliwe dla naczyń, łatwiej wbudowują się w płytkę miażdżycową. Może to częściowo niwelować korzystny efekt obniżenia całkowitego LDL, wymaga to dalszych badań i jednak zdrowego rozsądku w podejściu do spożywania jajek.
W oparciu o dostępne dane można przyjąć, że dla osób zdrowych spożycie dwóch jajek dziennie nie zwiększa ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. U osób z podwyższonym ryzykiem rozsądnym limitem pozostaje 6-7 jajek tygodniowo.
Istnieją również grupy pacjentów, które powinny zachować ostrożność:

• osoby z cukrzycą typu 2 – badania epidemiologiczne wskazują, że u tych pacjentów wyższe spożycie jajek może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem incydentów sercowo-naczyniowych. Mechanizm tłumaczy się zaburzonym wchłanianiem i metabolizmem cholesterolu w przebiegu insulinooporności.
• osoby z hipercholesterolemią rodzinną lub z genetycznie uwarunkowaną nadwrażliwością na cholesterol pokarmowy (tzw. „hyper-responders”) – u nich nawet niewielkie ilości cholesterolu mogą znacząco podnosić stężenie LDL.
• osoby z wysokim stężeniem lipoprotetiny (a) – Lp(a) – jej podwyższony poziom jest niezależnym czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, nawet przy prawidłowym poziomie cholesterolu całkowitego i LDL.
• pacjenci z niewydolnością serca – niektóre badania sugerują zwiększone ryzyko zaostrzeń przy wysokim spożyciu jajek.

W tych grupach decyzja o ilości spożywanych jajek powinna być podejmowana w oparciu o regularne kontrole lipidogramu.

>> Sprawdź też: Hipercholesterolemia – czym jest i jak się objawia? Przyczyny, diagnostyka i zapobieganie

Zakończenie

Jajka nie są już uznawane za produkt, który automatycznie podnosi cholesterol. Najnowsze badania wskazują, że znacznie większy wpływ na stężenie LDL mają tłuszcze nasycone niż cholesterol pochodzący z żywności. Spożywane w ramach zbilansowanej diety, ubogiej w tłuszcze nasycone i bogatej w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste oraz zdrowe tłuszcze, mogą stanowić wartościowe źródło wysokiej jakości białka, choliny, luteiny i witamin z grupy B.
Osoby zdrowe mogą bez obaw włączać dwa jajka dziennie do jadłospisu. Pacjenci z chorobami kardiologicznymi, cukrzycą lub zaburzeniami lipidowymi powinni skonsultować liczbę spożywanych jajek ze specjalistą (lekarzem i/lub dietetykiem) oraz w oparciu o badania laboratoryjne.

---

Bibliografia

1. Carter S, Hill AM, Yandell C, Wood L, Coates AM, Buckley JD. Impact of dietary cholesterol from eggs and saturated fat on LDL cholesterol levels: a randomized cross-over study. Am J Clin Nutr. 2025 Jul;122(1):83-91. doi: 10.1016/j.ajcnut.2025.05.001. Epub 2025 May 6. Erratum in: Am J Clin Nutr. 2025 Dec;122(6):1873. doi: 10.1016/j.ajcnut.2025.10.009. PMID: 40339906.
2. Eggs and the heart | Evidence paper – Heart Foundation NZ (dostęp: 21.05.2026 r.)

Tryptofan to jeden z kluczowych aminokwasów egzogennych, który wpływa nie tylko na syntezę białek, ale również na funkcjonowanie układu nerwowego, odpornościowego i pokarmowego. Jest prekursorem serotoniny i melatoniny, dlatego odgrywa ważną rolę w regulacji nastroju, jakości snu oraz odpowiedzi organizmu na stres. W artykule wyjaśniamy, czym dokładnie jest tryptofan, jak działa w organizmie, w jakich produktach występuje oraz jakie mogą być skutki jego niedoboru i nadmiaru. Dowiesz się także, kiedy suplementacja może być pomocna i jak bezpiecznie stosować tryptofan. Sprawdź, dlaczego ten aminokwas ma tak duże znaczenie dla zdrowia i kiedy warto zwrócić uwagę na jego poziom w diecie.

Z tego artykułu dowiesz się: >> czym jest tryptofan i dlaczego należy do najważniejszych aminokwasów egzogennych, >> jak tryptofan wpływa na produkcję serotoniny, melatoniny oraz funkcjonowanie układu nerwowego, >> jakie właściwości zdrowotne wykazuje tryptofan i na co może pomagać, >> w jakich produktach znajduje się najwięcej tryptofanu i jak zwiększyć jego przyswajanie, >> jakie jest dzienne zapotrzebowanie na tryptofan oraz kiedy rozważa się suplementację, >> jakie objawy mogą wskazywać na niedobór lub nadmiar tryptofanu, >> czy suplementacja tryptofanu jest bezpieczna, jakie są przeciwwskazania i możliwe skutki uboczne, >> jak tryptofan wpływa na mikrobiotę jelitową, odporność oraz jakość snu.

