Sklep
Strona główna Blog Strona 24

Zespół złego wchłaniania – czym jest i jak się objawia? Przyczyny, diagnostyka i leczenie

Damian Matusiak
-
0
Zespół złego wchłaniania – czym jest i jak się objawia? Przyczyny, diagnostyka i leczenie

Zespół złego wchłaniania to grupa zaburzeń prowadzących do nieprawidłowego przyswajania składników odżywczych z przewodu pokarmowego. Problem może dotyczyć zarówno trawienia, jak i samego procesu wchłaniania w jelicie cienkim. Zastanawiasz się, jak wychwycić chorobę? Jak wygląda jego leczenie? Źle wchłaniam – co mam jeść?

Z tego artykułu dowiesz się:

  • czym jest zespół złego wchłaniania,
  • na czym polega problem zaburzonego przyswajania składników odżywczych,
  • jakie są jego najczęstsze przyczyny,
  • jakie są typowe objawy u dorosłych, dzieci i niemowląt,
  • jakie badania wykonuje się w diagnostyce,
  • czy istnieją skuteczne metody leczenia,
  • rola diety oraz przykłady produktów zalecanych i niezalecanych.

Spis treści:

  1. Czym jest zespół złego wchłaniania?
  2. Zespół złego wchłaniania – przyczyny
  3. Objawy zespołu złego wchłaniania
  4. Diagnostyka zespołu złego wchłaniania – jakie badania wykonać?
  5. Leczenie zespołu złego wchłaniania
  6. Zespół złego wchłaniania – co jeść?
  7. Zakończenie

Czym jest zespół złego wchłaniania?

Zespół złego wchłaniania obejmuje różne zaburzenia prowadzące do utrudnionego przyswajania składników odżywczych — białek, tłuszczów, węglowodanów, witamin oraz minerałów. W normalnych warunkach pokarm jest trawiony i rozkładany na mniejsze cząsteczki, które mogą zostać wchłonięte przez błonę śluzową jelita i przekazane do krwi. Jeśli którykolwiek z tych etapów zostanie zaburzony, organizm zaczyna tracić cenne substancje odżywcze.

Problem może wynikać z niewłaściwej pracy trzustki, uszkodzenia jelita cienkiego, niedoboru enzymów, braku żółci lub nieprawidłowego transportu składników odżywczych. W zależności od przyczyny zespół złego wchłaniania może być selektywny (obejmować jeden składnik) lub dotyczyć wielu składników jednocześnie.

Zespół złego wchłaniania – przyczyny

Przyczyny zespołu złego wchłaniania są liczne i mogą wynikać zarówno z chorób przewlekłych, jak i czynników przejściowych. Najczęstsze to:

  • przewlekłe zapalenie/niewydolność trzustki – prowadzi do niedoboru enzymów trawiennych,
  • niedobór lub zaburzenia wydzielania żółci – utrudniają prawidłowe trawienie tłuszczów,
  • celiakia – choroba autoimmunologiczna związana z uszkodzeniem kosmków jelitowych,
  • choroby zapalne jelit, np. choroba Leśniowskiego-Crohna,
  • zespół krótkiego jelita – po operacjach, gdy znaczna część jelita została usunięta,
  • SIBO – przerost bakterii w jelicie cienkim, prowadzący do zaburzeń trawienia,
  • infekcje jelitowe – pasożytnicze lub bakteryjne,
  • uszkodzenia po radioterapii i chemioterapii,
  • wrodzone zaburzenia metaboliczne i enzymatyczne.

W wielu przypadkach przyczyny mogą się nakładać, dlatego proces diagnostyczny bywa złożony.

Objawy zespołu złego wchłaniania

Objawy mogą zależeć od rodzaju zaburzeń i stopnia niedoborów. Często dotyczą układu pokarmowego, ale mogą także manifestować się ogólnie – w wyniku przewlekłego niedożywienia.

