Sklep
Strona główna Blog Strona 13

Hipogonadyzm – rodzaje, przyczyny, objawy i leczenie

Damian Matusiak
-
0
Hipogonadyzm – rodzaje, przyczyny, objawy i leczenie

Hipogonadyzm to zaburzenie, w którym jądra lub jajniki nie wytwarzają wystarczającej ilości hormonów płciowych. Może wystąpić zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, a objawy bywają zróżnicowane. Jakie są jego przyczyny? Jakie badania potwierdzają rozpoznanie? Jak wygląda diagnostyka i leczenie? Odpowiedzi na te oraz wiele innych pytań, znajdziesz w poniższym artykule.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> Hipogonadyzm nie jest jedną chorobą, lecz grupą zaburzeń, które mogą rozpoczynać się w gonadach albo w układzie podwzgórze–przysadka.
>> Rozpoznanie wymaga połączenia objawów z wynikami badań hormonalnych i ustalenia miejsca zaburzenia.
>> Odpowiednio dobrane leczenie może zmniejszać objawy, chronić kości i poprawiać funkcje seksualne, a w części przypadków także przywracać płodność lub prawidłową pracę osi hormonalnej.  

Spis treści:

  1. Hipogonadyzm – co to jest?
  2. Hipogonadyzm pierwotny i wtórny – czym się różnią?
  3. Przyczyny hipogonadyzmu
  4. Hipogonadyzm męski – objawy u mężczyzn
  5. Objawy hipogonadyzmu u kobiet
  6. Diagnostyka hipogonadyzmu – jakie badania wykonać?
  7. Hipogonadyzm – leczenie
  8. Czy hipogonadyzm da się wyleczyć?
  9. Nieleczony hipogonadyzm – możliwe konsekwencje

Hipogonadyzm – co to jest?

Hipogonadyzm jest zespołem objawów wynikających z nieprawidłowej czynności gonad, czyli jąder u mężczyzn i jajników u kobiet. Gonady produkują komórki rozrodcze oraz hormony płciowe – u mężczyzn, przede wszystkim, testosteron, a u kobiet głównie estrogeny i progesteron.

By lepiej zrozumieć zjawisko hipogonadyzmu należy poznać mechanizm sterujący gonadami. Ich pracą steruje tzw. oś podwzgórze–przysadka–gonady. Podwzgórze wydziela hormon zwany GnRH, który pobudza przysadkę mózgową do produkcji LH i FSH, a te działają na jądra lub jajniki. Zaburzenie może więc powstać bezpośrednio w gonadzie albo na poziomie podwzgórza lub przysadki.

Sprawdź też:
>> Nadmiar testosteronu – przyczyny, objawy, leczenie
>> Wysoki poziom progesteronu – objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Hipogonadyzm pierwotny i wtórny – czym się różnią?

Podział na hipogonadyzm pierwotny i wtórny zależy od miejsca powstania zaburzenia. W postaci pierwotnej przysadka prawidłowo pobudza gonady, ale jądra lub jajniki nie odpowiadają wystarczająco na sygnał. W postaci wtórnej problem znajduje się w podwzgórzu lub przysadce, dlatego gonady nie otrzymują odpowiedniej stymulacji.

Hipogonadyzm pierwotny

Hipogonadyzm pierwotny nazywa się hipergonadotropowym. W badaniach stwierdza się niedobór hormonów płciowych przy podwyższonych stężeniach LH i FSH. Organizm zwiększa więc sygnał z przysadki, próbując pobudzić niewydolną gonadę.

Hipogonadyzm wtórny

Hipogonadyzm wtórny, czyli hipogonadotropowy, wynika z niedostatecznego wydzielania GnRH przez podwzgórze albo LH i FSH przez przysadkę. Stężenia hormonów płciowych są obniżone, a LH i FSH pozostają niskie lub nieadekwatnie prawidłowe.

>> Przeczytaj też: Hipogonadyzm hipogonadotropowy – przyczyny, objawy i leczenie

Przyczyny hipogonadyzmu

Pierwotny hipogonadyzm u mężczyzn może wynikać z chorób wrodzonych, urazu lub skrętu jądra, zapalenia, zabiegu operacyjnego, chemioterapii albo radioterapii.

Do możliwych przyczyn u kobiet należą zaburzenia genetyczne, choroby autoimmunologiczne, leczenie przeciwnowotworowe lub uszkodzenie jajników (o różnej etiologii).

Wtórny hipogonadyzm może być skutkiem guzów podwzgórza lub przysadki, urazów czaszkowo-mózgowych, operacji, radioterapii, hiperprolaktynemii, hemochromatozy czy stosowania niektórych leków.

>> Przeczytaj też: Prolaktyna – dlaczego jest podwyższona? Objawy i przyczyny hiperprolaktynemii

Hipogonadyzm męski – objawy u mężczyzn

U dorosłych mężczyzn typowe są spadek libido, rzadsze spontaniczne i poranne erekcje, pogorszenie funkcji seksualnych oraz problemy z płodnością. Mogą pojawić się też zmęczenie, osłabienie siły i masy mięśniowej, wzrost ilości tkanki tłuszczowej, obniżenie nastroju i trudności z koncentracją. Długotrwały niedobór androgenów sprzyja osteopenii i osteoporozie. Możliwe są również zmniejszenie owłosienia, mała objętość jąder, ginekomastia i niedokrwistość.

Panel hormony męskie rozszerzony (ślina)

>> Przeczytaj też: Niskie libido u kobiet i mężczyzn – najczęstsze przyczyny. Jakie badania wykonać?

Objawy hipogonadyzmu u kobiet

U kobiet typowe są nieregularne miesiączki, skąpe krwawienia lub wtórny brak miesiączki oraz zaburzenia owulacji i płodności. Niedobór estrogenów może powodować uderzenia gorąca, nocne poty, zaburzenia snu, suchość pochwy, ból podczas współżycia i spadek libido. W dłuższej perspektywie ważnym problemem jest utrata masy kostnej.

Pakiet hormony kobiece rozszerzony (7 badań) banerek

Diagnostyka hipogonadyzmu – jakie badania wykonać?

Diagnostyka zaczyna się od wywiadu i badania lekarskiego, które pozwalają one ukierunkować dalszą diagnostykę. W dalszej kolejności:

  • u mężczyzn podstawowym badaniem jest testosteron całkowity. Rozpoznania nie powinno się stawiać na podstawie jednego przypadkowego wyniku – niskie stężenie należy potwierdzić w kolejnym oznaczeniu, zwykle wykonywanym rano. Przy wyniku granicznym lub zaburzeniach SHBG pomocna może być ocena testosteronu wolnego. Oznaczenie LH i FSH pozwala następnie odróżnić hipogonadyzm pierwotny od wtórnego.
  • u kobiet (po wykluczeniu ciąży) oznacza się m.in. FSH, LH i estradiol, a w zależności od podejrzewanego podłoża hipogonadyzmu bada się prolaktynę, TSH, czasem AMH.

U obu płci diagnostyka może obejmować badania genetyczne, USG jamy brzusznej i/lub jąder lub rezonans okolicy podwzgórzowo-przysadkowej.

Hipogonadyzm – leczenie

Leczenie zależy od kilku czynników. Przy odwracalnym hipogonadyzmie wtórnym najważniejsze jest usunięcie przyczyny. Może to oznaczać leczenie hiperprolaktynemii lub choroby przysadki, zmianę leków czy redukcję nadmiernej masy ciała. W wybranych przypadkach wtórnego hipogonadyzmu stosuje się gonadotropiny lub GnRH.

Czy hipogonadyzm da się wyleczyć?

Trwałe uszkodzenie jąder lub jajników albo niektóre zaburzenia genetyczne zwykle nie pozwalają na pełne przywrócenie funkcji gonady. Można jednak uzupełniać niedobór hormonów, ograniczać objawy i zapobiegać części powikłań.

Jak już wspomniano w poprzednim punkcie, większą szansę na odwrócenie ma część hipogonadyzmów wtórnych. Leczenie hiperprolaktynemii, poprawa stanu odżywienia, zmniejszenie nadmiernego wysiłku czy leczenie choroby ogólnoustrojowej mogą doprowadzić do ponownego uruchomienia osi hormonalnej.

Nieleczony hipogonadyzm – możliwe konsekwencje

Długotrwały hipogonadyzm może prowadzić do niepłodności, pogorszenia jakości życia oraz zmniejszenia gęstości mineralnej kości i zwiększenia ryzyka osteoporozy. U mężczyzn mogą utrzymywać się zaburzenia libido i erekcji, spadek masy mięśniowej oraz niedokrwistość. U kobiet przewlekły niedobór estrogenów może powodować objawy naczynioruchowe, dolegliwości urogenitalne i utratę masy kostnej.

Jeżeli przyczyną jest choroba przysadki, podwzgórza lub inna choroba ogólnoustrojowa, brak diagnostyki może dodatkowo opóźnić rozpoznanie schorzenia wymagającego odrębnego leczenia. Z tego powodu hormonów nie należy stosować samodzielnie bez ustalenia przyczyny niedoboru.

>> Sprawdź też: Niepłodność i jej możliwe przyczyny. Badania i leczenie

Źródła

  1. Khera M, Torres LO, Grober ED, Morgentaler A, Miner M, Jones TH, Mills JN, Salonia A. Male hypogonadism: recommendations from the Fifth International Consultation on Sexual Medicine (ICSM 2024). Sex Med Rev. 2025 Oct 4;13(4):548-573. doi: 10.1093/sxmrev/qeaf036. PMID: 40862363.
    https://academic.oup.com/smr/article/13/4/548/8242145?login=false
  2. Al-Sharefi A, Quinton R. Current National and International Guidelines for the Management of Male Hypogonadism: Helping Clinicians to Navigate Variation in Diagnostic Criteria and Treatment Recommendations. Endocrinol Metab (Seoul). 2020 Sep;35(3):526-540. doi: 10.3803/EnM.2020.760. Epub 2020 Sep 22. PMID: 32981295; PMCID: PMC7520594.
    https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7520594
  3. Barbar B, Osman W, Jayasena CN, Quinton R. Synthesizing the latest guideline-based recommendations for the management of female hypogonadism. Arch Endocrinol Metab. 2025 Dec 3;70(Spe1):e250395. doi: 10.20945/2359-4292-2025-0395. PMID: 41337668; PMCID: PMC12676687.
    https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12676687/

Progestageny – działanie, skutki uboczne

Sandra Słuszewska
-
0
Progestageny – działanie, skutki uboczne

Progestageny odgrywają ważną rolę zarówno w fizjologii kobiecego układu rozrodczego, jak i w leczeniu wielu schorzeń ginekologicznych. Wpływają m.in. na błonę śluzową macicy, śluz szyjkowy oraz przebieg cyklu miesiączkowego. Ich właściwości wykorzystuje się w antykoncepcji hormonalnej, leczeniu endometriozy czy hormonalnej terapii menopauzalnej. Poszczególne substancje różnią się jednak profilem działania, dlatego dobór preparatu powinien uwzględniać wskazania, stan zdrowia pacjentki oraz możliwe działania niepożądane.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> progestageny działają podobnie do naturalnego progesteronu;
>> wpływają m.in. na endometrium, owulację i śluz szyjkowy;
>> stosuje się je m.in. w antykoncepcji, leczeniu endometriozy i zaburzeń miesiączkowania;
>> gestageny i progestageny to terminy często używane zamiennie;
>> działania niepożądane zależą od rodzaju preparatu i mogą obejmować m.in. nieregularne krwawienia, bóle głowy, zmiany nastroju czy trądzik.

Spis treści:

  1. Czym są progestageny?
  2. Jakie są rodzaje progestagenów?
  3. Gestageny a progestageny – czy oznaczają to samo?
  4. Jak działają progestageny?
  5. Progestageny jako leki – kiedy są stosowane?
  6. Progestageny – skutki uboczne

Czym są progestageny?

Progestageny to grupa hormonów steroidowych wykazujących działanie zbliżone do naturalnego progesteronu. Progesteron jest wytwarzany przede wszystkim przez ciałko żółte po owulacji, a podczas ciąży jego produkcję w dużej mierze przejmuje łożysko. Hormon ten przygotowuje endometrium do implantacji zarodka i pomaga stworzyć warunki sprzyjające utrzymaniu ciąży.

Termin „progestageny” obejmuje zarówno progesteron, jak i substancje syntetyczne o działaniu progesteronowym. W farmakoterapii wykorzystuje się je w różnych postaciach – m.in. doustnej, dopochwowej, domięśniowej, podskórnej czy wewnątrzmacicznej.

>> Zobacz również: Niedobór progesteronu – objawy, przyczyny, diagnostyka, leczenie

Jakie są rodzaje progestagenów?

Progestageny nie stanowią jednorodnej grupy. Różnią się budową chemiczną, powinowactwem do poszczególnych receptorów oraz dodatkowymi właściwościami, np. aktywnością androgenową lub antyandrogenową. Ma to znaczenie przy wyborze leku dla konkretnej pacjentki.

Progesteron naturalny

Naturalnym progestagenem jest progesteron. W organizmie jego stężenie zwiększa się po owulacji, kiedy z pękniętego pęcherzyka jajnikowego powstaje ciałko żółte. Jeśli dojdzie do ciąży, progesteron pomaga utrzymać odpowiednie warunki w macicy. W lecznictwie stosuje się również progesteron jako substancję czynną, m.in. w określonych zaburzeniach cyklu czy jako wsparcie fazy lutealnej.

Progestageny syntetyczne

Syntetyczne substancje o działaniu progesteronowym określa się często jako progestyny. Należą do nich m.in. lewonorgestrel, dezogestrel, gestoden, dienogest czy medroksyprogesteron. Poszczególne związki różnią się właściwościami, dlatego nie można zakładać, że każdy z nich będzie wywoływał identyczny efekt kliniczny lub taki sam profil działań niepożądanych.

Gestageny a progestageny – czy oznaczają to samo?

Terminy gestageny i progestageny są często stosowane zamiennie i odnoszą się do substancji wykazujących działanie podobne do progesteronu. Naturalnym gestagenem jest progesteron, wytwarzany głównie przez ciałko żółte, a podczas ciąży także przez łożysko. Do tej grupy zalicza się również syntetyczne związki stosowane m.in. w antykoncepcji hormonalnej, leczeniu zaburzeń miesiączkowania oraz hormonalnej terapii menopauzalnej.

pakiet hormony kobiece rozszerzony

Jak działają progestageny?