Spis treści:

1. Tryptofan – co to jest?
2. Jak tryptofan działa w organizmie?
3. Tryptofan – na co pomaga i jakie ma właściwości?
4. Tryptofan – w czym jest? Produkty bogate w tryptofan
5. Tryptofan w diecie – jak zwiększyć jego przyswajanie?
6. Tryptofan – zapotrzebowanie i dawkowanie
7. Niedobór i nadmiar tryptofanu – objawy i skutki
8. Czy suplementacja tryptofanu jest bezpieczna? Przeciwwskazania i skutki uboczne
9. Zakończenie
10. Tryptofan – sekcja FAQ

Tryptofan – co to jest?

Tryptofan jest aminokwasem egzogennym, co oznacza, że organizm człowieka nie jest zdolny do jego samodzielnej syntezy i musi być dostarczany wraz z dietą. Należy do aminokwasów aromatycznych i pełni funkcję zarówno budulcową, uczestnicząc w syntezie białek, jak i metaboliczną, ponieważ stanowi prekursor wielu biologicznie aktywnych związków.

W organizmie człowieka tryptofan metabolizowany jest głównie trzema szlakami:

• kynureninowym,
• serotoninowym,
• indolowym związanym z aktywnością mikrobioty jelitowej.

Największa część tryptofanu, około 90-95%, ulega przemianom w szlaku kynureninowym, który odgrywa istotną rolę w regulacji odpowiedzi immunologicznej, procesach zapalnych oraz metabolizmie energetycznym.

Znaczenie tryptofanu wynika przede wszystkim z faktu, że jest on prekursorem serotoniny – neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za regulację nastroju, emocji, apetytu oraz rytmu snu i czuwania. Serotonina może być następnie przekształcana do melatoniny, hormonu regulującego rytm dobowy i jakość snu.

Zaburzenia metabolizmu tryptofanu obserwowane są między innymi w depresji, chorobach neurodegeneracyjnych, zaburzeniach lękowych oraz przewlekłych stanach zapalnych. Badania wskazują, że podczas aktywacji układu odpornościowego dochodzi do zwiększonego rozkładu tryptofanu do kynureniny kosztem syntezy serotoniny, co może wpływać na pogorszenie samopoczucia psychicznego i rozwój objawów depresyjnych.

Jak tryptofan działa w organizmie?

Tryptofan pełni w organizmie człowieka wiele istotnych funkcji metabolicznych i regulacyjnych. Jako aminokwas egzogenny musi być dostarczany wraz z dietą, a po wchłonięciu bierze udział nie tylko w syntezie białek, ale również w produkcji licznych związków biologicznie aktywnych wpływających na funkcjonowanie:

• układu nerwowego,
• odpornościowego,
• pokarmowego.

Działanie tryptofanu w organizmie związane jest głównie z jego przemianami metabolicznymi zachodzącymi w kilku szlakach biochemicznych, przede wszystkim serotoninowym i kynureninowym.

Jednym z najważniejszych mechanizmów działania tryptofanu jest jego udział w syntezie serotoniny. W ośrodkowym układzie nerwowym tryptofan transportowany jest przez barierę krew–mózg, gdzie pod wpływem enzymu hydroksylazy tryptofanowej przekształcany jest do 5-hydroksytryptofanu, a następnie do serotoniny.

Serotonina pełni funkcję neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za regulację nastroju, emocji, apetytu, odczuwania bólu oraz rytmu snu i czuwania. Z tego względu odpowiednia dostępność tryptofanu może wpływać na poprawę samopoczucia psychicznego oraz jakości snu. Niedobór tryptofanu lub zaburzenia jego metabolizmu wiążą się z większym ryzykiem depresji, zaburzeń lękowych i przewlekłego zmęczenia.

Serotonina powstająca z tryptofanu może być dalej przekształcana do melatoniny w szyszynce. Melatonina odpowiada za regulację rytmu dobowego organizmu, synchronizację cyklu snu i czuwania oraz działanie antyoksydacyjne. Dzięki temu tryptofan pośrednio uczestniczy w utrzymaniu prawidłowego snu oraz regeneracji organizmu.

Większość tryptofanu w organizmie metabolizowana jest jednak w szlaku kynureninowym. Proces ten zachodzi głównie w wątrobie oraz komórkach układu odpornościowego. Pod wpływem enzymów TDO i IDO tryptofan przekształcany jest do kynureniny, a następnie do szeregu metabolitów wykazujących działanie neuroprotekcyjne lub neurotoksyczne. Szlak ten odgrywa ważną rolę w regulacji odpowiedzi immunologicznej i procesów zapalnych.

Tryptofan – na co pomaga i jakie ma właściwości?

Tryptofan wykazuje szerokie działanie biologiczne, ponieważ uczestniczy w wielu procesach metabolicznych i regulacyjnych zachodzących w organizmie człowieka. Najczęściej zwraca się uwagę na jego wpływ na funkcjonowanie układu nerwowego, jakość snu, nastrój oraz odporność. Wynika to z faktu, że tryptofan jest prekursorem serotoniny i melatoniny, a także bierze udział w powstawaniu związków regulujących procesy immunologiczne i przeciwzapalne.
Jedną z najważniejszych właściwości tryptofanu jest jego wpływ na samopoczucie psychiczne i funkcjonowanie mózgu. Badania wykazują, że obniżony poziom tryptofanu może prowadzić do zmniejszenia produkcji serotoniny, co wiąże się z większym ryzykiem występowania depresji, zaburzeń lękowych oraz drażliwości. Z kolei odpowiednia podaż tryptofanu może wspierać stabilizację nastroju i poprawę dobrostanu psychicznego.