Objawy u dorosłych

W tej populacji najczęściej pojawiają się:

Objawy mogą narastać stopniowo i często są mylone z innymi schorzeniami przewodu pokarmowego.

Objawy zespołu złego wchłaniania u dzieci i niemowląt

U najmłodszych problem bywa szczególnie niebezpieczny, ponieważ wpływa na wzrastanie i rozwój – stąd należy być szczególnie wyczulonym na wczesną identyfikację problemu. W populacji pediatrycznej można zaobserwować:

  • brak przyrostu lub spadek masy ciała,
  • zahamowanie wzrostu,
  • przewlekła biegunka, tłuszczowe stolce,
  • wzdęcia, kolki, drażliwość,
  • słaby apetyt lub niechęć do jedzenia,
  • opóźnienie rozwoju fizycznego i motorycznego,
  • objawy niedoborów — bladość, osłabienie, częste infekcje.

Wczesna diagnostyka u dzieci jest kluczowa, aby zapobiec trwałym zaburzeniom rozwoju.

Pakiet anemii(4 badania) banerek

Diagnostyka zespołu złego wchłaniania – jakie badania wykonać?

Proces diagnostyczny obejmuje zarówno badania laboratoryjne, jak i bardziej zaawansowane testy, które pozwalają ustalić przyczynę problemu.

Badania laboratoryjne

W tym zakresie najcenniejsze są:

  • morfologia krwi obwodowej, CRP, ferrytyny – ocena gospodarki żelazowej,
  • poziom witamin i minerałów – szczególnie D, B12, folianów, żelaza i wapnia,
  • poziom białka i albumin – ocena stanu odżywienia,
  • badanie kału – ocena obecności tłuszczów, stopnia strawienia resztek pokarmowych,
  • badania w kierunku celiakii – przeciwciała przeciw transglutaminazie tkankowej i całkowite stężenie przeciwciał w klasie IgA,
  • w zależności od objawów także badania mikrobiologiczne (np. pod kątem zakażeń przewodu pokarmowego).

Badania obrazowe

Jeśli podejrzewa się choroby trzustki, dróg żółciowych lub nieprawidłowości anatomiczne, wykonuje się:

  • USG jamy brzusznej,
  • tomografię komputerową,
  • rezonans magnetyczny (czasem z fazą MRCP – gdy podejrzewane jest uszkodzenie dróg żółciowych).

Dodatkowe badania

Oprócz powyższych cennymi narzędziami diagnostycznymi są:

  • endoskopia z biopsją jelita cienkiego,
  • testy funkcjonalne – np. oznaczanie enzymów trzustkowych,
  • wodorowy test oddechowy (w kierunku SIBO),
  • badania genetyczne – przy chorobach wrodzonych.
Pakiet witaminy podstawowy (5 badań)

Leczenie zespołu złego wchłaniania

Leczenie zależy od przyczyny zaburzeń. W większości przypadków obejmuje kilka elementów:

  • leczenie przyczynowe – np. dieta bezglutenowa w celiakii, enzymy trzustkowe w niewydolności trzustki, antybiotyki w SIBO,
  • uzupełnianie niedoborów – suplementacja witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, B12, żelaza, wapnia, magnezu czy kwasu foliowego,
  • leczenie biegunki i objawów towarzyszących,
  • modyfikacja diety – kluczowy element wspierający leczenie,
  • wsparcie żywieniowe – w ciężkich przypadkach żywienie dojelitowe lub pozajelitowe.

Im wcześniej wdroży się leczenie, tym mniejsze ryzyko trwałych powikłań.

Zespół złego wchłaniania – co jeść?

Dieta powinna być ustalana indywidualnie, jednak istnieją pewne ogólne zasady.

Produkty zalecane

Wspólnym mianownikiem żywieniowym wymienionej grupy chorób są:

  • lekkostrawne posiłki gotowane lub duszone,
  • chude mięso i ryby, jaja, tofu,
  • kasze i ryż, pieczywo lekkostrawne,
  • warzywa gotowane lub w formie puree,
  • dozwolone tłuszcze łatwo przyswajalne, np. MCT (na zalecenie lekarza),
  • probiotyki i fermentowane produkty (jeśli są dobrze tolerowane).