Działanie progestagenów nie ogranicza się do jednego narządu. Ich znaczenie wynika przede wszystkim z wpływu na endometrium, czynność osi podwzgórze–przysadka–jajnik oraz śluz produkowany przez szyjkę macicy.

Wpływ progestagenów na błonę śluzową macicy

Progesteron po owulacji przekształca endometrium przygotowane wcześniej pod wpływem estrogenów w błonę śluzową zdolną do przyjęcia zarodka. W farmakoterapii wykorzystuje się również hamujący wpływ progestagenów na nadmierną proliferację endometrium. Ma to szczególne znaczenie podczas stosowania estrogenów u kobiet z zachowaną macicą, ponieważ dodanie progestagenu pomaga ograniczyć ryzyko przerostu błony śluzowej macicy.

Wpływ progestagenów na owulację i śluz szyjkowy

Jednym z mechanizmów wykorzystywanych w antykoncepcji hormonalnej jest hamowanie owulacji. Siła tego działania zależy jednak od konkretnej substancji, dawki oraz sposobu podania. Progestageny powodują także zagęszczenie śluzu szyjkowego. Staje się on mniej przepuszczalny dla plemników, co utrudnia im przedostanie się do dróg rodnych.

>> Sprawdź także: Przerost endometrium – objawy, przyczyny, leczenie

Rola progestagenów w cyklu miesiączkowym i ciąży

W naturalnym cyklu progesteron dominuje w fazie lutealnej. Jeżeli nie dochodzi do zapłodnienia, aktywność ciałka żółtego wygasa, stężenie progesteronu spada, a konsekwencją jest złuszczenie endometrium i wystąpienie miesiączki. W ciąży progesteron pomaga natomiast utrzymać środowisko sprzyjające jej dalszemu rozwojowi.

Progestageny jako leki – kiedy są stosowane?

Właściwości progestagenów sprawiają, że mają one szerokie zastosowanie w ginekologii. W zależności od substancji i postaci preparatu mogą być wykorzystywane m.in. w:

  • antykoncepcji hormonalnej – w preparatach jednoskładnikowych i złożonych, implantach, iniekcjach oraz systemach wewnątrzmacicznych;
  • leczeniu endometriozy i bolesnych miesiączek – m.in. poprzez ograniczenie aktywności endometrium;
  • leczeniu wybranych zaburzeń miesiączkowania i nieprawidłowych krwawień z macicy;
  • hormonalnej terapii menopauzalnej – w celu ochrony endometrium przed nadmiernym wpływem estrogenów;
  • leczeniu niepłodności – w określonych sytuacjach jako wsparcie fazy lutealnej.

Wskazania zależą od konkretnego progestagenu, jego dawki oraz drogi podania, dlatego preparaty te powinny być stosowane zgodnie z zaleceniami lekarza.

>> Przeczytaj też: Niepłodność i jej możliwe przyczyny. Badania i leczenie

Progestageny – skutki uboczne

Działania niepożądane zależą od rodzaju substancji, dawki, drogi podania i indywidualnej reakcji organizmu. Jednymi z najczęstszych są zmiany charakteru krwawień – plamienia, nieregularne krwawienia, a w przypadku niektórych metod również brak miesiączki.

Podczas terapii mogą wystąpić także bóle głowy, tkliwość piersi, wahania nastroju, zmiany libido czy dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Niektóre progestageny, ze względu na dodatkową aktywność androgenową, mogą wpływać na stan skóry i włosów, np. sprzyjać pojawieniu się trądziku. Profil bezpieczeństwa poszczególnych preparatów nie jest jednak identyczny.

Dlatego przed rozpoczęciem terapii lekarz bierze pod uwagę m.in.:

  • wskazanie do leczenia;
  • choroby współistniejące;
  • stosowane leki;
  • czynniki ryzyka. Pozwala to dobrać taki rodzaj i sposób podawania progestagenu, który zapewni oczekiwany efekt terapeutyczny przy możliwie dobrym profilu tolerancji.

Podsumowując, progestageny mają szerokie zastosowanie w ginekologii – od antykoncepcji hormonalnej po leczenie endometriozy czy zaburzeń miesiączkowania. Nie każdy preparat działa jednak dokładnie tak samo i nie u każdej osoby będzie równie dobrze tolerowany. Dlatego znaczenie ma odpowiedni dobór substancji, dawki i sposobu jej podania. Jeśli podczas stosowania progestagenów pojawią się niepokojące lub nasilone działania niepożądane, warto skonsultować je z lekarzem.

Opieka merytoryczna: lek. Sara Aszkiełowicz

Bibliografia

  1. Paciorek K., Progestageny – czym są, jak działają tabletki hormonalne, wskazania i przeciwwskazania, wylecz.to, 2023.
  2. Edwards M, Can AS. Progestins. [Updated 2024 Jan 10]. In: StatPearls [Internet].
  3. Regidor PA. The clinical relevance of progestogens in hormonal contraception: Present status and future developments. Oncotarget. 2018 Oct 2;9(77):34628-34638.

Saponiny – czym są, jak działają

Sandra Słuszewska
-
0
Saponiny – czym są, jak działają

Saponiny to naturalne związki obecne w wielu roślinach, które wyróżniają się zdolnością do tworzenia piany w kontakcie z wodą. Występują zarówno w codziennie spożywanej żywności, jak i w roślinach wykorzystywanych w kosmetykach, lekach roślinnych oraz suplementach diety. Ich wpływ na organizm zależy jednak od rodzaju saponiny, jej dawki i źródła pochodzenia.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> saponiny są naturalnymi glikozydami roślinnymi o charakterystycznych właściwościach pieniących;
>> ich działanie zależy od budowy chemicznej, dlatego poszczególne związki mogą wpływać na organizm w odmienny sposób;
>> naturalne saponiny występują m.in. w roślinach strączkowych, owsie, komosie ryżowej, lukrecji, żeń-szeniu i bluszczu;
>> wybrane saponiny wykazują właściwości wykrztuśne, przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe i antyoksydacyjne;
>> saponiny spożywane z żywnością zazwyczaj nie stanowią zagrożenia, jednak skoncentrowane preparaty wymagają ostrożnego stosowania;
>> suplementy zawierające saponiny nie powinny być traktowane jako zamienniki zróżnicowanej diety ani leczenia zaleconego przez lekarza.

Spis treści:

  1. Saponiny – co to jest?
  2. Gdzie występują naturalne saponiny?
  3. Jakie są rodzaje saponin?
  4. Saponiny – właściwości i działanie
  5. Czy saponiny mogą być szkodliwe?
  6. Saponiny w diecie i suplementach – na co zwrócić uwagę?
  7. Saponiny – podsumowanie informacji

Saponiny – co to jest?

Są to związki należące do glikozydów, zbudowane z części cukrowej oraz aglikonu, nazywanego sapogeniną. Ich nazwa pochodzi od łacińskiego słowa sapo, czyli „mydło”, ponieważ po połączeniu z wodą mogą tworzyć trwałą pianę. Każda saponina ma nieco inną budowę, co przekłada się na jej właściwości fizykochemiczne i biologiczne.

Gdzie występują naturalne saponiny?

Naturalne saponiny są obecne w setkach gatunków roślin. Można znaleźć je przede wszystkim w korzeniach, nasionach, owocach i skórkach łodyg. W roślinach pełnią funkcję ochronną, ograniczając rozwój części drobnoustrojów i odstraszając niektóre szkodniki.

Do ich źródeł należą m.in.:

  • fasola;
  • soczewica;
  • soja;
  • owies;
  • komosa ryżowa;
  • szpinak;
  • buraki;
  • szparagi;
  • żeń-szeń;
  • lukrecja;
  • kasztanowiec;
  • nagietek;
  • bluszcz pospolity;
  • mydlnica lekarska.

>> Sprawdź także: Żeń-szeń – właściwości i zastosowanie. Na co działa żeń-szeń właściwy?

Jakie są rodzaje saponin?

Saponiny nie tworzą jednorodnej grupy. Ich podział zależy przede wszystkim od budowy aglikonu, czyli niecukrowej części cząsteczki. Na tej podstawie wyróżnia się:

  • saponiny triterpenowe – występują głównie w roślinach dwuliściennych. Do tej grupy należą m.in. saponiny wchodzące w skład escyny obecnej w kasztanowcu, ginsenozydy charakterystyczne dla żeń-szenia oraz kwas glicyryzynowy występujący w lukrecji. Poszczególne związki różnią się działaniem, jednak część z nich wykazuje właściwości przeciwzapalne, przeciwobrzękowe, przeciwdrobnoustrojowe lub wykrztuśne;
  • saponiny steroidowe – są spotykane przede wszystkim w roślinach jednoliściennych. Ich aglikon, czyli sapogenina, ma budowę steroidową. Do steroidowych sapogenin należą diosgenina, hekogenina i smilagenina. Nie oznacza to jednak, że działają tak samo, jak hormony steroidowe. Niektóre sapogeniny wykorzystuje się jako surowce do syntezy określonych substancji farmaceutycznych.

Ze względu na liczbę przyłączonych łańcuchów cukrowych saponiny można dodatkowo podzielić na monodesmozydy, bidesmozydy i tridesmozydy. Podział ten ma znaczenie przede wszystkim chemiczne, ponieważ liczba przyłączonych łańcuchów cukrowych wpływa na rozpuszczalność, aktywność biologiczną i sposób oddziaływania danego związku.

Badanie_glutationu

Saponiny – właściwości i działanie

Saponiny działanie zawdzięczają swojej charakterystycznej budowie chemicznej. Dzięki jednoczesnej obecności części hydrofilowej i hydrofobowej mogą obniżać napięcie powierzchniowe wody oraz stabilizować piany i emulsje. Z tego względu są wykorzystywane nie tylko w przemyśle kosmetycznym, ale również spożywczym i farmaceutycznym. Badania wskazują, że wybrane saponiny mogą wykazywać różnorodną aktywność biologiczną. Wiele danych dotyczących ich właściwości pochodzi jednak z badań laboratoryjnych i przedklinicznych, dlatego nie można na ich podstawie wnioskować o takim samym wpływie na organizm człowieka. Działanie saponin zależy także od rodzaju związku i zastosowanej dawki. Do najlepiej poznanych właściwości saponin należą:

  • działanie przeciwzapalne – niektóre saponiny mogą ograniczać nasilenie procesów zapalnych, dlatego są przedmiotem badań nad ich wykorzystaniem w preparatach pochodzenia roślinnego;
  • wpływ na układ odpornościowy – wybrane związki, m.in. ginsenozydy, w badaniach eksperymentalnych wykazują działanie immunomodulujące, wpływając na aktywność komórek odpornościowych oraz produkcję wybranych cytokin;
  • właściwości przeciwdrobnoustrojowe – część saponin może hamować wzrost bakterii i grzybów oraz namnażanie niektórych wirusów, co może wspierać naturalne mechanizmy obronne organizmu;
  • działanie antyoksydacyjne – niektóre saponiny mogą neutralizować wolne rodniki, ograniczając stres oksydacyjny i związane z nim uszkodzenia komórek;
  • wpływ na metabolizm lipidów – badania sugerują, że niektóre saponiny mogą wspierać utrzymanie prawidłowego stężenia cholesterolu oraz ograniczać wchłanianie tłuszczów w przewodzie pokarmowym;
  • działanie wykrztuśne – saponiny obecne m.in. w bluszczu pospolitym i pierwiosnku lekarskim ułatwiają rozrzedzanie wydzieliny zalegającej w drogach oddechowych, wspomagając jej odkrztuszanie.

Warto pamiętać, że nie każda saponina działa w taki sam sposób. Wyniki badań dotyczą konkretnych związków, dlatego nie można przypisywać całej grupie identycznych właściwości biologicznych.

>> Przeczytaj także: Adaptogeny – czym są i jak działają na organizm?

Czy saponiny mogą być szkodliwe?

Saponiny naturalnie występujące w produktach spożywczych są dla większości zdrowych osób bezpieczne i stanowią element codziennej diety. Warto jednak pamiętać, że – podobnie jak wiele innych substancji pochodzenia roślinnego – w dużych ilościach mogą wywoływać działania niepożądane. Najczęściej dotyczą one przewodu pokarmowego i obejmują:

  • nudności;
  • wzdęcia;
  • biegunkę;
  • wymioty;
  • podrażnienie błony śluzowej żołądka.

Profil bezpieczeństwa zależy od konkretnej saponiny i surowca roślinnego. Na przykład, glicyryzyna obecna w lukrecji, stosowana w nadmiarze lub przez dłuższy czas, może m.in. zwiększać ciśnienie tętnicze i prowadzić do zaburzeń gospodarki potasowej.

Nadmierne spożycie niektórych saponin może również wpływać na wchłanianie niektórych składników mineralnych, m.in. żelaza.

>> To może Cię zainteresować: Suplementacja – świadome budowanie odporności

Saponiny w diecie i suplementach – na co zwrócić uwagę?

Naturalne saponiny są obecne w wielu produktach spożywczych i zazwyczaj nie ma potrzeby ograniczania ich w codziennej diecie. Występują m.in. w roślinach strączkowych, owsie, komosie ryżowej czy niektórych ziołach. Co więcej, moczenie, płukanie i gotowanie nasion roślin strączkowych pozwala zmniejszyć zawartość części saponin oraz innych związków antyodżywczych.

Większą ostrożność warto zachować w przypadku suplementów diety zawierających skoncentrowane ekstrakty roślinne. Przed ich zakupem dobrze jest zwrócić uwagę na:

  • standaryzację ekstraktu i zawartość substancji aktywnych;
  • zalecane dawkowanie oraz czas stosowania;
  • przeciwwskazania podane przez producenta;
  • możliwe interakcje z przyjmowanymi lekami i innymi suplementami.

Osoby przewlekle chore, kobiety w ciąży i karmiące piersią oraz osoby stosujące leki na stałe powinny przed rozpoczęciem suplementacji skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Saponiny – podsumowanie informacji

Podsumowując, saponiny to naturalne związki roślinne o złożonej budowie i szerokim spektrum działania. Występują w wielu produktach spożywczych oraz roślinach wykorzystywanych w ziołolecznictwie, kosmetyce i farmacji. Badania wskazują, że wybrane saponiny wykazują różnorodną aktywność biologiczną, m.in. przeciwzapalną, przeciwdrobnoustrojową i przeciwutleniającą, a także mogą wpływać na metabolizm lipidów. Preparaty z niektórych surowców zawierających saponiny wykazują również działanie wykrztuśne. Działanie saponin zależy jednak od konkretnego rodzaju związku i zastosowanej dawki.