Tryptofan pomaga również w regulacji snu. Powstająca z serotoniny melatonina odpowiada za kontrolowanie rytmu dobowego organizmu, dlatego odpowiednia ilość tryptofanu może wpływać na łatwiejsze zasypianie, poprawę jakości snu oraz regenerację organizmu.

Kolejną ważną właściwością tryptofanu jest jego udział w regulacji pracy układu odpornościowego. Większość tego aminokwasu metabolizowana jest w szlaku kynureninowym, którego aktywność wzrasta podczas infekcji i stanów zapalnych. Produkty przemian tryptofanu uczestniczą w kontroli odpowiedzi immunologicznej oraz regulacji procesów zapalnych. Mechanizm ten ma znaczenie między innymi w chorobach autoimmunologicznych, nowotworach i przewlekłych infekcjach. Niektóre metabolity tryptofanu wykazują działanie przeciwzapalne i immunomodulujące, jednak nadmierna aktywacja tego szlaku może prowadzić do zaburzeń neurologicznych oraz przewlekłego zmęczenia.

Tryptofan wpływa także na funkcjonowanie przewodu pokarmowego i mikrobioty jelitowej. Bakterie jelitowe przekształcają go do metabolitów indolowych, które wspierają integralność bariery jelitowej oraz regulują lokalną odpowiedź immunologiczną. Dzięki temu tryptofan może pośrednio wspomagać utrzymanie prawidłowej pracy jelit i ograniczać rozwój stanów zapalnych przewodu pokarmowego.

Tryptofan – w czym jest? Produkty bogate w tryptofan

Tryptofan jest aminokwasem egzogennym, dlatego organizm człowieka musi otrzymywać go wraz z pożywieniem. Występuje głównie w produktach bogatych w białko, zarówno pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego. Zawartość tryptofanu w diecie ma istotne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego, odpornościowego oraz hormonalnego

Najbogatszym źródłem tryptofanu są produkty wysokobiałkowe pochodzenia zwierzęcego. Szczególnie duże ilości tego aminokwasu zawierają:

• mięso drobiowe, zwłaszcza indyk i kurczak,
• wołowina,
• cielęcina,
• wieprzowina.

Tryptofan obecny jest również w rybach i owocach morza, między innymi w łososiu, tuńczyku, makreli czy sardynkach. Produkty te dostarczają dodatkowo kwasów tłuszczowych omega-3, które wspierają funkcjonowanie układu nerwowego i mogą korzystnie wpływać na metabolizm serotoniny.

Dobrym źródłem tryptofanu są również jaja oraz produkty mleczne. Szczególnie wysoką zawartością tego aminokwasu charakteryzują się:

• sery dojrzewające,
• twaróg,
• mleko,
• jogurty naturalne.

Białka mleczne, zwłaszcza α-laktoalbumina, zawierają stosunkowo dużą ilość tryptofanu i są dobrze przyswajalne przez organizm.

W diecie roślinnej znaczącym źródłem tryptofanu są nasiona roślin strączkowych, takie jak:

• soja,
• soczewica,
• ciecierzyca,
• fasola.

Wysoką zawartość tego aminokwasu wykazują również orzechy i pestki, zwłaszcza pestki dyni, sezam, słonecznik, migdały oraz orzechy nerkowca. Produkty te dostarczają dodatkowo błonnika, magnezu oraz związków przeciwutleniających wspierających funkcjonowanie układu nerwowego i mikrobioty jelitowej.

Tryptofan występuje także w produktach zbożowych, szczególnie pełnoziarnistych, choć w mniejszych ilościach niż w produktach wysokobiałkowych. Obecny jest między innymi w płatkach owsianych, kaszy gryczanej, ryżu brązowym i pieczywie pełnoziarnistym.

Tryptofan w diecie – jak zwiększyć jego przyswajanie?

Przyswajanie i wykorzystanie tryptofanu przez organizm zależy nie tylko od jego ilości w diecie, ale również od sposobu komponowania posiłków, stanu metabolicznego organizmu oraz funkcjonowania przewodu pokarmowego. Tryptofan należy do grupy dużych aminokwasów obojętnych (LNAA), które konkurują ze sobą o ten sam transporter umożliwiający przechodzenie przez barierę krew–mózg.
Oznacza to, że nawet dieta bogata w tryptofan nie zawsze prowadzi do zwiększenia jego dostępności dla mózgu i syntezy serotoniny. Badania wskazują jednak, że odpowiednie łączenie składników odżywczych może zwiększać biodostępność tego aminokwasu i poprawiać jego metabolizm.