Produkty niezalecane

Nie jest rekomendowane, by dieta osoby z zespołem złego wchłaniania zawierała:

  • potrawy smażone i ciężkostrawne,
  • tłuste mięsa i wędliny,
  • żywność wysokoprzetworzoną,
  • zbyt duże ilości błonnika nierozpuszczalnego (np. surowe warzywa),
  • napojów gazowanych, alkoholu,
  • produktów nieprzyswajanych w konkretnych schorzeniach, np. glutenu w celiakii, laktozy w nietolerancji.
Pakiet_diagnostyczny celiakia (3 badania) banerek

Zakończenie

Zespół złego wchłaniania to złożony problem, którego objawy mogą być różnorodne i nie zawsze jednoznaczne. Nieleczony prowadzi do poważnych niedoborów i zaburzeń ogólnoustrojowych, dlatego tak ważna jest odpowiednia diagnostyka i szybka reakcja. Regularne kontrolowanie stanu zdrowia, właściwa dieta i leczenie przyczynowe znacząco poprawiają jakość życia i pozwalają uniknąć długofalowych powikłań. Jeśli obserwujesz u siebie przewlekłe problemy trawienne, warto skonsultować się ze specjalistą internistą, pediatrą lub gastroenterologiem.

Źródła

  1. Ensari A. The Malabsorption Syndrome and Its Causes and Consequences. Pathobiology of Human Disease. 2014:1266–87. doi: 10.1016/B978-0-12-386456-7.03804-1. Epub 2014 Aug 21. PMCID: PMC7149679.
    https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7149679/ (dostęp: 10.12.2025)
  2. Montoro-Huguet MA, Belloc B, Domínguez-Cajal M. Small and Large Intestine (I): Malabsorption of Nutrients. Nutrients. 2021 Apr 11;13(4):1254. doi: 10.3390/nu13041254. PMID: 33920345; PMCID: PMC8070135.
    https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8070135/ (dostęp: 10.12.2025)
  3. Lenti MV, Hammer HF, Tacheci I, Burgos R, Schneider S, Foteini A, Derovs A, Keller J, Broekaert I, Arvanitakis M, Dumitrascu DL, Segarra-Cantón O, Krznarić Ž, Pokrotnieks J, Nunes G, Hammer J, Pironi L, Sonyi M, Sabo CM, Mendive J, Nicolau A, Dolinsek J, Kyselova D, Laterza L, Gasbarrini A, Surdea-Blaga T, Fonseca J, Lionis C, Corazza GR, Di Sabatino A. European Consensus on Malabsorption-UEG & SIGE, LGA, SPG, SRGH, CGS, ESPCG, EAGEN, ESPEN, and ESPGHAN: Part 2: Screening, Special Populations, Nutritional Goals, Supportive Care, Primary Care Perspective. United European Gastroenterol J. 2025 Jun;13(5):773-797. doi: 10.1002/ueg2.70011. Epub 2025 Mar 15. PMID: 40088199; PMCID: PMC12188380.
    https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12188380/ (dostęp: 10.12.2025)
  4. Keller J, Layer P. The Pathophysiology of Malabsorption. Viszeralmedizin. 2014 Jun;30(3):150-4. doi: 10.1159/000364794. PMID: 26288588; PMCID: PMC4513829.
    https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4513829/ (dostęp: 10.12.2025)

Kwas fulwowy – właściwości, zastosowanie

Magdalena Konowrocka
-
0
Kwas fulwowy – właściwości, zastosowanie

Kwas fulwowy, naturalny związek organiczny z grupy kwasów huminowych, budzi duże zainteresowanie w kontekście zdrowia i suplementacji. Jego popularność opiera się na tradycyjnym zastosowaniu, na przykład w formie shilajitu w ajurwedzie. Badania laboratoryjne in vitro i na zwierzętach wydają się potwierdzać jego działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Co wiemy o kwasie fulwowym i czy rzeczywiście jest panaceum – jak często obiecują producenci suplementów – na wiele dolegliwości?