Opieka merytoryczna: lek. Maria Wydra

Bibliografia

  1. A. Said Ashour i in., A review on saponins from medicinal plants: chemistry, isolation, and determination, „Journal of Nanomedicine Research” 2019, nr 7(4), s. 282-288.
  2. Bouzier A. et al., The Impact of Saponins on Health-Review, Biointerface Research in Applied Chemistry, Volume 13, Issue 4, 2023, 362.
  3. Timilsena YP, Phosanam A, Stockmann R. Perspectives on Saponins: Food Functionality and Applications. Int J Mol Sci. 2023 Aug 31;24(17):13538.
  4. Kurej J., Różne oblicza saponin, „Chemia w szkole”, 3/2022.
  5. https://biotechnologia.pl/kosmetologia/saponiny-biosurfaktanty-o-zdolnosciach-stabilizacji-pian-i-emulsji,16266 [dostęp: 06.08.2026]

Parasomnie – czym są, jak się je diagnozuje i leczy

Agnieszka Kościelniak
-
0
Parasomnie – czym są, jak się je diagnozuje i leczy

Mówienie przez sen, koszmary, po których trudno się uspokoić czy chodzenie we śnie to przykłady parasomnii, czyli zaburzeń snu. Z tego artykułu dowiesz się, czym dokładnie są te zaburzenia, jakie są ich rodzaje oraz jak przebiega diagnostyka. Wyjaśniamy też, kiedy warto zgłosić się do lekarza oraz jak wygląda skuteczne leczenie.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> parasomnie to zróżnicowana grupa zaburzeń związanych z występowaniem niepożądanych zjawisk w trakcie snu lub podczas przechodzenia między stanami snu a czuwania;
>> mogą pojawiać się w każdym wieku, jednak niektóre ich rodzaje, zwłaszcza zaburzenia wybudzenia ze snu NREM, częściej występują u dzieci;
>> podstawą diagnostyki jest szczegółowy wywiad, a badanie polisomnograficzne wykonuje się w wybranych przypadkach;
>> terapia zależy od rodzaju parasomnii i obejmuje dbanie o higienę snu i rytmu dobowego, ograniczenie czynników wyzwalających, metody behawioralne, leczenie chorób współistniejących, a w wybranych przypadkach także farmakoterapię.

Spis treści:

  1. Parasomnie – co to jest?
  2. Jakie są najczęstsze rodzaje parasomnii?
  3. Parasomnie u dzieci – czy występują częściej niż u dorosłych?
  4. Objawy parasomnii – kiedy zgłosić się do lekarza?
  5. Jak wygląda diagnostyka parasomnii
  6. Leczenie parasomnii
  7. Czy parasomniom można zapobiegać?
  8. FAQ: najczęstsze pytania o parasomnie

Parasomnie – co to jest?

Parasomnie to grupa zaburzeń snu związanych z występowaniem niepożądanych zjawisk podczas zasypiania, snu lub wybudzania. Mogą one obejmować różne zachowania, emocje lub reakcje fizjologiczne pojawiające się w poszczególnych fazach snu bądź też podczas przechodzenia pomiędzy snem a czuwaniem. Tradycyjnie odróżnia się je od dyssomnii, czyli zaburzeń dotyczących przede wszystkim ilości, jakości lub czasu snu.

Mechanizm parasomnii zależy od ich rodzaju. W części z nich, zwłaszcza w zaburzeniach wybudzenia ze snu NREM, dochodzi do niepełnego przejścia między snem a czuwaniem.

Jakie są najczęstsze rodzaje parasomnii?

Specjaliści dzielą parasomnie przede wszystkim ze względu na stadium snu, z którym są związane. Taki podział znacznie ułatwia dobranie odpowiedniej ścieżki diagnostycznej. Wyróżnia się parasomnie związane ze snem NREM (ang. non-rapid eye movement, sen bez szybkich ruchów gałek ocznych) oraz ze snem REM (ang. rapid eye movement, sen z szybkimi ruchami gałek ocznych), a także inne parasomnie. Do najczęściej rozpoznawanych należą:

  • parasomnie związane ze snem NREM: somnambulizm (lunatykowanie), lęki nocne, wybudzenia z dezorientacją,
  • parasomnie związane ze snem REM: koszmary senne, nawracające izolowane porażenie przysenne, zaburzenie zachowania podczas snu REM,
  • inne parasomnie i zaburzenia związane ze snem: moczenie nocne, bruksizm senny (zgrzytanie zębami), zespół „eksplodującej” głowy, jaktacje (parasomnie z rytmicznymi ruchami w czasie snu).

Każdy z tych rodzajów ma nieco inny przebieg i wymaga innego podejścia diagnostycznego. Zaburzenia wybudzenia ze snu NREM pojawiają się zwykle w pierwszej połowie nocy, a parasomnie związane ze snem REM częściej występują w jej późniejszej części.

>> Dowiedz się więcej na temat: Zaburzenia snu – rodzaje, objawy i przyczyny

Parasomnie u dzieci – czy występują częściej niż u dorosłych?

Parasomnie u dzieci, zwłaszcza zaburzenia wybudzenia ze snu NREM, występują częściej niż u dorosłych. Jest to związane m.in. z dojrzewaniem mechanizmów regulujących sen i wybudzanie.

Somnambulizm i lęki nocne dotykają nawet kilku procent populacji dziecięcej. U większości dzieci epizody stają się rzadsze lub ustępują samoistnie wraz z wiekiem. Jeśli jednak nasilają się, występują często, prowadzą do urazów lub wpływają na funkcjonowanie dziecka w ciągu dnia, warto skonsultować to z lekarzem.

Z kolei niektóre parasomnie u dorosłych, zwłaszcza zaburzenia wybudzenia ze snu NREM,diagnozuje się rzadziej. Przewlekły stres, przemęczenie i niedobór snu mogą sprzyjać ich występowaniu. Jeśli pojawiają się po raz pierwszy w wieku dorosłym lub mają nietypowy przebieg, mogą wymagać dokładniejszej diagnostyki, m.in. w kierunku innych zaburzeń snu, wpływu stosowanych leków lub substancji czy chorób neurologicznych. Aby odzyskać spokojny sen, należy zadbać o odpowiednią higienę rytmu dobowego, unikanie niedoboru snu oraz ograniczanie czynników, które mogą wyzwalać lub nasilać epizody parasomnii.

Objawy parasomnii – kiedy zgłosić się do lekarza?

Objawy parasomnii bywają zróżnicowane – od krótkich epizodów dezorientacji po złożone zachowania, takie jak chodzenie czy mówienie przez sen. Większość nocnych incydentów ma łagodny przebieg i nie stanowi powodu do obaw. Istnieją jednak konkretne sytuacje, w których należy skonsultować się z lekarzem. Zwróć uwagę na te sygnały alarmowe:

  • epizody parasomnii prowadzą do fizycznych urazów pacjenta lub jego bliskich,
  • w ciągu dnia pojawia się patologiczna senność i wyraźny spadek koncentracji,
  • zaburzenia pojawiają się nagle u osoby dorosłej,
  • epizodom parasomnii towarzyszą drgawki lub problemy z oddychaniem.

Jeśli zauważysz u siebie lub bliskiej osoby powyższe symptomy, nie zwlekaj z wizytą u lekarza rodzinnego. Szybka diagnoza pozwala wykluczyć inne, potencjalnie poważniejsze schorzenia.

Pakiet anemii(4 badania) banerek

Jak wygląda diagnostyka parasomnii

Pierwszym i najważniejszym etapem diagnostyki jest szczegółowy wywiad z pacjentem i jego bliskimi, którzy często obserwują występowanie epizodów parasomnii. Znaczenie mają m.in. ich przebieg, pora występowania, częstotliwość, pamięć zdarzenia oraz stosowane leki, suplementy i substancje. Pomocny bywa też dziennik snu oraz nagrania epizodów. Polisomnografia nie jest rutynowo wykonywana u każdej osoby doświadczającej parasomnii. W wybranych przypadkach zleca ją lekarz, szczególnie gdy epizody są nietypowe, niebezpieczne lub wymagają różnicowania z innymi zaburzeniami. To całonocne badanie rejestrujące fale mózgowe, ruchy gałek ocznych, napięcie mięśni i oddech śpiącej osoby. Badanie to może pomóc odróżnić parasomnie od innych zaburzeń, na przykład napadów padaczkowych czy bezdechu sennego, które wymagają zupełnie innego leczenia.

>> Dowiedz się więcej: Padaczka (epilepsja) – rodzaje, objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Badania krwi nie pozwalają bezpośrednio rozpoznać parasomnii, jednak mogą być wykonywane pomocniczo, by wykluczyć inne przyczyny nasilonych epizodów lub schorzenia współistniejące. Lekarz może zlecić między innymi oznaczenie stężenia ferrytyny, zwłaszcza przy podejrzeniu zespołu niespokojnych nóg lub innych zaburzeń ruchowych związanych ze snem, które mogą współistnieć z parasomniami lub przypominać niektóre nocne epizody.

Pakiet tarczycowy (TSH, fT3, fT4) banerek

W zależności od obrazu klinicznego, przydatne może być też sprawdzenie stężenia glukozy, elektrolitów oraz parametrów oceniających czynność tarczycy, aby wykluczyć zaburzenia metaboliczne lub endokrynologiczne mogące wpływać na sen i funkcjonowanie układu nerwowego. Wyniki tych badań stanowią jednak jedynie uzupełnienie diagnostyki.

Leczenie parasomnii

Leczenie parasomnii zależy od ich rodzaju i nasilenia. U wielu dzieci wystarcza edukacja rodziców oraz zadbanie o regularny rytm snu i bezpieczne otoczenie sypialni. U dorosłych, zwłaszcza przy nasilonych objawach, można stosować terapię behawioralną, a w niektórych przypadkach także farmakoterapię dobraną do rodzaju parasomnii. Ważnym elementem leczenia jest też eliminacja czynników nasilających epizody, takich jak niedobór snu czy nadużywanie alkoholu, oraz leczenie współistniejących zaburzeń snu. Niedobór snu jest dobrze opisanym czynnikiem mogącym wyzwalać część parasomnii.

Czy parasomniom można zapobiegać?

Choć nie zawsze da się całkowicie zapobiec parasomniom, w wielu przypadkach można ograniczyć częstość ich występowania. Kluczowe znaczenie ma zachowanie regularnych godzin snu oraz unikanie czynników zaburzających jego ciągłość. Przede wszystkim warto zadbać o regularne pory kładzenia się do łóżka oraz porannego wstawania, a także odpowiednio długi sen. Warto również unikać spożywania alkoholu, szczególnie wieczorem, oraz ciężkostrawnych posiłków tuż przed snem. Sypialnia powinna zapewniać warunki sprzyjające spokojnemu snu, m.in. zaciemnienie, ciszę i komfortową, raczej chłodną temperaturę. Jeśli zmagasz się z parasomniami, postaraj się także ograniczyć stres wieczorem i unikać kofeiny oraz intensywnego wysiłku fizycznego tuż przed snem. W przypadku parasomnii przebiegających ze złożonymi zachowaniami ruchowymi szczególnie ważne jest zabezpieczenie otoczenia przed urazami.

FAQ: najczęstsze pytania o parasomnie

Poniżej znajdziesz odpowiedzi na pytania, które najczęściej pojawiają się w kontekście parasomnii.

Czy parasomnie są groźne?

Wiele parasomnii, szczególnie występujących u dzieci, ma charakter łagodny i nie zagraża zdrowiu. Ryzyko dotyczy głównie sytuacji, w których podczas epizodu dochodzi do urazu, na przykład przy somnambulizmie. Niektóre parasomnie wymagają jednak dokładniejszej diagnostyki, szczególnie jeśli pojawiają się po raz pierwszy w wieku dorosłym lub mają nietypowy przebieg. Poszczególne typy parasomnii istotnie różnią się znaczeniem klinicznym.

Czy parasomnie u dzieci mijają z wiekiem?

Wiele parasomnii występujących u dzieci staje się rzadszych lub ustępuje samoistnie w miarę dojrzewania układu nerwowego. Przebieg zależy jednak od rodzaju parasomnii.

Kiedy konieczne jest wykonanie polisomnografii?

Badanie zaleca się, gdy epizody są nietypowe, niebezpieczne albo istnieje podejrzenie innego zaburzenia, na przykład nocnych napadów padaczkowych. Polisomnografia jest również konieczna do potwierdzenia rozpoznania zaburzenia zachowania podczas snu REM.

Czy stres może nasilać lub wywołać parasomnie?

Tak, stres i niedobór snu należą do najczęstszych czynników sprzyjających występowaniu lub nasilaniu się epizodów, szczególnie u osób predysponowanych.

Do jakiego lekarza zgłosić się przy podejrzeniu parasomnii?

W pierwszej kolejności warto udać się do lekarza rodzinnego lub neurologa, który w razie potrzeby skieruje pacjenta do specjalistycznej poradni medycyny snu.

Opieka merytoryczna: lek. Maria Wydra

Bibliografia

  1. Bilikiewicz A. (red. nauk.), Psychiatria, podręcznik dla studentów medycyny, Wydanie III, zmienione i uzupełnione. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2009.
  2. Gieselmann A., Aoudia M.A., Carr M. i wsp., Aetiology and treatment of nightmare disorder: State of the art and future perspectives, Journal of Sleep Research 2019, nr 28, s. e12820. 
  3. Spoormaker, V., Schredl, M., Van Den Bout, J., Nightmares: from anxiety symptom to sleep disorder, Sleep Medicine Reviews 2006, 10(1): 19-31.
  4. Wróbel-Knybel, P., Kister, K. Exploding head syndrome – A puzzling parasomnia: A literature review. Current Problems of Psychiatry, 26 (2025).
  5. Wichniak, A., Jankowski, K. S., Skalski, M., Skwarło-Sońta, K., Zawilska, J. B., Żarowski, M., Poradowska, E., i Jernajczyk, W. (2017). Standardy leczenia zaburzeń rytmu okołodobowego snu i czuwania opracowane przez Polskie Towarzystwo Badań nad Snem i Sekcję Psychiatrii Biologicznej Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Część I. Fizjologia, metody oceny i oddziaływania terapeutyczne. Psychiatria Polska, 51(5), 793–814.