Jednym z najważniejszych czynników zwiększających wykorzystanie tryptofanu jest obecność węglowodanów w posiłku. Spożycie produktów węglowodanowych powoduje wydzielanie insuliny, która nasila wychwyt konkurencyjnych aminokwasów przez mięśnie, dzięki czemu względne stężenie tryptofanu we krwi wzrasta. Ułatwia to jego transport do mózgu i zwiększa syntezę serotoniny. Z tego względu produkty bogate w tryptofan warto łączyć z:

• pełnoziarnistymi produktami zbożowymi,
• kaszami,
• ryżem,
• owocami,
• innymi źródłami węglowodanów złożonych.

Znaczenie ma również jakość spożywanego białka. Najkorzystniejsze są produkty zawierające stosunkowo wysoki stosunek tryptofanu do innych aminokwasów konkurujących o transport do mózgu. Szczególnie dobrze przebadanym źródłem jest α-laktoalbumina obecna w białkach serwatkowych mleka, która charakteryzuje się wysoką zawartością tryptofanu.

Na metabolizm tryptofanu wpływa także stan mikrobioty jelitowej. Korzystne bakterie jelitowe uczestniczą w przemianach tego aminokwasu do metabolitów indolowych wspierających integralność bariery jelitowej oraz regulujących odpowiedź immunologiczną. Dysbioza jelitowa i przewlekłe stany zapalne mogą zaburzać metabolizm tryptofanu, nasilając jego rozkład w szlaku kynureninowym kosztem syntezy serotoniny.

Istotne znaczenie mają również witaminy i składniki mineralne uczestniczące w przemianach tryptofanu. Synteza serotoniny wymaga obecności między innymi:

• witaminy B6,
• magnezu,
• żelaza,
• kwasu foliowego.

Niedobory tych składników mogą ograniczać efektywność metabolizmu tryptofanu i zmniejszać produkcję serotoniny oraz melatoniny. Z tego względu dieta wspierająca wykorzystanie tryptofanu powinna być zbilansowana i zawierać produkty bogate w witaminy z grupy B, zielone warzywa liściaste, orzechy, nasiona oraz produkty pełnoziarniste.

Tryptofan – zapotrzebowanie i dawkowanie

Tryptofan jest aminokwasem egzogennym, dlatego jego regularne dostarczanie wraz z dietą jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Zapotrzebowanie na tryptofan zależy od:

• wieku,
• masy ciała,
• stanu fizjologicznego,
• ogólnego stanu zdrowia.

Aminokwas ten wykorzystywany jest nie tylko do syntezy białek, ale również do produkcji serotoniny, melatoniny i metabolitów szlaku kynureninowego, które uczestniczą w regulacji procesów neurologicznych, immunologicznych i metabolicznych.

Warto wiedzieć, że: Według zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) dzienne zapotrzebowanie na tryptofan u osób dorosłych wynosi około 4 mg na kilogram masy ciała na dobę. Oznacza to, że osoba ważąca 70 kg powinna dostarczać około 280 mg tryptofanu dziennie. W praktyce prawidłowo zbilansowana dieta bogata w produkty białkowe zwykle pokrywa podstawowe zapotrzebowanie organizmu. Większe zapotrzebowanie może jednak występować u kobiet w ciąży i karmiących piersią, osób starszych, sportowców oraz osób narażonych na przewlekły stres lub przewlekłe stany zapalne.

W suplementacji tryptofan najczęściej stosowany jest w dawkach od 500 mg do 2000 mg na dobę, w zależności od celu stosowania. Najczęściej wykorzystuje się go jako wsparcie jakości snu, regulacji nastroju oraz łagodzenia objawów stresu.

Niedobór i nadmiar tryptofanu – objawy i skutki

Tryptofan odgrywa istotną rolę w funkcjonowaniu układu nerwowego, odpornościowego oraz metabolicznego, dlatego zarówno jego niedobór, jak i nadmiar mogą prowadzić do zaburzeń zdrowotnych. Ponieważ aminokwas ten jest prekursorem serotoniny, melatoniny oraz licznych metabolitów szlaku kynureninowego, zaburzenia jego podaży lub metabolizmu wpływają na pracę mózgu, jakość snu, odporność oraz funkcjonowanie przewodu pokarmowego.

Niedobór tryptofanu najczęściej związany jest z niedostateczną podażą białka w diecie, zaburzeniami wchłaniania, przewlekłym stresem, chorobami zapalnymi lub nasilonym metabolizmem tryptofanu w szlaku kynureninowym. Szczególnie narażone są osoby stosujące restrykcyjne diety, osoby starsze, pacjenci z chorobami przewodu pokarmowego oraz osoby cierpiące na przewlekłe stany zapalne. Niedobór tryptofanu prowadzi przede wszystkim do zmniejszonej syntezy serotoniny, co może objawiać się:

• obniżonym nastrojem,
• drażliwością,
• zwiększoną podatnością na stres,
• stanami lękowymi,
• zaburzeniami depresyjnymi.

Zmniejszona dostępność tryptofanu może również wpływać na jakość snu. Niedobór serotoniny i melatoniny często wiąże się z trudnościami w zasypianiu, częstym wybudzaniem się oraz pogorszeniem regeneracji organizmu. U części osób obserwuje się także przewlekłe zmęczenie, problemy z koncentracją i pogorszenie funkcji poznawczych.