Zespół Aspergera – objawy, przyczyny, czym różni się od ADHD    

Agnieszka Kościelniak
-
0
Zespół Aspergera – objawy, przyczyny, czym różni się od ADHD    

Zespół Aspergera od lat budzi wiele pytań, zarówno wśród rodziców dzieci w spektrum, jak i dorosłych rozpoznających u siebie jego cechy. Poniższy artykuł wyjaśnia i przybliża zespół Aspergera – co to jest, na czym polega i jakie są jego objawy, a także jak przebiega diagnoza oraz jak na co dzień funkcjonują takie osoby. Sprawdź, co warto wiedzieć na ten temat.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> zespół Aspergera jest częścią szerszego spektrum autyzmu (ASD),
>> objawia się głównie specyficznym stylem komunikacji i wąskimi zainteresowaniami,
>> zespół Aspergera u kobiet i dziewczynek to często maskowanie symptomów, co utrudnia rozpoznanie,
>> diagnoza opiera się na obserwacji klinicznej i wywiadzie,
>> Asperger i ADHD mogą ze sobą współwystępować.

Spis treści:

  1. Zespół Aspergera – co to jest?
  2. Zespół Aspergera a spektrum autyzmu – jaka jest różnica?
  3. Jakie są objawy zespołu Aspergera?
  4. Zespół Aspergera u dzieci – na co zwrócić uwagę?
  5. Zespół Aspergera u dziewczynek i kobiet – czy objawy mogą być inne?
  6. Jakie są przyczyny zespołu Aspergera?
  7. Jak przebiega diagnoza zespołu Aspergera?
  8. Zespół Aspergera a ADHD – czym się różnią?
  9. Czy zespół Aspergera i ADHD mogą występować jednocześnie?
  10. Wsparcie i terapia osób z zespołem Aspergera
  11. Zespół Aspergera – podsumowanie najważniejszych informacji

Zespół Aspergera – co to jest?

Zacznijmy od wyjaśnienia, co to jest Asperger (zespół Aspergera). Ten termin przez lata opisywał łagodniejszą postać autyzmu, przebiegającą bez opóźnienia rozwoju mowy i bez obniżonej sprawności intelektualnej. Obecnie zespół Aspergera to całościowe zaburzenie rozwoju, które wpływa na sposób, w jaki człowiek postrzega świat i komunikuje się z innymi. Osoby z tym rozpoznaniem zwykle dobrze radzą sobie z nauką, ale mają trudności w codziennych relacjach społecznych.

>> Dowiedz się więcej: Czym jest autyzm i jak go rozpoznać? Objawy autyzmu u dzieci i dorosłych

Zespół Aspergera a spektrum autyzmu – jaka jest różnica?

Wiele osób zastanawia się, jak wygląda relacja zespół Aspergera a autyzm. Jeszcze do niedawna zespół Aspergera i autyzm traktowano jako odrębne jednostki, różniące się nasileniem objawów i rokowaniem. W najnowszych klasyfikacjach – ICD-11 oraz DSM-5 – termin „zespół Aspergera” jako osobna jednostka diagnostyczna został wycofany.  Obecnie diagnozuje się spektrum autyzmu, czyli Autism Spectrum Disorder (ADS). Obecnie nie występuje już podział na „łagodniejszy” i „cięższy” autyzm. Specjaliści oceniają indywidualny poziom funkcjonowania danej osoby. Pojęcie ADS Asperger funkcjonuje jednak potocznie: oznacza ono osoby, u których nie pojawiły się opóźnienia w rozwoju mowy, a poziom inteligencji mieści się w normie lub powyżej niej. Osoby z zespołem Aspergera lepiej radzą sobie w codziennym życiu bez stałej pomocy z zewnątrz. Jednocześnie występują w nim cechy charakterystyczne dla autyzmu: trudności społeczne, sztywne schematy, specyficzne pasje i nadwrażliwość na bodźce z zewnątrz. Zmiana ta ma na celu lepsze dopasowanie wsparcia do indywidualnych potrzeb pacjenta.

Jakie są objawy zespołu Aspergera?

Każda osoba w spektrum jest inna, jednak istnieją pewne cechy wspólne. Objawy, jakie można zaobserwować przy zespole Aspergera, to przede wszystkim te w obszarze relacji i zachowań. Do najczęściej występujących należą:

  • trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji rówieśniczych
  • ograniczony kontakt wzrokowy oraz specyficzna mimika
  • dosłowne rozumienie wypowiedzi i trudność z odczytywaniem ironii
  • wąskie, intensywne zainteresowania, którym poświęca się dużo czasu
  • potrzeba stałości i trudność w akceptowaniu zmian w rutynie

U wielu osób obserwuje się też nadwrażliwość sensoryczną, na przykład na dźwięki, dotyk czy światło. Nasilenie objawów może być bardzo różne, od subtelnych trudności po wyraźne problemy w codziennym funkcjonowaniu. Wczesne rozpoznanie symptomów pozwala na szybsze wdrożenie odpowiednich strategii radzenia sobie w codziennym życiu.

Zespół Aspergera u dzieci – na co zwrócić uwagę?

Asperger u dzieci wymaga od opiekunów sporej dozy czujności. Dzieci z zespołem Aspergera mogą zacząć mówić bardzo wcześnie i używać niezwykle bogatego słownictwa oraz wypowiadać się w sposób mocno formalny. Charakterystyczne bywa też przywiązanie do jednego tematu, o którym dziecko potrafi mówić godzinami, niezależnie od zainteresowania rozmówcy. Pierwsze sygnały pojawiają się zwykle w wieku przedszkolnym: opiekunowie mogą wtedy zauważyć, że dziecko woli bawić się samodzielnie i ma trudność w zrozumieniu zasad gier zespołowych. Dzieci z zespołem Aspergera zwykle nie potrafią nawiązać głębszych relacji z rówieśnikami, unikają także kontaktu wzrokowego i nie radzą sobie za dobrze podczas pracy w grupie. Jeśli takie zachowania utrzymują się i utrudniają funkcjonowanie dziecka w grupie rówieśniczej, warto skonsultować się z psychologiem. Odpowiednio wczesne rozpoznanie pozwala zapobiec wielu frustracjom na etapie edukacji szkolnej.

Zespół Aspergera u dziewczynek i kobiet – czy objawy mogą być inne?

Zespół Aspergera u kobiet i dziewczynek przez lata był wręcz marginalizowany, ponieważ obraz kliniczny bywa mniej typowy. Dziewczynki często lepiej naśladują zachowania społeczne rówieśników, co pozwala im maskować trudności. Takie zjawisko nazywamy kamuflażem społecznym. Jest on jednak bardzo wyczerpujący i prowadzi do przemęczenia. Wszystko to sprawia, że diagnoza u kobiet jest stawiana zwykle później niż u mężczyzn – czasem dopiero w wieku dorosłym, po latach leczenia stanów lękowych czy depresji. Warto przy tym pamiętać, że mniej widoczne objawy wcale nie oznaczają mniejszego nasilenia trudności wewnętrznych, takich jak zmęczenie kontaktami społecznymi czy lęk.

Jakie są przyczyny zespołu Aspergera?

Przyczyny zespołu Aspergera mają charakter neurorozwojowy. Badania wskazują na istotny udział czynników genetycznych, ponieważ zaburzenie to częściej występuje w rodzinach, w których podobne cechy wykazują inni członkowie. Aktualnie bada się także rolę czynników działających w okresie prenatalnym, które mogą wpływać na rozwój mózgu. Badania naukowe obalają natomiast hipotezy odnośnie wpływu wychowania lub szczepień na wystąpienie zespołu Aspergera. Należy stanowczo podkreślić, że wystąpienie Aspergera nie wynika z błędów wychowawczych rodziców czy niewystarczającego okazywania przez nich uczuć w dzieciństwie.

Jak przebiega diagnoza zespołu Aspergera?

Diagnoza zespołu Aspergera opiera się na obserwacji klinicznej i rozmowach z rodzicami lub opiekunami. Podczas spotkań przeprowadza się szczegółowy wywiad rozwojowy (np. narzędzie ADI-R) oraz protokoły obserwacji (np. ADOS-2). Najczęściej diagnozę stawia zespół specjalistów: psychiatra, psycholog i logopeda, a czasem również neurolog. Ocena obejmuje analizę rozwoju mowy i umiejętności społecznych oraz obecności powtarzalnych wzorców zachowań. Specjaliści muszą także ustalić, co wyklucza zespół Aspergera. Nie istnieje jeden test laboratoryjny, który potwierdziłby rozpoznanie, dlatego ważne jest odróżnienie go od specyficznych zaburzeń językowych, schizofrenii dziecięcej oraz schorzeń neurologicznych dających podobne objawy.

Jeśli chodzi o badania krwi, wykonuje się je pomocniczo, by wykluczyć inne przyczyny obserwowanych trudności rozwojowych. Lekarz może zlecić między innymi morfologię krwi, badanie poziomu hormonów tarczycy, a nawet stężenia ołowiu we krwi, ponieważ zatrucie tym metalem może dawać objawy podobne do spektrum autyzmu. Wyniki tych badań nie zastępują jednak pełnej diagnozy psychologiczno-psychiatrycznej – stanowią jedynie jej uzupełnienie.

Zespół Aspergera a ADHD – czym się różnią?

Zespół Aspergera i ADHD to odrębne zaburzenia neurorozwojowe, choć mogą być ze sobą mylone. W przypadku ADHD charakterystyczna jest przede wszystkim trudność w utrzymaniu uwagi, nadmierna impulsywność i ruchliwość. Zespół Aspergera koncentruje się natomiast wokół trudności społecznych i sztywności wzorców zachowań. Osoby z ADHD zwykle chcą nawiązywać relacje, ale mają problemy z ich utrzymaniem, podczas gdy dla osób z zespołem Aspergera trudne bywa już samo zrozumienie reguł społecznych.

Czy zespół Aspergera i ADHD mogą występować jednocześnie?

Połączenie Asperger i ADHD jeszcze do niedawna nie występowało: jedno zaburzenie miało wykluczać drugie. Współcześnie specjaliści zauważają, że zaburzenia neurorozwojowe mogą ze sobą współwystępować, co prowadzi do częstszej podwójnej diagnozy, czyli współistnienia ADHD i zespołu Aspergera u jednej osoby. Taka osoba może z jednej strony pragnąć ścisłej rutyny, z drugiej – odczuwać silny wewnętrzny przymus poszukiwania nowych bodźców. Jednocześnie objawy jednego zaburzenia mogą maskować symptomy drugiego, dlatego w przypadku podejrzenia współwystępowania ADHD i Aspergera najlepiej zgłosić się na kompleksową diagnozę.

>> Przeczytaj także: ADHD u dorosłych: objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Wsparcie i terapia osób z zespołem Aspergera

Spektrum autyzmu nie leczy się farmakologicznie, ponieważ nie jest to choroba. Leki bywają stosowane jedynie do łagodzenia objawów współtowarzyszących, np. silnego lęku czy zaburzeń snu. Najlepsze efekty przynosi psychoedukacja oraz Trening Umiejętności Społecznych (TUS), który pomaga w budowaniu lepszych relacji z otoczeniem. Ważna jest też praca nad akceptacją własnej neuroatypowości. Ważnym elementem jest też dostosowanie środowiska w domu, szkole i pracy tak, by w miarę możliwości ograniczyć czynniki wywołujące przeciążenie sensoryczne. Odpowiednio dobrane wsparcie pozwala wielu osobom w spektrum funkcjonować w pełni samodzielnie.

Zespół Aspergera – podsumowanie najważniejszych informacji

  • Zespół Aspergera to dawna nazwa łagodniejszej postaci autyzmu, obecnie ujęta w spektrum autyzmu (ASD).
  • Objawy dotyczą głównie trudności społecznych, komunikacyjnych i sztywności zachowań.
  • U kobiet i dziewczynek symptomy bywają maskowane, co opóźnia diagnozę.
  • Przyczyny mają podłoże genetyczne i neurorozwojowe.
  • Diagnozę stawia zespół specjalistów na podstawie obserwacji i wywiadu.
  • ADHD i zespół Aspergera to różne zaburzenia, które mogą też współwystępować.

Opieka merytoryczna: lek. Sara Aszkiełowicz

Bibliografia

  1. Rynkiewicz A., Łucka I., Fryze M. (2012). Wysokofunkcjonujące dziewczęta z autyzmem i zespołem Aspergera — przyczyny rzadkiego diagnozowania, opis przypadków. Psychiatria – Via Medica, tom 9, nr 2.
  2. Odachowska-Rogalska E. (2023). Różnicowanie diagnoz klinicznych zaburzeń ze spektrum autyzmu (ASD), zespołu nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD) i zaburzeń po stresie traumatycznym (PTSD). Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 23 (4).
  3. O. Beck i in., Zespół Aspergera, „Journal of Education Health and Sport” 2016, 6(7).
  4. A. Sławińska, Zespół Aspergera u osób dorosłych – zbieżność z innymi zaburzeniami, zaburzenia współwystępujące i problemy towarzyszące, „Psychiatria i Psychologia Kliniczna” 2014, 14 (4).
  5. B. Skawina, Autyzm i zespół Aspergera. Objawy, przyczyny, diagnoza i współczesne metody terapeutyczne, Nová sociálna edukácia človeka V. Medzinárodná interdisciplinárna vedecká konferencia, Prešov, 7. 11. 2016.

Podwyższone lub obniżone limfocyty u dziecka – co mogą oznaczać?

Damian Matusiak
-
0
Podwyższone lub obniżone limfocyty u dziecka – co mogą oznaczać?

Limfocyty – pod tym pojęciem kryje się wiele znaczeń. W odniesieniu do dziecka musimy pamiętać, że samo pojęcie to jedno, a interpretacja norm liczby limfocytów zmienia się wraz z wiekiem. Jak zatem właściwie interpretować liczbę limfocytów u dziecka? Najlepszą metodą jest usystematyzowanie wiedzy, co staramy się uczynić poniżej.