Długotrwały niedobór tryptofanu może oddziaływać również na układ odpornościowy i przewód pokarmowy. Zaburzenia metabolizmu tryptofanu wpływają na funkcjonowanie mikrobioty jelitowej oraz integralność bariery jelitowej. Ograniczona produkcja metabolitów indolowych może sprzyjać nasileniu stanów zapalnych jelit oraz zwiększonej przepuszczalności bariery jelitowej.

Nadmiar tryptofanu występuje znacznie rzadziej i najczęściej związany jest z niekontrolowaną suplementacją. Nadmierne spożycie tego aminokwasu może prowadzić do zwiększonej produkcji serotoniny, co objawia się:

• sennością,
• nadmiernym uspokojeniem,
• nudnościami,
• bólami głowy,
• zawrotami głowy,
• zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi.

Szczególne zagrożenie pojawia się w przypadku jednoczesnego stosowania suplementów tryptofanu z lekami wpływającymi na układ serotoninergiczny, takimi jak:

• SSRI,
• inhibitory MAO,
• niektóre leki przeciwmigrenowe.

W takich sytuacjach może dojść do rozwoju zespołu serotoninowego.

Zespół serotoninowy jest potencjalnie niebezpiecznym stanem wynikającym z nadmiernego stężenia serotoniny w organizmie. Objawy obejmują:

• pobudzenie psychoruchowe,
• drżenia mięśniowe,
• wzrost temperatury ciała,
• przyspieszoną akcję serca,
• nadmierną potliwość,
• wzrost ciśnienia tętniczego,
• zaburzenia świadomości.

W ciężkich przypadkach może dojść do drgawek, niewydolności wielonarządowej, a nawet zagrożenia życia.

Czy suplementacja tryptofanu jest bezpieczna? Przeciwwskazania i skutki uboczne

Suplementacja tryptofanu jest generalnie uznawana za bezpieczną przy stosowaniu umiarkowanych dawek i krótkotrwałym użyciu, jednak bezpieczeństwo zależy od dawki, stanu zdrowia oraz jednoczesnego stosowania leków wpływających na układ serotoninergiczny. W badaniach klinicznych najczęściej stosowano dawki od 500 mg do 2000 mg na dobę, głównie w celu poprawy jakości snu i wsparcia nastroju.

Do najczęstszych skutków ubocznych należą:

• senność,
• zawroty głowy,
• bóle głowy,
• nudności,
• dolegliwości żołądkowo-jelitowe.

U części osób mogą występować nadmierne uspokojenie i uczucie zmęczenia, szczególnie przy wyższych dawkach.

Najważniejszym przeciwwskazaniem jest równoczesne stosowanie tryptofanu z lekami zwiększającymi poziom serotoniny, takimi jak selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), inhibitory MAO, niektóre leki przeciwdepresyjne oraz preparaty przeciwmigrenowe z grupy tryptanów. Połączenie takie może zwiększać ryzyko zespołu serotoninowego.

Ważne: Ostrożność zaleca się również u kobiet w ciąży i karmiących piersią, osób z chorobami wątroby, nerek oraz pacjentów z zaburzeniami psychicznymi wymagającymi leczenia farmakologicznego.

Zakończenie

Tryptofan to aminokwas o bardzo szerokim znaczeniu biologicznym, który wpływa na funkcjonowanie układu nerwowego, odpornościowego oraz przewodu pokarmowego. Odpowiednia podaż tryptofanu może wspierać jakość snu, samopoczucie psychiczne i prawidłową pracę organizmu, jednak zarówno jego niedobór, jak i nadmiar mogą prowadzić do zaburzeń zdrowotnych. Warto pamiętać, że podstawą utrzymania prawidłowego poziomu tryptofanu pozostaje zbilansowana dieta bogata w pełnowartościowe źródła białka. Jeśli obserwujesz przewlekłe zmęczenie, problemy ze snem lub obniżony nastrój, warto wykonać odpowiednie badania i skonsultować się ze specjalistą, aby ocenić, czy zaburzenia metabolizmu tryptofanu mogą mieć wpływ na Twoje zdrowie.

Tryptofan – sekcja FAQ

Opieka merytoryczna lek. Agata Strukow

---

Bibliografia

1. Haq S et al. Tryptophan-derived serotonin-kynurenine balance in immune activation and intestinal inflammation. FASEB J.
2. Gao K et al. Tryptophan Metabolism: A Link Between the Gut Microbiota and Brain. Adv Nutr.
3. Kim MS et al. Different Mechanistic Association of Myopia with Rhegmatogenous Retinal Detachment between Young and Elderly Patients. Retina.
4. Hou Y et al. Tryptophan Metabolism and Gut Microbiota: A Novel Regulatory Axis Integrating the Microbiome, Immunity, and Cancer. Cancer Lett.
5. Wurtman RJ et al. Brain serotonin, carbohydrate-craving, obesity and depression. Obes Res.
6. Le Floc’h N et al. Tryptophan metabolism, from nutrition to potential therapeutic applications. Amino Acids.
7. De Souza MC et al. A synergistic effect of a daily supplement for 1 month of 200 mg magnesium plus 50 mg vitamin B6 for the relief of anxiety-related premenstrual symptoms: a randomized, double-blind, crossover study. J Womens Health Gend Based Med.

Czy zdarza Ci się odczuwać głód krótko po posiłku? Okazuje się, że o tym, jak długo utrzymuje się uczucie sytości nie decyduje wyłącznie liczba kalorii. Właśnie z tego powodu powstało pojęcie indeksu sytości – wskaźnika pozwalającego ocenić, które produkty pomagają skuteczniej ograniczać głód po posiłku. Z artykułu dowiesz się, czym jest indeks sytości, od czego zależy i jak wykorzystać go w praktyce podczas komponowania codziennych posiłków.

Z tego artykułu dowiesz się, że: >> indeks sytości określa, jak długo po spożyciu danego produktu utrzymuje się uczucie najedzenia oraz w jaki sposób mierzy się jego wartość, >> sytość produktów i całych posiłków zależy m.in. od zawartości białka, błonnika, objętości posiłku oraz stopnia przetworzenia żywności, >> niektóre produkty charakteryzują się wysokim indeksem sytości i pomagają dłużej utrzymać uczucie pełności, podczas gdy inne sprzyjają szybszemu pojawianiu się głodu, >> znajomość indeksu sytości może ułatwić komponowanie diety, wspierać kontrolę apetytu oraz pomagać w utrzymaniu prawidłowej masy ciała, >> indeks sytości i indeks glikemiczny to dwa różne wskaźniki — pierwszy odnosi się do uczucia najedzenia, a drugi do wpływu produktów na poziom glukozy we krwi, >> odpowiednio dobrane składniki pozwalają przygotować sycące i dobrze zbilansowane posiłki na śniadanie, obiad oraz kolację.

Spis treści:

1. Indeks sytości – co to jest?
2. Od czego zależy indeks sytości produktów?
3. Produkty o wysokim indeksie sytości – co warto jeść?
4. Produktu o niskim indeksie sytości – czego unikać?
5. Jak wykorzystać indeks sytości w diecie?
6. Jak skomponować posiłek o wysokim indeksie sytości? Przykłady dań
7. Indeks sytości a indeks glikemiczny – podobieństwa i różnice
8. Zakończenie

Indeks sytości – co to jest?

Indeks sytości (IS) to wskaźnik opracowany w celu określenia, jak skutecznie dany produkt spożywczy zaspokaja uczucie głodu i jak długo pomaga utrzymać sytość po posiłku. W metodzie określania IS punktem odniesienia najczęściej jest białe pieczywo, któremu przypisano wartość 100. Produkty osiągające wynik powyżej 100 są bardziej sycące, a niższy mniej sycące.

W badaniach naukowych określanie indeksu sytości poszczególnych produktów spożywczych odbywa się dzięki szczegółowym analizom składu żywności. Prowadzone są również badania z udziałem ochotników, którzy opisują swoje odczucia po spożyciu produktu lub posiłku.

>> Warto przeczytać też: Leptyna – hormon głodu i sytości

Od czego zależy indeks sytości produktów?

Głównym czynnikiem, który ma wpływ na indeks sytości produktu spożywczego jest jego skład. Przy określeniu IS szczególne znaczenie mają:

• zawartość wody – wysoki procent wody w produkcie zmniejsza sytość,
• zawartość błonnika pokarmowego – im wyższa, tym większa sytość po danym produkcie,
• rodzaj węglowodanów – produkty z wysoką zawartością węglowodanów złożonych są bardziej sycące niż produkty bogate w cukry proste,
• procent tłuszczów – im wyższy, tym większa sytość po posiłku,
• zawartość białka – produkty bogate w białko są bardziej sycące,

Co ciekawe, skład chemiczny to nie jedyny element, który wpływa na poziom sytości po posiłku. Znaczenie ma również objętość, większe porcje mogą sycić na dłużej. Sposób obróbki termicznej też wpływa na IS niektórych produktów. Przykładowo ugotowanie produktów skrobiowych (ziemniaki, ryż, makaron), a następnie ich schłodzenie sprzyja powstawaniu skrobi opornej, która znacznie zwiększa sytość tych składników. Dlatego ziemniaki mogą być bardziej sycące po odgrzaniu, niż spożywane tuż po ugotowaniu.

Produkty o wysokim indeksie sytości – co warto jeść?

Produkty z wysokim indeksem sytości to:

• ryby,
• nasiona roślin strączkowych,
• mięso,
• jaja,
• owsianka,
• muesli pełnoziarniste,
• pełnoziarniste produkty zbożowe: pieczywo razowe, ryż brązowy, makaron pełnoziarnisty,
• ziemniaki,
• owoce: jabłka i pomarańcze.

Produktu o niskim indeksie sytości – czego unikać?