Spis treści:

  1. Czym są limfocyty i jaką pełnią funkcję u dzieci?
  2. Limfocyty u dziecka – jak interpretować wynik morfologii?
  3. Podwyższone limfocyty u dziecka – przyczyny
  4. Obniżone limfocyty u dziecka – przyczyny
  5. Podwyższone lub obniżone limfocyty i inne odchylenia w morfologii dziecka
  6. Podwyższone limfocyty u dziecka a alergia
  7. Nieprawidłowe limfocyty u dziecka – jakie objawy powinny zaniepokoić?
  8. Podwyższone lub obniżone limfocyty u dziecka – jakie badania wykonać?
  9. Co zrobić, gdy limfocyty u dziecka są poza normą?
  10. Zakończenie

Czym są limfocyty i jaką pełnią funkcję u dzieci?

Limfocyty należą do leukocytów, czyli białych krwinek. Wyróżnia się, przede wszystkim, limfocyty T, limfocyty B oraz komórki NK. Rola poszczególnych jest następująca:

  • limfocyty T rozpoznają m.in. zakażone komórki i regulują odpowiedź immunologiczną,
  • limfocyty B odpowiadają za wytwarzanie przeciwciał,
  • komórki NK uczestniczą w szybkiej odpowiedzi przeciwko niektórym zakażonym lub nieprawidłowym komórkom.

Układ odpornościowy dziecka dojrzewa wraz z wiekiem, by osiągnąć plateau około 10. – 11. roku życia. Szczególnie u niemowląt i małych dzieci liczba oraz odsetek limfocytów są fizjologicznie wyższe niż u dorosłych.

>> Przeczytaj też: Niskie lub podwyższone leukocyty we krwi u dziecka – co mogą oznaczać?

Limfocyty u dziecka – jak interpretować wynik morfologii?

W morfologii występują zwykle dwa parametry dotyczące limfocytów:

  • odsetek (zapisywany jako np. LYM%),
  • liczba bezwzględna (np. LYM# lub ALC, podawana zwykle w ×10⁹/l).

Nie są one równoważne. Dziecko może mieć wysoki procent limfocytów, ale prawidłową ich liczbę bezwzględną, jeśli jednocześnie spadła liczba neutrofili. Dlatego wynik ocenia się razem z całkowitą liczbą leukocytów, neutrofilami, monocytami, eozynofilami, hemoglobiną i płytkami krwi. Kluczowe są normy zależne od wieku. U małego dziecka przewaga limfocytów w rozmazie może być fizjologiczna, podczas gdy identyczny odsetek u nastolatka może wymagać innej interpretacji.

UWAGA nr 1
Zakresy referencyjne mogą różnić się pomiędzy laboratoriami! Najlepiej zatem korzystać z norm podanych na wyniku dla konkretnej grupy wiekowej, a nie z zakresów dla dorosłych – w przeciwnym wypadku interpretacja może być błędna.

Podwyższone limfocyty u dziecka – przyczyny

Podwyższenie liczby limfocytów nazywa się limfocytozą. U dzieci najczęściej jest ona reaktywna, czyli stanowi odpowiedź prawidłowego układu odpornościowego na zakażenie. Typowym przykładem są infekcje wirusowe, m.in. zakażenia EBV, CMV, adenowirusami i innymi wirusami dróg oddechowych.

>> Sprawdź też: Mononukleoza zakaźna – objawy, diagnostyka i leczenie. Ile trwa i jak zaraża?

Znacznie rzadszą, lecz groźną przyczyną są choroby rozrostowe; wyniki skrajne co do ich liczby połączone z niedokrwistością i/lub małopłytkowością i/lub nieprawidłowymi komórkami w rozmazie, powiększeniem węzłów chłonnych lub śledziony, bólami kości czy przewlekłą gorączką są wskazaniem do poszerzenia diagnostyki.

Pakiet małego dziecka (6 badań) banerek

Obniżone limfocyty u dziecka – przyczyny

Zmniejszenie liczby limfocytów poniżej normy dla wieku określa się jako limfopenię lub limfocytopenię. Może ona pojawić się przejściowo w przebiegu ostrej, szczególnie ciężkiej infekcji lub uogólnionego stanu zapalnego. Po wyzdrowieniu liczba limfocytów często wraca do normy. Niektóre zakażenia wirusowe mogą prowadzić do limfopenii poprzez m.in. zmianę dystrybucji limfocytów, wpływ mediatorów zapalnych oraz zwiększoną śmierć komórek.

Do innych przyczyn należą m.in. glikokortykosteroidy i niektóre leki immunosupresyjne, leczenie przeciwnowotworowe, niedożywienie oraz ciężkie choroby ogólnoustrojowe. Limfopenia może też towarzyszyć wrodzonym lub nabytym niedoborom odporności.

UWAGA nr 2
Szczególnej uwagi wymaga utrwalona, wyraźna limfopenia u niemowlęcia lub małego dziecka – zwłaszcza przy ciężkich, nawracających albo nietypowych zakażeniach! Może to być sygnał wrodzonych zaburzeń odporności.  

>> Sprawdź też: Kiedy podejrzewać niedobory odporności u dzieci?

Podwyższone lub obniżone limfocyty i inne odchylenia w morfologii dziecka

Pojedynczego parametru nie należy interpretować w oderwaniu od pozostałych. Dopiero zestawienie całej morfologii z rozmazem z objawami daje obraz, z którego można wyciągnąć sensowne wnioski.

Podwyższone limfocyty i monocyty u dziecka

Taki wynik często pojawia się w trakcie lub po infekcji. Monocyty uczestniczą w odpowiedzi zapalnej i usuwaniu uszkodzonych komórek, dlatego ich wzrost może towarzyszyć zdrowieniu.

>> To może Cię zainteresować: Monocytoza – czym jest? Objawy, przyczyny i diagnostyka

Obniżone limfocyty i podwyższone monocyty u dziecka

Ten wariant również może być przejściowy, np. podczas ostrej infekcji lub w okresie regeneracji. Znaczenie zależy od wartości bezwzględnych, wieku dziecka i reszty morfologii. Utrzymująca się limfopenia, zwłaszcza przy częstych zakażeniach, wymaga dalszej oceny.

Podwyższone limfocyty i eozynofile u dziecka

Eozynofilia u dzieci może towarzyszyć alergii, astmie, atopowemu zapaleniu skóry, zakażeniom pasożytniczym, reakcjom polekowym i rzadszym chorobom immunologicznym lub hematologicznym. Jednoczesny wzrost limfocytów może wynikać np. z równoległej infekcji wirusowej lub z wieku dziecka.

Podwyższone limfocyty i obniżone neutrofile u dziecka

Jest to częsty obraz w przebiegu lub po infekcji wirusowej. Wysoki odsetek limfocytów może być częściowo skutkiem spadku neutrofili, dlatego należy sprawdzić bezwzględną liczbę obu populacji.

>> Sprawdź też: Neutropenia – niski poziom neutrofili. Przyczyny, objawy, leczenie

Podwyższone limfocyty u dziecka a alergia

Alergia nie jest typową przyczyną izolowanej limfocytozy. W chorobach atopowych większe znaczenie może mieć eozynofilia oraz czasem podwyższone IgE, choć żaden z tych wyników samodzielnie nie rozpoznaje alergii.

Nieprawidłowe limfocyty u dziecka – jakie objawy powinny zaniepokoić?

Pilniejszej konsultacji wymagają, przede wszystkim, odchylenia połączone z niepokojącymi objawami. Należą do nich:

  • przewlekła lub nawracająca gorączka bez jasnej przyczyny,
  • znaczne osłabienie,
  • bladość,
  • wybroczyny lub łatwe siniaczenie,
  • bóle kości,
  • powiększenie węzłów chłonnych, wątroby albo śledziony,
  • spadek masy ciała
  • nocne poty.

Przy limfopenii niepokoją także ciężkie lub nietypowe zakażenia, częste zapalenia płuc, przewlekła grzybica jamy ustnej, biegunka oraz słaby przyrost masy ciała. Taki obraz może wymagać szybszej diagnostyki pediatrycznej, hematologicznej lub immunologicznej.

Podwyższone lub obniżone limfocyty u dziecka – jakie badania wykonać?

Pierwszym krokiem jest zwykle ponowna ocena pełnej morfologii z rozmazem i odniesienie wyniku do wieku. Jeśli odchylenie pojawiło się podczas infekcji, lekarz może zalecić kontrolę po ustąpieniu objawów. Przy znacznych lub utrzymujących się zmianach, pomocny bywa ręczny rozmaz krwi obwodowej.

Morfologia banerek

Co zrobić, gdy limfocyty u dziecka są poza normą?

Nieprawidłowy wynik – przy założeniu, że odchylenie uwzględnia normę dla wieku – należy omówić z pediatrą. Jeśli zmiana jest znaczna, utrzymuje się w kolejnych badaniach, dotyczy także innych linii komórkowych albo dziecko ma niepokojące objawy, stanowi to wskazanie do dalszej diagnostyki.

Zakończenie

Podwyższone lub obniżone limfocyty u dziecka nie są rozpoznaniem choroby, lecz jednym z elementów morfologii. Wynik trzeba interpretować w kontekście wieku, liczby bezwzględnej, pozostałych parametrów krwi i stanu klinicznego. Jeśli wynik wyraźnie odbiega od normy, powtarza się lub towarzyszą mu niepokojące objawy, skonsultuj się z pediatrą.

Źródła

  1. Tahmasebi H, Higgins V, Bohn MK, Hall A, Adeli K. CALIPER Hematology Reference Standards (I). Am J Clin Pathol. 2020 Aug 5;154(3):330-341. doi: 10.1093/ajcp/aqaa059. PMID: 32561916; PMCID: PMC7403759.
    https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7403759
  2. Tosato F, Bucciol G, Pantano G, Putti MC, Sanzari MC, Basso G, Plebani M. Lymphocytes subsets reference values in childhood. Cytometry A. 2015 Jan;87(1):81-5. doi: 10.1002/cyto.a.22520. Epub 2014 Aug 6. PMID: 25132325.
    https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/cyto.a.22520
  3. Guo Z, Zhang Z, Prajapati M, Li Y. Lymphopenia Caused by Virus Infections and the Mechanisms Beyond. Viruses. 2021 Sep 20;13(9):1876. doi: 10.3390/v13091876. PMID: 34578457; PMCID: PMC8473169.
    https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8473169

Odma płucna (opłucnowa) – objawy, przyczyny, diagnostyka, leczenie

Katarzyna Ciepłucha
-
0
Odma płucna (opłucnowa) – objawy, przyczyny, diagnostyka, leczenie

Odma opłucnowa może rozwinąć się samoistnie, w następstwie choroby płuc, urazu albo zabiegu medycznego. Niekiedy jest niewielka i powoduje jedynie łagodne dolegliwości, ale jej prężna postać stanowi bezpośrednie zagrożenie życia. Dowiedz się, jakie są objawy odmy płucnej, na czym polega jej diagnostyka oraz kiedy konieczny jest drenaż lub leczenie operacyjne.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> odma opłucnowa oznacza obecność powietrza w przestrzeni między płucem a ścianą klatki piersiowej,
>> może rozwinąć się samoistnie, wskutek choroby płuc, urazu lub procedury medycznej,
>> najczęstsze objawy odmy opłucnowej to nagły ból w klatce piersiowej, duszność i suchy kaszel,
>> rozpoznanie potwierdza się przede wszystkim za pomocą badań obrazowych, najczęściej RTG klatki piersiowej,
>> leczenie zależy od stanu pacjenta, nasilenia objawów, rodzaju odmy i obecności chorób płuc,
>> odma prężna wymaga natychmiastowego odbarczenia, ponieważ może doprowadzić do wstrząsu i zatrzymania krążenia.

Spis treści:

  1. Co to jest odma płucna?
  2. Jakie są rodzaje odmy opłucnowej?
  3. Jakie są przyczyny odmy płucnej?
  4. Odma opłucnowa – objawy
  5. Jak rozpoznaje się odmę opłucnową?
  6. Odma płucna – leczenie
  7. Odma płucna u noworodka
  8. Jakie powikłania może powodować odma opłucnowa?
  9. Odma płucna – podsumowanie najważniejszych informacji

Co to jest odma płucna?

Odma opłucnowa (w klasyfikacji ICD-10 oznaczana kodami z grupy J93), potocznie nazywana odmą płucną lub „odmą na płucach”, to obecność powietrza w jamie opłucnej. Jest to wąska przestrzeń znajdująca się między dwiema blaszkami opłucnej: jedną pokrywającą płuco, a drugą wyściełającą od wewnątrz klatkę piersiową.

W prawidłowych warunkach w jamie opłucnej nie ma powietrza. Gdy się ono do niej przedostanie, uciska płuco i ogranicza jego rozprężanie podczas wdechu. Może to prowadzić do częściowego lub całkowitego zapadnięcia płuca, pogorszenia wymiany gazowej oraz zmniejszenia ilości tlenu dostarczanego do organizmu.

Jakie są rodzaje odmy opłucnowej?

Ze względu na przyczynę wyróżnia się odmę samoistną, pourazową oraz jatrogenną, czyli powstałą w następstwie procedury medycznej. Odma opłucnowa samoistna może być:

  • pierwotna – występuje u osoby bez wcześniej rozpoznanej choroby płuc,
  • wtórna – rozwija się w przebiegu istniejącego schorzenia układu oddechowego.

Inny podział uwzględnia mechanizm gromadzenia się powietrza. Odma zamknięta powstaje, gdy do jamy opłucnej przedostaje się określona ilość powietrza, ale miejsce uszkodzenia zostaje zamknięte. W odmie otwartej jama opłucnej pozostaje połączona z otoczeniem przez uszkodzenie ściany klatki piersiowej lub dróg oddechowych.

Ważne!
Najbardziej niebezpieczna jest odma prężna. Powietrze napływa wówczas do jamy opłucnej przy każdym wdechu, ale nie może się z niej wydostać. Narastające ciśnienie uciska płuca, serce oraz duże naczynia krwionośne. Może to spowodować gwałtowny spadek ciśnienia, wstrząs i zatrzymanie krążenia.

Jakie są przyczyny odmy płucnej?