Produkty z niskim IS, po których uczucie sytości po posiłku jest krótkotrwałe to:

• słodycze: ciasteczka, ciasta, pączki, rogaliki, batony,
• słone przekąski: krakersy, chipsy,
• słodkie płatki śniadaniowe,
• produkty z mąki rafinowanej: pieczywo jasne, biały makaron, ryż biały  [5].

>> Może Cię zainteresować: Żywność przetworzona i żywność wysokoprzetworzona – czym jest? Przykłady

Jak wykorzystać indeks sytości w diecie?

Indeks sytości można wykorzystać na przykład w trakcie redukcji masy ciała. Dzięki komponowaniu sycących dań, zdecydowanie łatwiej utrzymać deficyt energetyczny, który jest niezbędnym czynnikiem, jeśli chcemy zmniejszyć masę ciała. Wybieranie produktów o wysokim IS w codziennej diecie wspiera też budowanie nawyku regularnego spożywania posiłków i unikaniu podjadania. Jest to szczególnie ważne u osób z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej (insulinooporność, hipoglikemia reaktywna).

Warto pamiętać, że: Indeksu sytości nie trzeba traktować zero-jedynkowo. Jeśli skomponujemy posiłek z 3-4 produktów o wysokim potencjale sycącym i dodamy jeden składnik o niższej wartości IS, danie jako całość wciąż może sycić na długo.

Jak skomponować posiłek o wysokim indeksie sytości? Przykłady dań

Jeśli chcesz skomponować posiłek z wysokim indeksem sytości, warto trzymać się następujących zasad:

• włącz do posiłku źródło białka (ryby, mięso, owoce morza, jajka, nasiona roślin strączkowych, jogurt, skyr, twaróg). Białko powinno stanowić około ¼ objętości porcji,
• zadbaj o źródło błonnika pokarmowego – dodaj surowe warzywa, pełnoziarniste produkty zbożowe,
• dodaj źródło tłuszczów – skrop posiłek oliwą z oliwek lub olejem roślinnym tłoczonym na zimno lub dodaj awokado czy garść orzechów,
• dbaj o objętość posiłków, np. dodatek zieleniny, kiełków nie dostarczy wielu dodatkowych kalorii, za to optycznie zwiększy posiłek, co sprzyja większemu odczuwaniu sytości,
• unikaj posiłków złożonych ze słodyczy lub słonych przekąsek – od czasu do czasu można włączyć te produkty do diety jako deser po zbilansowanym daniu z wysokim IS.

Przykładowe dania o wysokim indeksie sytości:

Sycące śniadanie – jajko gotowane z pieczywem razowym i warzywami  (530 kcal)

Składniki:

• jajka – 150 g (3 sztuki).
• chleb żytni razowy – 80 g (2 kromki),
• awokado – 50 g (1/3 sztuki),
• pomidor – 200 g (1 duża sztuka),
• szczypiorek – 10 g (łyżeczka).

Przygotowanie:

Jajka gotujemy według preferencji, np. na miękko, czyli 4 minuty od zagotowania wody. Awokado i pomidora kroimy, posypujemy koperkiem. Podajemy z pieczywem.

II śniadanie – skyr z jabłkiem i otrębami (385 kcal)

Składniki:

• skyr naturalny – 300 g (2 opakowania),
• jabłko –180 g (1 sztuka),
• migdały – 15 g (1 garść),
• otręby owsiane – 15 g (1,5 łyżki),
• cynamon – 2 g (1/2 łyżeczki).

Przygotowanie:

Jabłko kroimy. Wszystkie składniki mieszamy z jogurtem.

Obiad z wysokim indeksem sytości – łosoś pieczony z ziemniakami i sałatką (580 kcal)

Składniki:

• filet z łososia – 150 g,
• ziemniaki – 270 g (3 sztuki),
• roszponka – 80 g,
• pomidor – 150 g (1 średnia sztuka)
• ogórek – 100 g (1/2 sztuki)
• rzodkiewka – 50 g (5 sztuk),
• oliwa z oliwek extra virgin – 5 g (1 łyżeczka),
• sok z cytryny – 10 ml (1 łyżka),
• koperek – 5g,
• sól – 1 g (1 szczypta),
• pieprz – 1 g (1 szczypta),
• czosnek granulowany – 1 g (1 szczypta).

Przygotowanie:

Ziemniaki ugotujmy w mundurkach do miękkości. Dla zwiększenia zawartości skrobi opornej i potencjału sycącego można je schłodzić przez kilka godzin i następnie odgrzać przed podaniem. Łososia oprószmy solą, pieprzem i czosnkiem granulowanym. Pieczemy go w piekarniku nagrzanym do 190°C przez ok. 15-18 minut (góra-dół), aż łosoś będzie miękki i lekko zarumieniony.

Przygotujmy sałatkę. Połączmy roszponkę z pokrojonym pomidorem, ogórkiem i rzodkiewką. Dodajmy oliwę, sok z cytryny i posiekany koperek. Podawajmy łososia z ziemniakami i sałatką.

Sycąca kolacja – ciepła owsianka z gruszką  (375 kcal)

Składniki:

• płatki owsiane – 35 g (3,5 łyżki),
• napój migdałowy niesłodzony – 250 ml (1 szklanka),
• skyr naturalny – 150 g (1 opakowanie),
• gruszka – 150 g (1 średnia sztuka),
• otręby owsiane – 10 g (1 łyżka),
• cynamon – 1g (1/4 łyżeczki).