Pierwotna odma samoistna zwykle powstaje w wyniku pęknięcia drobnych pęcherzyków lub pęcherzy rozedmowych położonych blisko powierzchni płuca. Częściej dotyczy młodych, wysokich i szczupłych mężczyzn. Istotnym czynnikiem ryzyka jest palenie tytoniu, które zwiększa także prawdopodobieństwo nawrotu.

Wtórna odma samoistna może pojawić się m.in. w przebiegu:

Przyczyną odmy może być również tępy lub penetrujący uraz klatki piersiowej, np. wypadek komunikacyjny, upadek z wysokości albo złamanie żebra. Odma jatrogenna bywa powikłaniem biopsji płuca, nakłucia jamy opłucnej, cewnikowania dużych żył, wentylacji mechanicznej lub zabiegu torakochirurgicznego.

>> Zobacz również: Zapalenie opłucnej – przyczyny, objawy i leczenie

Odma opłucnowa – objawy

Najczęstszym objawem jest nagły, jednostronny ból w klatce piersiowej. Zwykle ma charakter kłujący i nasila się podczas głębokiego wdechu lub kaszlu. Może mu towarzyszyć duszność oraz suchy kaszel.

W przypadku większej odmy mogą wystąpić także:

  • przyspieszony i płytki oddech,
  • przyspieszenie pracy serca,
  • osłabienie,
  • bladość lub sinienie skóry,
  • zmniejszenie tolerancji wysiłku.

Niewielka odma może przebiegać skąpoobjawowo, a czasem zostać wykryta przypadkowo. Nasilenie dolegliwości nie pozwala jednak wiarygodnie określić jej rozmiaru.

>> Przeczytaj też: Bóle w klatce piersiowej – co mogą oznaczać? Możliwe przyczyny i postępowanie

Ważne!
Gwałtownie narastająca duszność, sinica, zaburzenia świadomości, znaczne osłabienie albo objawy, które pojawiły się po urazie klatki piersiowej, wymagają natychmiastowego wezwania pogotowia ratunkowego. Mogą wskazywać na odmę prężną.

Jak rozpoznaje się odmę opłucnową?

Diagnostyka rozpoczyna się od wywiadu i badania fizykalnego. Lekarz może stwierdzić ograniczenie ruchomości klatki piersiowej, osłabienie lub brak szmeru oddechowego po stronie odmy oraz charakterystyczny, bębenkowy odgłos podczas opukiwania.

Do badań wykorzystywanych w diagnostyce odmy opłucnowej należą:

  • RTG klatki piersiowej – jest podstawowym badaniem potwierdzającym rozpoznanie. Może uwidocznić warstwę powietrza oddzielającą płuco od ściany klatki piersiowej oraz brak rysunku naczyniowego poza brzegiem zapadniętego płuca;
  • USG płuc – umożliwia szybką ocenę pacjenta przy łóżku. Jest szczególnie przydatne po urazach, u osób wentylowanych mechanicznie i u noworodków;
  • tomografia komputerowa klatki piersiowej – wykonywana jest w przypadkach niejednoznacznych, przy podejrzeniu choroby płuc albo w celu dokładniejszej oceny zmian;
  • pulsoksymetria i gazometria – pomagają ocenić utlenowanie krwi oraz nasilenie zaburzeń oddychania.

Nie ma swoistych badań laboratoryjnych pozwalających rozpoznać odmę. W zależności od obrazu klinicznego lekarz może jednak zlecić m.in. morfologię krwi czy CRP, np. w celu oceny stanu ogólnego, podejrzenia krwawienia lub współistniejącego zakażenia.

Przy podejrzeniu odmy prężnej u niestabilnego pacjenta nie czeka się na wynik badania obrazowego. Rozpoznanie ustala się na podstawie obrazu klinicznego i natychmiast rozpoczyna leczenie.

Odma płucna – leczenie

Sposób leczenia odmy zależy przede wszystkim od stanu pacjenta, nasilenia objawów, rodzaju odmy oraz obecności chorób płuc. U części stabilnych pacjentów z niewielkimi dolegliwościami możliwa jest obserwacja i leczenie zachowawcze.

W zależności od sytuacji stosuje się:

  • obserwację i leczenie przeciwbólowe – u wybranych stabilnych pacjentów, bez cech zagrożenia życia;
  • tlenoterapię – przede wszystkim w przypadku hipoksemii;
  • aspirację powietrza z jamy opłucnej – w wybranych przypadkach odmy wymagającej interwencji;
  • drenaż jamy opłucnej – polega na wprowadzeniu drenu, który umożliwia usunięcie powietrza i ponowne rozprężenie płuca;
  • leczenie operacyjne – rozważane m.in. przy nawrotach odmy, utrzymującym się przecieku powietrza lub niepełnym rozprężeniu płuca.

Odma prężna jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia i wymaga natychmiastowego odbarczenia, a następnie dalszego leczenia w warunkach szpitalnych.

Odma płucna u noworodka

Odma płucna u noworodka należy do tzw. zespołów ucieczki powietrza. Powstaje, gdy nadmiernie rozdęte pęcherzyki płucne ulegają uszkodzeniu, a powietrze przedostaje się do jamy opłucnej.

Ryzyko jest większe u wcześniaków, dzieci z małą masą urodzeniową, zespołem zaburzeń oddychania, zapaleniem płuc, aspiracją smółki lub wrodzonymi wadami płuc. Odma może również wystąpić w związku z resuscytacją albo wentylacją mechaniczną.

U noworodka mogą pojawić się nagła duszność, spadek saturacji, bezdechy, bradykardia, obniżenie ciśnienia oraz asymetria ruchów klatki piersiowej i szmerów oddechowych. W diagnostyce szczególnie przydatne jest USG płuc.

Noworodki bez istotnych objawów niewydolności oddechowej mogą być obserwowane, ponieważ niewielka odma niekiedy wchłania się samoistnie. Pogorszenie oddychania lub odma prężna wymagają natomiast pilnego odbarczenia i leczenia na oddziale neonatologicznym.

Jakie powikłania może powodować odma opłucnowa?

Najgroźniejszym powikłaniem jest odma prężna, która może doprowadzić do ostrej niewydolności oddechowej, wstrząsu i zatrzymania krążenia. Do innych następstw należą odma krwotoczna, odma podskórna, odma śródpiersiowa, utrzymujący się przeciek powietrza oraz niepełne rozprężenie płuca.

Odma samoistna może również nawracać. Ryzyko kolejnego epizodu zmniejsza zaprzestanie palenia tytoniu, a w określonych przypadkach także leczenie chirurgiczne i pleurodeza (zabieg polegający na trwałym zrośnięciu blaszek opłucnej).

Odma płucna – podsumowanie najważniejszych informacji

Odma opłucnowa może mieć różny przebieg – od niewielkiej, skąpoobjawowej zmiany po stan bezpośredniego zagrożenia życia. Najczęściej objawia się nagłym bólem w klatce piersiowej i dusznością, a jej rozpoznanie opiera się przede wszystkim na badaniach obrazowych. Sposób leczenia zależy od stanu pacjenta i rodzaju odmy – niekiedy wystarcza obserwacja, w innych przypadkach konieczne jest usunięcie powietrza z jamy opłucnej lub leczenie operacyjne. Szczególnie niebezpieczna jest odma prężna, która wymaga natychmiastowej interwencji medycznej.

Bibliografia

  1. Piwowarczyk B., Grudzień A., Lis G., Odma opłucnowa, Medycyna Praktyczna – Pediatria, 27.06.2024.
  2. Roberts M.E. i wsp., British Thoracic Society Guideline for Pleural Disease, „Thorax”, 2023; 78, supl. 3.
  3. Sładek K., Mejza F., Odma opłucnowa, Interna Szczeklika – mały podręcznik, aktualizacja 11.07.2025.
  4. Walker S. i wsp., Joint ERS/EACTS/ESTS clinical practice guidelines on adults with spontaneous pneumothorax, „European Respiratory Journal”, 2024; 63: 2300797.
  5. Odma opłucnowa, Medycyna Praktyczna dla Pacjentów, mp.pl, (dostęp: 06.08.2026.) https://www.mp.pl/pacjent/pulmonologia/choroby/150463,odma-oplucnowa

Wyprysk pieniążkowaty – objawy, przyczyny, leczenie

Katarzyna Banaszczyk
-
0
Wyprysk pieniążkowaty – objawy, przyczyny, leczenie

Schorzenia zapalne skóry to szeroka grupa dermatoz. Jedną z nich jest wyprysk pieniążkowaty, cechujący się charakterystycznym obrazem klinicznym. Przeczytaj poniższy artykuł i dowiedz się więcej na temat objawów, diagnostyki i leczenia wyprysku pieniążkowatego.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> Wyprysk pieniążkowaty to schorzenie dermatologiczne, które charakteryzuje się pojawieniem się zmian skórnych w kształcie monety.
>> Badania i procedury diagnostyczne pomocne w postawieniu rozpoznania wyprysku pieniążkowatego to badanie histopatologiczne wycinka skóry, jak i wybrane badania laboratoryjne.  
>> W diagnostyce różnicowej wyprysku pieniążkowatego warto wziąć pod uwagę schorzenia takie jak atopowe zapalenie skóry, czy grzybica skóry gładkiej.
>> Leczenie wyprysku pieniążkowatego polega na unikaniu czynników wyzwalających objawy, jak i stosowaniu preparatów zewnętrznych o działaniu przeciwzapalnym.

Spis treści:

  1. Co to jest wyprysk pieniążkowaty?
  2. Jak wygląda wyprysk pieniążkowaty?
  3. Wyprysk pieniążkowaty – objawy
  4. Jakie są przyczyny wyprysku pieniążkowatego?
  5. Wyprysk pieniążkowaty a bakteryjne zapalenie skóry
  6. Jak rozpoznaje się wyprysk pieniążkowaty?
  7. Czym leczyć wyprysk pieniążkowaty?
  8. Wyprysk pieniążkowaty u dzieci i niemowląt
  9. Czy wyprysk pieniążkowaty może nawracać?

Co to jest wyprysk pieniążkowaty?

Wyprysk pieniążkowaty (nummular dermatitis), nazywany również wypryskiem mikrobowym to schorzenie zaliczane do chorób grudkowo-złuszczających. Jest to dermatoza zapalna, która ma przewlekły przebieg, co oznacza, że cechuje się nawrotami i okresami remisji, a więc wyciszenia objawów chorobowych. Mężczyźni chorują na to schorzenie nieco częściej niż kobiety. W klasyfikacji ICD-10 wyprysk pieniążkowaty oznaczany jest kodem L30.0.

Jak wygląda wyprysk pieniążkowaty?

Charakterystyczną cechą wyprysku pieniążkowatego jest pojawianie się wykwitów w kształcie monety, które lokalizują się klasycznie w obrębie skóry kończyn dolnych, rzadziej pojawiają się w innych lokalizacjach. U kobiet zmiany są dość często obserwowane na skórze przedramion i grzbietowej powierzchni rąk. Wykwity w przebiegu wyprysku pieniążkowatego przyjmują owalny kształt (jak moneta) i są dobrze odgraniczone od skóry niezmienionej chorobowo. Zmiany skórne mają zazwyczaj 1-3 cm średnicy. Z czasem mogą się one zlewać, tworząc większe, łuszczące się blaszki.

Wyprysk pieniążkowaty – objawy

Objawy wyprysku pieniążkowatego to przede wszystkim zmiany grudkowo-złuszczające przyjmujące wspomniany już monetowaty kształt. Rzadziej pojawiają się wykwity pęcherzykowe i strupy. Ważnym objawem jest silny świąd, który sprawia, że na skórze pacjenta pojawiają się również symptomy drapania, a więc przeczosy (są to linijne ubytki naskórka). Schorzenie omawiane w tym artykule cechuje się przewlekłym przebiegiem i bywa oporne na leczenie. Szczególnie oporną na terapię odmianą wyprysku pieniążkowatego jest tak zwany typ oid-oid, nazywany również zespołem Sulzbergera-Garbe’a.

Jakie są przyczyny wyprysku pieniążkowatego?

Etiopatogeneza wyprysku pieniążkowatego jest niejasna. W badaniach zauważono, że jednostka ta może współwystępować z atopowym zapaleniem skóry (AZS). U pacjentów z wypryskiem pieniążkowatym częściej diagnozowano AZS, choć warto zauważyć, że wyprysk pieniążkowaty nie wiąże się z częstszym występowaniem schorzeń typowych dla atopowego zapalenia skóry, takich jak alergiczny nieżyt nosa, czy astma.

Znane są jednak czynniki predysponujące do wystąpienia wyprysku pieniążkowatego, jak i zaostrzeń choroby. Zalicza się do nich:

  • wysuszenie skóry,
  • przewlekły stres,
  • przyjmowanie niektórych leków – w tym interferonu i rybawiryny (w leczeniu wirusowego zapalenia wątroby typu C), czy inhibitorów czynnika martwicy nowotworu (TNF),
  • infekcje skóry, w tym zakażenia bakteryjne, jak i wirusowe, ale również ogólnoustrojowe ogniska infekcji (zatoki, zęby),
  • wahania temperatury otoczenia, narażenie na niekorzystne warunki pogodowe,
  • kontaktem z niektórymi substancjami chemicznym, w tym takimi jak neomycyna, nikiel, formaldehyd, chrom czy rtęć (warto zwrócić uwagę na dentystyczne wypełnienia amalgamatowe).
Pakiet alergiczny atopowy (3 badania)

Wyprysk pieniążkowaty a bakteryjne zapalenie skóry

Choć w patogenezie wyprysku pieniążkowatego brane są pod uwagę czynniki zakaźne, to schorzenie to samo w sobie nie jest chorobą infekcyjną. Jednak należy mieć świadomość, że zmiany skórne w przebiegu wyprysku pieniążkowatego mogą ulec nadkażeniu bakteryjnemu, wirusowemu, czy też grzybiczemu, co komplikuje proces terapeutyczny. Z tego powodu niezwykle ważna jest odpowiednia higiena skóry oraz wczesne włączenia leczenia wyprysku. Objawem nadkażenia bakteryjnego może być pojawienie się w obrębie zmian skórnych żółtawych strupów i sączenia. Natomiast, zaobserwowanie drobnych pęcherzyków (o ile nie było ich od początku choroby), może świadczyć o nadkażeniu wirusem opryszczki zwykłej (HSV). 

>> Sprawdź też: Opryszczka na ustach i w nosie – objawy, przyczyny, badania i leczenie opryszczki wargowej

Jak rozpoznaje się wyprysk pieniążkowaty?

W pierwszym kroku konieczne jest przeprowadzenie wywiadu chorobowego i dokładnego badania skóry pacjenta. Wyprysk pieniążkowaty rozpoznaje się zazwyczaj w oparciu o obraz kliniczny prezentowany przez pacjenta. Jednak w pewnych przypadkach, schorzenie to może imitować inne dermatozy. Wyprysk pieniążkowaty może wymagać różnicowania z takimi jednostkami chorobowymi jak:

  • atopowe zapalenie skóry (AZS),
  • grzybica skóry gładkiej,
  • alergiczne kontaktowe zapalenie skóry,
  • kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia,
  • choroba Bowena,
  • chłoniaki pierwotne skóry – w tym ziarniniak grzybiasty,
  • osutki polekowe.

Lekarz może zadecydować o konieczności wykonania badania histopatologicznego wycinka skóry. W przypadku podejrzenia alergicznego kontaktowego zapalenia skóry i alergii np. na metale (chrom, nikiel, kobalt) przydatne jest wykonanie naskórkowych testów płatkowych. Badania laboratoryjne pomocne w diagnostyce, w tym w identyfikacji ewentualnych ognisk infekcji to przede wszystkim:

  • morfologia krwi obwodowej,
  • stężenie białka CRP,
  • oznaczenie ASO,
  • stężenie IgE całkowitego.

W sytuacji podejrzenia nadkażenia bakteryjnego wykwitów lekarz może zadecydować o konieczności wykonania wymazu ze zmian skórnych i badania mikrobiologicznego.

Czym leczyć wyprysk pieniążkowaty?

Pacjenci często pytają, jaka maść na wyprysk pieniążkowaty będzie najbardziej skuteczna? Pierwszym wyborem są glikokortykosteroidy w postaci miejscowej (maść, krem). Pozwalają one na opanowanie stanu zapalnego. Kolejną opcją są inhibitory kalcyneuryny (takrolimus lub pimekrolimus), szczególnie, gdy zmiany skórne pojawiają się w lokalizacjach takich jak twarz, okolica anogenitalne, czy delikatna skóra zgięć stawowych i fałdów skórnych. W przypadku nadkażenia bakteryjnego konieczna jest antybiotykoterapia (miejscowa lub ogólna, w zależności od nasilenia stanu klinicznego). Kolejną opcją leczenia jest fototerapia (np. z wykorzystaniem UVB 311 nm), która pozwala na uzyskanie dłuższych remisji objawów chorobowych.

Wyprysk pieniążkowaty u dzieci i niemowląt

Wyprysk pieniążkowaty może pojawić się również w populacji pediatrycznej, zarówno u niemowląt, jak i starszych dzieci. Zdarza się, że schorzenie to współwystępuje z atopowym zapaleniem skóry, choć nie jest to regułą. Obraz kliniczny jest zbliżony do tego prezentowanego przez pacjentów dorosłych, jednak w tym przypadku jeszcze większą uwagę należy poświęcić poszukiwaniu ognisk infekcji. W przypadku dzieci należy pamiętać, że nie każdy preparat (szczególnie sterydowy) będzie odpowiedni w danej grupie wiekowej.  

>> Przeczytaj również: Atopowe zapalenie skóry u dzieci (AZS). Diagnostyka i leczenie

Czy wyprysk pieniążkowaty może nawracać?

Wyprysk pieniążkowaty jest schorzeniem przewlekłym, co oznacza, że możliwe są nawroty dolegliwości. W celu zminimalizowania ryzyka nawrotu należy zadbać przede wszystkim o barierę naskórkową i odpowiednie nawilżenie skóry. W tym celu konieczne jest stosowanie dermokosmetyków określanych mianem emolientów. Pozwalają one na utrzymanie odpowiedniego nawilżenia, ale i odbudowę bariery naskórkowej, co bezpośrednio przekłada się na zmniejszenie wnikania w głąb skóry zarówno drobnoustrojów, jak i alergenów. Pozwala to na ograniczenie ryzyka nawrotów objawów schorzenia.

Wyprysk pieniążkowaty to przewlekłe schorzenie zapalne, które może pojawić się zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Zmiany skórne przyjmują charakterystyczny monetowaty kształt i klasycznie towarzyszy im świąd. Leczeniem i diagnostyką wyprysku pieniążkowatego zajmuje się lekarz dermatolog. Jeżeli zauważymy u siebie objawy tego schorzenia, to nie należy opóźniać wizyty i włączenia odpowiedniego leczenia.

Bibliografia

  1. L. Rudnicka i inni, Współczesna Dermatologia, PZWL, Warszawa 2022,
  2. L. Bolognia i inni, Fourth Edition Dermatologia, Medipage, Warszawa 2022,
  3. S. Jabłońska, Sławomir Majewski Choroby skóry i choroby przenoszone drogą płciową, PZWL 2005,
  4. M. Pogonowska i inni, Wyprysk pieniążkowaty u 3-letniego chłopca – opis przypadku, Pediatr Med Rodz 2017, 13 (4), p. 547–554.

Witaminy na serce – które składniki wspierają układ krążenia?

Izabela Grabowska
-
0
Witaminy na serce – które składniki wspierają układ krążenia?

Dla prawidłowej pracy mięśnia sercowego niezbędne są witaminy. Nie oznacza to jednak, że pojedynczy suplement może zastąpić zdrowy styl życia, leczenie chorób przewlekłych czy regularne profilaktyczne badania laboratoryjne.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> nie istnieje jedna witamina wzmacniająca serce,
>> ważniejsze od suplementacji dla układu krążenia jest dostarczanie składników pokarmowych wraz z dietą, 
>> witaminy z grupy B oraz witamina D i K uczestniczą w procesach istotnych dla układu sercowo-naczyniowego,
>> suplementacja witamin jest wskazana tylko w sytuacji ich niedoboru,
>> przed włączeniem preparatów wspierających serce należy wykonać badania krwi, które pozwalają ocenić czy jest to zasadne.

Spis treści:

  1. Czy istnieją witaminy dobre na serce?
  2. Witaminy dla serca – jakie witaminy i składniki mineralne wspierają układ krążenia?
  3. Witaminy na wzmocnienie serca – dieta czy suplementy?
  4. Kiedy suplementacja „na serce” może być ryzykowna?
  5. Jakie badania wykonać przed suplementacją wspierającą serce?
  6. Niepokojące objawy, które nie muszą wynikać z niedoboru witamin
  7. Zakończenie

Czy istnieją witaminy dobre na serce?

Pojęcie witamin dobrych na serce należy rozumieć ostrożnie. Serce człowieka nie potrzebuje jednego wybranego składnika, ale wielu związków uczestniczących, m.in. w metabolizmie energetycznym, pracy mięśni, przewodnictwie nerwowo-mięśniowym, funkcji naczyń czy krzepnięciu krwi. Niedobór niektórych witamin może niekorzystnie wpływać na układ krążenia, ale suplementacja u osoby bez niedoborów nie musi przynosić dodatkowej korzyści.

W przeglądzie opublikowanym w Journal of the American College of Cardiology oceniano suplementację witamin i składników mineralnych w profilaktyce oraz leczeniu chorób sercowo-naczyniowych. Autorzy wskazali, że dla często stosowanych preparatów, takich jak multiwitaminy, witamina D, wapń i witamina C, nie wykazano jednoznacznego wpływu na redukcję zdarzeń sercowo-naczyniowych ani śmiertelności w populacji ogólnej.

Pakiet witaminy podstawowy (5 badań)

W praktyce klinicznej oznacza to, że profilaktyczna suplementacja nie ma uzasadnienia. Bardzo ważna jest odpowiednio zbilansowana dieta bogata w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe, orzechy, ryby i nienasycone kwasy tłuszczowe, a także ograniczenie soli, cukrów prostych, tłuszczów trans i żywności wysokoprzetworzonej. Według Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego (AHA, American Heart Association) suplementy mogą uzupełniać dietę, ale nie zastępują żywności o wysokiej gęstości odżywczej ani innych elementów zdrowego stylu życia.

>> Sprawdź też: Czy nadmiar witamin szkodzi? Bezpieczna suplementacja witamin i minerałów

Witaminy dla serca – jakie witaminy i składniki mineralne wspierają układ krążenia?

Dla prawidłowej pracy serca i naczyń znaczenie ma wiele witamin i składników mineralnych.

Jedną z najlepiej opisanych grup mikroelementów są witaminy z grupy B, szczególnie kwas foliowy (witamina B9), witamina B6 i witamina B12. Biorą one udział w przemianach homocysteiny, czyli związku powstającego naturalnie w organizmie podczas metabolizmu aminokwasów. Zbyt wysokie stężenie homocysteiny może niekorzystnie wpływać na naczynia krwionośne i jest wiązane z większym ryzykiem miażdżycy oraz incydentów naczyniowych. Nie oznacza to jednak, że każdy powinien profilaktycznie przyjmować witaminy z grupy B. U osób z podejrzeniem niedoboru lub podwyższoną homocysteiną należy w pierwszej kolejności oznaczyć stężenie kwasu foliowego, witaminy B6 i witaminy B12 we krwi, w celu oceny ich zapasów w organizmie.

>> Sprawdź też: Co to jest homocysteina i jaką pełni funkcję w organizmie? Jak obniżyć jej poziom?

Witamina D wykazuje plejotropowe działanie, w tym pozytywny wpływ na serce. Jej niedobór może współwystępować z czynnikami ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, takimi jak nadciśnienie tętnicze, insulinooporność, przewlekły stan zapalny czy zaburzenia funkcji naczyń. Niskie stężenie 25(OH)D, czyli głównego wskaźnika zaopatrzenia organizmu w witaminę D, wiąże się z większym ryzykiem sercowo-naczyniowym.

Witamina K, zwłaszcza witamina K2, jest istotna w kontekście układu sercowo-naczyniowego ze względu na jej udział w regulacji gospodarki wapniowej. Pomaga aktywować białko MGP (ang. matrix Gla protein), które uczestniczy w hamowaniu odkładania wapnia w ścianach naczyń krwionośnych. Ma to istotne znaczenie, ponieważ zwapnienia naczyń i zastawek mogą pogarszać ich elastyczność i tym samym funkcjonowanie układu krążenia. Jest to obiecujący obszar badań, ale obecnie nie ma podstaw, aby zalecać suplementację witaminy K2. Ostrożność powinny zachować osoby, które przyjmują leki przeciwzakrzepowe z grupy antagonistów witaminy K, ponieważ zmiana podaży tej witaminy może wpływać na skuteczność leczenia.

Dla serca ważne są również składniki mineralne, takie jak:

  • magnez – wspiera prawidłową pracę mięśni, w tym mięśnia sercowego, oraz uczestniczy w regulacji napięcia naczyń,
  • potas – pomaga w utrzymaniu prawidłowego ciśnienia tętniczego krwi,
  • wapń – jest niezbędny do skurczu mięśni, także mięśnia sercowego.  

Dobrze zbilansowana dieta może pokryć zapotrzebowanie na wszystkie wymienione powyżej składniki, poza witaminą D.

>> Sprawdź też: Niedobór magnezu. Objawy, przyczyny i skutki hipomagnezemii

Witaminy na wzmocnienie serca – dieta czy suplementy?

W profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych priorytetem jest prawidłowy sposób żywienia, uwzględniający suplementację tylko wtedy, jeśli jest to niezbędne. Do najważniejszych elementów diety należą:

  • warzywa,
  • owoce,
  • rośliny strączkowe,
  • produkty pełnoziarniste,
  • orzechy, pestki i nasiona,
  • mleko i jego przetwory, w tym fermentowane produkty mleczne,
  • oleje, z wyjątkiem palmowego,
  • ryby,
  • chude mięso.

Suplementacja może mieć uzasadnienie w przypadku niedoboru danego składnika, który został stwierdzony na podstawie badań laboratoryjnych.   

Kiedy suplementacja na serce może być ryzykowna?

Ryzyko suplementacji wzrasta, gdy preparaty są stosowane bez rozpoznania niedoboru, w wysokich dawkach, przez długi czas lub równocześnie z lekami. Szczególnie dotyczy to pacjentów z chorobami nerek, zaburzeniami rytmu serca, chorobami wątroby, zaburzeniami krzepnięcia, chorobą niedokrwienną serca, niewydolnością serca lub po incydentach zakrzepowo-zatorowych.

Pakiet sercowy (10 badań) banerek

Suplementacją witaminy K może niwelować skuteczność leczenia antagonistami witaminy K. Nadmierna podaż wapnia z preparatami może być problematyczna u osób z zaburzeniami gospodarki wapniowo-fosforanowej lub przewlekłą chorobą nerek. Wysokie dawki witaminy D bez kontroli laboratoryjnej mogą prowadzić do hiperkalcemii, a ta może sprzyjać zaburzeniom rytmu serca, osłabieniu, odwodnieniu i pogorszeniu funkcji nerek.

Warto wspomnieć także o niacynie, czyli witaminie B3. Dawniej stosowano ją w dużych dawkach jako składnik terapii wpływającej na profil lipidowy, m.in. w celu obniżenia stężenia triglicerydów i zwiększenia stężenia cholesterolu frakcji HDL. Obecnie wiadomo jednak, że takie postępowanie nie przynosi oczekiwanych korzyści w profilaktyce zdarzeń sercowo-naczyniowych, szczególnie u pacjentów leczonych statynami.

Ryzykowne może być także zastępowanie leczenia kardiologicznego suplementami. Preparaty witaminowe nie leczą nadciśnienia tętniczego, miażdżycy, zaburzeń rytmu serca, niewydolności serca ani choroby wieńcowej. Mogą być elementem uzupełniającym, ale nie alternatywą dla farmakoterapii i zaleceń lekarskich.

>> Przeczytaj też: Przedawkowanie witaminy D – objawy, przyczyny, badania laboratoryjne, leczenie

Jakie badania wykonać przed suplementacją wspierającą serce?

Przed rozpoczęciem suplementacji mającej znaczenie dla układu sercowo-naczyniowego należy sprawdzić, czy występują niedobory pokarmowe oraz jaki jest ogólny stan zdrowia. Zakres zalecanych badań zależy do wieku, chorób współistniejących, stosowanej diety czy występujących objawów. Do badań, które mogą być pomocne w kontekście planowanej suplementacji pod kątem profilaktyki chorób serca, należą, m.in.:

Właściwie dobrane badania pomagają ocenić, czy organizm rzeczywiście potrzebuje dodatkowego wsparcia w postaci suplementów.