Przygotowanie:

Wlewamy napój migdałowy do garnka i podgrzewamy. Wsypujemy płatki owsiane i otręby, gotujemy na małym ogniu przez 5 minut, mieszając. Gruszkę kroimy w drobną kostkę i dodajemy pod koniec gotowania razem z cynamonem. Po zdjęciu z ognia dodajemy skyr i delikatnie wymieszajmy.

>> Sprawdź: Składniki odżywcze – rodzaje, wartości odżywcze, przyswajanie składników odżywczych

Indeks sytości a indeks glikemiczny – podobieństwa i różnice

Indeks glikemiczny (IG) to wskaźnik informujący o tym, jakiego wzrostu stężenia glukozy we krwi możemy się spodziewać po spożyciu danego produktu. Niski indeks glikemiczny (<56) oznacza powolny, stopniowy wzrost glukozy po jego zjedzeniu. Wysokie wartości IG (>69) wskazują na szybszy i bardziej gwałtowny wzrost. Zarówno indeks sytości i indeks glikemiczny informują o jakości żywności i mogą być wykorzystane w zakresie planowania diety redukcyjnej.

Często produkty, które mają niski indeks glikemiczny mają wysoki indeks sytości. Z kolei produkty z wysokim IG sycą na krócej po posiłku. Jednak nie jest to zależność, która dotyczy wszystkich składników spożywczych. Produkt może powodować stopniowy wzrost stężenia glukozy, ale nie dawać długotrwałego uczucia pełności albo być bardzo sycący mimo umiarkowanego lub wysokiego IG. Przykładowo produkty ubogie w białko i błonnik, za to z wysoką zawartością wody często osiągają niższy efekt sycący niż wynikałoby to wyłącznie z ich odpowiedzi glikemicznej. Z kolei ziemniaki mimo wysokich lub średnich wartości indeksu glikemicznego, mają wysoki wskaźnik IS.

>> Przeczytaj też: Dieta z niskim Indeksem glikemicznym (IG). Dla kogo jest wskazana? Przykładowy jadłospis

Zakończenie

Indeks sytości pomaga spojrzeć na dietę nie tylko przez pryzmat kalorii, ale również tego, jak długo posiłek pozwala utrzymać uczucie sytości. Odpowiednio komponując jadłospis, z uwzględnieniem źródeł białka, błonnika, produktów pełnoziarnistych, warzyw i odpowiedniej objętości posiłków, można łatwiej ograniczyć podjadanie i utrzymać regularność jedzenia. Warto jednak pamiętać, że sam indeks sytości nie powinien być jedynym kryterium wyboru produktów. Na odczuwanie głodu i sytości wpływają również indywidualne preferencje, poziom aktywności fizycznej, sposób przygotowania posiłków czy stan zdrowia. W celu optymalnego zaplanowania swojej diety, trzeba też pamiętać o regularnych badaniach kontrolnych.

---

Bibliografia

1. M. Skotnicka i N. Duraj, „Rola składników odżywczych w regulacji sytości organizmu”, Ann. Acad. Med. Gedan, t. 45, s. 79–87, 2015.
2. S. Green, H. Delargy, D. Joanes, i J. Blundell, „A satiety quotient: a formulation to assess the satiating effect of food”, Appetite, t. 29, nr 3, s. 291–304, 1997.
3. S. H. Holt, J. C. Brand Miller, P. Petocz, i E. Farmakalidis, „A satiety index of common foods”, European journal of clinical nutrition, t. 49, nr 9, s. 675–690, 1995.
4. B. Borczak, E. Sikora, M. Sikora, G. Baranska, J. Kapusta-Duch, i E. Kutyla-Kupidura, „Wpływ obróbki kulinarnej na wskaźnik trawienia oraz zawartość frakcji żywieniowych skrobi w ziemniakach odmiany Lord”, Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych, t. 585, 2016.
5. S. H. Holt, J. C. Brand Miller, P. Petocz, i E. Farmakalidis, „A satiety index of common foods”, European journal of clinical nutrition, t. 49, nr 9, s. 675–690, 1995.
6. A. Jimenez-Cruz, V. M. Loustaunau-López, i M. Bacardi-Gascon, „The use of low glycemic and high satiety index food dishes in Mexico: a low cost approach to prevent and control obesity and diabetes”, Nutricion hospitalaria, t. 21, nr 3, s. 353–356, 2006.
7. A. Esfahani, J. M. Wong, A. Mirrahimi, K. Srichaikul, D. J. Jenkins, i C. W. Kendall, „The glycemic index: physiological significance”, Journal of the American College of Nutrition, t. 28, nr sup4, s. 439S-445S, 2009.
8. V. S. Sagili, P. Chakrabarti, S. Jayanty, H. Kardile, i V. Sathuvalli, „The Glycemic Index and Human Health with an Emphasis on Potatoes”, Foods, t. 11, nr 15, sie. 2022, doi: 10.3390/foods11152302.