>> Sprawdź też: Jakie badania profilaktyczne powinno się robić raz w roku?

Niepokojące objawy, które nie muszą wynikać z niedoboru witamin

Objawy takie jak osłabienie, gorsza tolerancja wysiłku, kołatanie serca czy zawroty głowy mogą kojarzyć się z niedoborami witamin lub składników mineralnych, ale nie zawsze mają z nimi związek. Takie dolegliwości mogą występować m.in. w przebiegu niedokrwistości, zaburzeń elektrolitowych, zaburzeń rytmu serca, nadciśnienia tętniczego krwi, a także niewydolności serca czy choroby wieńcowej.

Szczególnie niebezpieczne mogą być objawy takie jak :

  • ból, ucisk lub pieczenie w klatce piersiowej,
  • duszność w spoczynku lub podczas wysiłku,
  • omdlenie,
  • nagłe kołatanie serca połączone z osłabieniem,
  • obrzęk kończyn,
  • sinienie ust lub palców,
  • nagłe objawy neurologiczne, np. asymetria twarzy, zaburzenia mowy, niedowład kończyny, zaburzenia widzenia lub silny ból głowy.

W takich sytuacjach nie należy samodzielnie rozpoczynać suplementacji ani czekać na poprawę po preparatach dostępnych bez recepty. Objawy tego typu powinny być skonsultowane z lekarzem, a w przypadku nagłego lub nasilonego przebiegu wymagają pilnej pomocy medycznej.

Zakończenie

Witaminy i składniki mineralne są potrzebne do prawidłowego funkcjonowania serca i naczyń krwionośnych, ale ich rola zależy, przede wszystkim, od ogólnego stanu zdrowia, sposobu żywienia oraz ewentualnych niedoborów. Nie istnieje jeden uniwersalny suplement wzmacniający serce, który zastąpi dobrze zbilansowaną dietę, aktywność fizyczną, kontrolę ciśnienia tętniczego, glikemii i lipidów czy farmakoterapię zaleconą przez lekarza.

 Piśmiennictwo

  1. Grant W.B., Boucher  B.J., Cheng R.Z. i in. Vitamin D and Cardiovascular Health: A Narrative Review of Risk Reduction Evidence. Nutrients, 2025, 17(13), 2102,
  2.  HaririE., KassisN., Iskandar J.P. i in. Vitamin K2-a neglected player in cardiovascular health: a narrative review, Open Heart, 2021, 8(2), e001715,
  3. JenkinsD.J.A., SpenceJ.D., Giovannucci E.L. i in. Supplemental Vitamins and Minerals for Cardiovascular Disease Prevention and Treatment: JACC Focus Seminar. J Am Coll Cardiol, 2021, 77(4), 423-436,
  4. Palaniappan L.P., Allen N.B., Almarzooq Z.I. i in. 2026 Heart Disease and Stroke Statistics: A Report of US and Global Data From the American Heart Association. Circulation, 2026, 153(9), e275-e906,
  5. StachK., StachW., Augoff K. i in. Vitamin B6 in Health and Disease, Nutrients, 2021, 13(9), 3229.

Niesztowica – objawy, diagnostyka, leczenie

Katarzyna Banaszczyk
-
0
Niesztowica – objawy, diagnostyka, leczenie

Schorzenia infekcyjne skóry to szeroka grupa dermatoz, która bardzo często jest przyczyną wizyt w gabinecie lekarza dermatologa. Jednym z takich schorzeń jest niesztowica. Przeczytaj poniższy artykuł i dowiedz się więcej na temat objawów, diagnostyki i leczenia niesztowicy.

Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> Niesztowica to schorzenie o etiologii bakteryjnej, które objawia się zmianami krostkowo-pęcherzowymi i owrzodzeniami.
>> Niesztowica jest najczęściej wywoływana przez paciorkowce β-hemolizujące grupy A oraz Staphylococcus aureus.
>> W diagnostyce niesztowicy poza badaniem przedmiotowym i podmiotowym, wykorzystuje się również badania laboratoryjne, mikrobiologiczne, a niekiedy także badanie histopatologiczne wycinka skóry.
>> Terapia niesztowicy polega na zastosowaniu antybiotykoterapii i wyeliminowaniu czynników ryzyka, sprzyjających rozwojowi zakażenia.

Spis treści:

  1. Czym jest niesztowica?
  2. Kto jest najbardziej narażony na zarażenie niesztowicą?
  3. Przyczyny niesztowicy
  4. Niesztowica – objawy
  5. Niesztowica u dzieci – dlaczego jest niebezpieczna?
  6. Jak rozpoznać niesztowicę?
  7. Niesztowica – leczenie
  8. Czy niesztowicy można zapobiec?

Czym jest niesztowica?

Niesztowica to schorzenie bakteryjne skóry, które dotyka nie tylko naskórka, ale i głębiej położonej warstwy skóry, czyli skóry właściwej. Schorzenie to bywa nazywane również głęboką postacią liszajca niepęcherzowego. Opisywane w tym artykule schorzenie może wystąpić w każdej grupie wiekowej.

Kto jest najbardziej narażony na zarażenie niesztowicą?

Czynniki ryzyka sprzyjające rozwojowi niesztowicy to przede wszystkim:

  • młody wiek pacjenta – chorować mogą również dzieci,
  • zaburzenia krążenia limfatycznego, będące przyczyną między innymi obrzęków limfatycznych w obrębie kończyn dolnych,
  • starszy wiek i obciążenia internistyczne, w tym cukrzyca, czy przewlekła niewydolność żylna,
  • niedostateczna higiena,
  • obniżenie odporności, w tym zakażenie wirusem HIV, czy przyjmowanie leków immunosupresyjnych,
  • urazy mechaniczne skóry, w tym ukąszenia,
  • wyniszczenie, nadużywanie alkoholu.
Pakiet zdrowa skóra, włosy i paznokcie - suplementacja (4 badania) banerek

Przyczyny niesztowicy

Niesztowica zaliczana jest do infekcji skórnych, wywoływanych przez bakterie. Za rozwój tego schorzenia odpowiadają najczęściej paciorkowce β-hemolizujące grupy A oraz Staphylococcus aureus, choć należy mieć świadomość, że za niesztowicę mogą odpowiadać również inne gatunki bakterii. Warto w tym miejscu wspomnieć o niesztowicy zgorzelinowej, za którą odpowiada zakażenia Pseudomonas aeruginosa. W przebiegu tej choroby dochodzi do rozwoju niesztowicy i pojawienia się objawów ogólnych, w tym gorączki, zaburzeń świadomości i spadku ciśnienia tętniczego. Ten rodzaj niesztowicy występuje najczęściej u pacjentów z obniżoną odpornością i neutropenią (obniżenie liczby neutrofilów, zaliczanych do leukocytów, czyli krwinek białych).  

Niesztowica – objawy

W przebiegu niesztowicy obserwuje się początkowo pojawienie się wykwitów o charakterze pęcherzykowo-krostkowym, które z czasem powiększają się. Zmiany te ewoluują do krwotocznych strupów, które pokrywają wytworzone owrzodzenia. Klasyczne zmiany skórne mają średnicę od 0,5 do 3 cm. Owrzodzenia mają tak zwany dziurkowaty wygląd i nekrotyczne (martwicze) podłoże. Zmiany niesztowicowe ustępują niestety z pozostawieniem blizny, ponieważ w przebiegu choroby dochodzi do uszkodzenia nie tylko naskórka, ale i głębiej położonej skóry właściwej.

Zmiany najczęściej lokalizują się w obrębie skóry kończyn dolnych. W przebiegu choroby liczba zmian może być bardzo różna, ale zazwyczaj nie odnotowuje się więcej niż 10 wykwitów chorobowych.

W przebiegu wspomnianej już niesztowicy zgorzelinowej obserwuje się purpurowe zmiany plamiste, które następnie ewoluują w zmiany pęcherzykowo-krostkowe i ostatecznie w owrzodzenia pokryte martwiczym strupem. Zmiany skórne lokalizują się najczęściej na kończynach dolnych i w okolicy anogenitalnej. Wykwity mogą być otoczone rumieniem. 

Niesztowica u dzieci – dlaczego jest niebezpieczna?

Niesztowica może wystąpić zarówno w populacji osób dorosłych, jak i w populacji pediatrycznej. Infekcjom skóry u dzieci sprzyja bowiem przebywanie w skupiskach (przedszkola, szkoła). Schorzenie to jest szczególnie niebezpieczne dla małych dzieci i pacjentów z obniżoną odpornością. U niemowląt i noworodków dochodzi do wielu zmian w układzie immunologicznym, który nie jest jeszcze całkowicie rozwinięty. Z tego powodu, w tej grupie wiekowej może dojść do rozwoju powikłań niesztowicy, do których zalicza się przede wszystkim:

  • różę,
  • rozwój ropni skóry,
  • zapalenie tkanki podskórnej,
  • zapalenie naczyń chłonnych,
  • rzadziej zakażenie ogólnoustrojowe, sepsa,
  • ostre poinfekcyjne kłębuszkowe zapalenie nerek – w sytuacji, gdy za niesztowicę odpowiada zakażenie paciorkowcowe.

Warto podkreślić, że owrzodzenia w przebiegu niesztowicy ustępują z pozostawieniem blizny, co wiąże się z trwałymi defektami natury estetycznej.

Jak rozpoznać niesztowicę?

W przebiegu diagnostyki niesztowicy konieczne jest zebranie wnikliwego wywiadu chorobowego, obejmującego schorzenia towarzyszące i rodzaj przyjmowanych przez pacjenta leków. Niezbędne jest również badanie przedmiotowe, obejmujące ocenę skóry i błon śluzowych. Niesztowicę rozpoznaje się klasycznie na podstawie obrazu klinicznego, a więc wyglądu i charakterystycznej ewolucji zmian prezentowanych przez pacjenta. Lekarz może zlecić wykonanie posiewu ze zmian. Wynik badania mikrobiologicznego pozwala na identyfikację gatunku bakterii odpowiedzialnej za schorzenie, jak i na uzyskanie antybiogramu, który pozwala na dobranie odpowiedniego antybiotyku.

Pakiet zdrowa skóra, włosy i paznokcie - suplementacja rozszerzony (4 badania) banerek

W wątpliwych sytuacjach klinicznych konieczne może być pobranie wycinka skóry i wykonanie badania histopatologicznego. Diagnostyka różnicowa niesztowicy obejmuje takie schorzenia dermatologiczne jak piodermia zgorzelinowa, czy owrzodzenia powstające w przebiegu zapaleń naczyń.

Badania laboratoryjne, pomocne w diagnostyce niesztowicy to między innymi:

Niesztowica – leczenie

Niesztowica jest schorzeniem bakteryjnym, a więc w jego terapii wykorzystuje się antybiotykoterapię. W leczeniu miejscowym korzystne jest stosowanie produktów odkażających i przeciwbakteryjnych, w tym oktenidyny, chlorheksydyny, czy też poliheksanidu. Jednak poprzestanie na terapii miejscowej nie wystarcza. Konieczne jest włączenie antybiotykoterapii ogólnej (doustnej lub dożylnej). W pierwszym kroku stosuje się antybiotykoterapię empiryczną, zaś po uzyskaniu wyniku posiewu i antybiogramu możliwe jest włączenie antybiotyku celowanego. W celu leczenia niesztowicy w pierwszym kroku należy udać się do lekarza rodzinnego, które zadecyduje o dalszym postępowaniu i w razie konieczności skieruje pacjenta na konsultację dermatologiczną.

Czy niesztowicy można zapobiec?

Zasady, do których należy się zastosować w celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia niesztowicy to przede wszystkim:

  • odpowiednia higiena skóry,
  • prawidłowe leczenie schorzeń, wynikających z zaburzeń bariery naskórkowej – w tym na przykład atopowego zapalenia skóry (AZS),
  • unikanie rozdrapywania zmian skórnych, również tych po ukąszeniach,
  • wykonanie badań w kierunku nosicielstwa Staphylococcus aureus  – wymazu z przedsionka nosa i w razie potrzeby leczenie kolonizacji,
  • odpowiednie leczenie schorzeń internistycznych – w tym cukrzycy, niewydolności nerek, czy schorzeń sercowo-naczyniowych,
  • stosowanie zróżnicowanej diety,
  • unikanie używek.

Niesztowica to zakażenie bakteryjne, występujące w każdej grupie wiekowej, które wymaga konsultacji lekarskiej i włączenia antybiotykoterapii. Nieleczona niesztowica może wiązać się z wystąpieniem powikłań i rozszerzeniem procesu infekcyjnego na inne tkanki. Z tego powodu nie warto opóźniać leczenia i bagatelizować objawów mogących odpowiadać niesztowicy.

Bibliografia

  1. L. Rudnicka i inni, Współczesna Dermatologia, PZWL, Warszawa 2022,
  2. L. Bolognia i inni, Fourth Edition Dermatologia, Medipage, Warszawa 2022,
  3. S. Jabłońska, Sławomir Majewski Choroby skóry i choroby przenoszone drogą płciową, PZWL 2005,
  4. A. Dembińska-Kieć i inni, Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Urban & Partner, Wrocław 2005.
  5. A. Ptak i inni, Zakażenia skóry u pacjentów z cukrzycą – od drobnych nadkażeń po owrzodzenia, Dermatologia po Dyplomie/ 2026 /03.
Page 13 of 227
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 208 209 210 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227
1...121314...227Strona 13 z 227

Dowiedz się więcej
o naszych
badaniach

Sprawdź >
Dowiedz się więcej

Nasze
Punkty Pobrań

Sprawdź >
Punkty Pobrań

Centrum
Wiedzy

Sprawdź >
Centrum Wiedzy
Twój klub na całe życie

Program realizowany w Punktach Pobrań
w całej Polsce oraz w e-sklepie!

Poznaj korzyści:
  • 5% zniżki na całą ofertę ALAB laboratoria
  • voucher na kolejne zakupy w prezencie
  • specjalna oferta urodzinowa
Sprawdź

do -50% na PAKIETY BADAŃ przy zakupach za min. 400 zł

 z kodem: Sprawdź