Spis treści:

  1. Czym jest kwas fulwowy?
  2. Gdzie występuje kwas fulwowy i jak powstaje?
  3. Kwas fulwowy – właściwości i działanie
  4. Zastosowanie kwasu fulwowego w suplementacji – środki ostrożności
  5. Podsumowanie

Czym jest kwas fulwowy?

Kwas fulwowy jest organicznym związkiem chemicznym należącym do grupy substancji humusowych (próchniczych) które stanowią fundamentalną część materii organicznej w glebie, torfie i wodach naturalnych. Substancje humusowe dzielą się na trzy główne frakcje: huminy, kwasy huminowe oraz kwas fulwowy.

Kwas fulwowy jest substancją bogatą w minerały, aminokwasy czy antyoksydanty. Jego ważną cechą jest łatwa rozpuszczalność w wodzie, dzięki czemu jest bardziej biodostępny i aktywny biologicznie.

Gdzie występuje kwas fulwowy i jak powstaje?

Kwas fulwowy jest substancją powszechnie występującą w środowisku. Powstaje w wyniku rozpadu martwej materii roślinnej i zwierzęcej. Ważną rolę w procesie powstawania kwasu fulowego odgrywają żyjące w glebie mikroorganizmy, przetwarzające związki organiczne w prostsze, rozpuszczalne w wodzie cząsteczki, tworząc substancje humusowe. Ten wieloetapowy łańcuch przemian trwa tysiące lat i jest bardzo ważnym elementem funkcjonowania ekosystemów w glebie.

Kwas fulwowy występuje w:

  • glebach – jest składnikiem próchnicy (humusu) żyznych gleb, a także kompostu;
  • torfie i węglu brunatnym – w osadach torfowych i lignicie (węglu brunatnym) występuje w wysokich stężeniach, często są one źródłem kwasu fulowego obecnego w suplementach diety;
  • shilajit, czyli mumio – naturalna, żywiczna, bogata w kwas fulwowy substancja pozyskiwana ze skał w wysokich górach (Himalaje, Ałtaj, Kaukaz), tradycyjnie używana w medycynie ajurwedyjskiej.

Kwas fulwowy – właściwości i działanie

Shilajit w literaturze Ajurwedy określany jest jako „rasayanam”, co oznacza środek odmładzający, ponieważ – w tradycji tej medycyny – zapobiega wielu dolegliwościom i poprawia jakość życia. Jednak

mimo długiej historii stosowania shilajitu nadal brakuje jego naukowej ewaluacji i systematycznej dokumentacji.

Współczesne badania nad kwasem fulwowym dotyczą modeli zwierzęcych lub warunków in vitro, nie ma badań dostatecznie dokumentujących doniesienia o jego licznych, prozdrowotnych, działaniach.

Co jest przedmiotem badań nad kwasem fulwowym:

  • działanie przeciwzapalne i immunomodulacyjne – eksperymenty in vitro oraz na zwierzętach laboratoryjnych wskazują, że może on wpływać na produkcję cytokin prozapalnych, takich jak interleukina-1 beta (il-1β), interleukina-6 (il-6) i czynnik martwicy nowotworów alfa (tnf-α), potencjalnie zmniejszając ich poziom i tłumiąc reakcję zapalną. Znane są również badania na modelach zwierzęcych, które wskazują na dwukierunkowy efekt działania na układ odpornościowy, wykazując właściwości przeciwzapalne, ale również możliwość nasilania zapalenia;
  • właściwości antyoksydacyjne – w warunkach laboratoryjnych kwas fulwowy jest efektywnym przeciwutleniaczem, który może zmniejszać poziom reaktywnych form tlenu (tzw. wolnych rodników), chroniąc komórki przed stresem oksydacyjnym. Znane są również doniesienia, iż kwas fulowy może nasilać stres oksydacyjny;
  • działanie chelatujące i detoksykacyjne – kwas fulwowy ma silną zdolność do chelatowania, czyli wiązania jonów metali, te właściwości są wykorzystywane w badaniach nad zmniejszaniem wchłaniania metali ciężkich i mykotoksyn;
  • wpływ na mikrobiotę jelitową i zdrowie jelit – tradycyjna medycyna i współczesne badania in vitro sugerują, że fa może wspierać funkcje przewodu pokarmowego. Dodatkowo badania nad zastosowaniem kwasów humusowych i fulwowych w żywieniu zwierząt gospodarskich (drób i świnie) prowadziły do poprawy wskaźników wzrostu i zdrowia jelit, co jest częściowo przypisywane modulacji mikrobioty, w tym zwiększeniu populacji Lactobacillus i ograniczeniu patogenów takich jak E. coli czy Clostridium perfringens;
  • potencjał neuroprotekcyjny – wstępne badania laboratoryjne sugerują, że kwas fulowowy może mieć działanie ochronne na układ nerwowy, między innymi poprzez hamowanie ścieżek neurozapalnych i wykazywanie zdolności do hamowania agregacji fibryli białka Tau, związanej z chorobą Alzheimera – są to dowody głównie in vitro i nie przekładają się automatycznie na dowody kliniczne u ludzi.
WAŻNE!                                                                                 
Większość dowodów potwierdzających korzyści ze stosowania kwasu fulwowego pochodzi z badań in vitro (laboratoryjnych) lub badań na zwierzętach. Brakuje randomizowanych badań klinicznych na ludziach, aby w pełni potwierdzić skuteczność, bezpieczeństwo i ustalić optymalne dawkowanie w długim okresie.

To również może Cię zainteresować:
>> Kadm – występowanie i wpływ na organizm. Diagnostyka zatrucia kadmem
>> Rtęć w organizmie – przyczyny, objawy i diagnostyka zatrucia rtęcią
>> Ołów – zagrożenia zdrowotne u dzieci

Zastosowanie kwasu fulwowego w suplementacji – środki ostrożności

Kwas fulwowy jest dostępny w formie suplementów diety, najczęściej jako płyn lub kapsułki, często w połączeniu z innymi mikro– lub makroelementami.

Producenci obiecują wiele korzyści zdrowotnych, jednak – zanim sięgniemy po suplement – weźmy pod uwagę, że:

  • brakuje wiedzy o tym jakie dawki kwasu fulwowego są wskazane i efektywne – brak standaryzacji dawek w badaniach i jednolitych rekomendacji dawkowana u ludzi;
  • obserwuje się różnice w składzie chemicznym (a co za tym idzie, w potencjalnym działaniu prozdrowotnym) kwasu fulwowego w zależności od źródła pochodzenia i metody ekstrakcji;
  • jakość produktu to bardzo ważne kryterium zastosowania konkretnego preparatu – kwas fulwowy jest naturalnym chelatorem, dlatego jeśli pochodzi ze zanieczyszczonego środowiska, może zawierać wysokie stężenie metali ciężkich.

WAŻNE!
Przy wyborze suplementu kwasu fulwowego należy wybierać produkty, które posiadają certyfikat GMP – potwierdzenie produkcji w standardach Dobrej Praktyki Produkcyjnej oraz udostępniają wyniki niezależnych testów laboratoryjnych (tzw. „third-party testing”) potwierdzające brak zanieczyszczeń metalami ciężkimi.

Należy pamiętać, iż brakuje danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania kwasu fulowego przez kobiety w ciąży i karmiące, dlatego nie powinny one go zażywać.

Pakiet metale ciężkie podstawowy (kadm, ołów, rtęć) banerek

Interakcje z lekami

Kwas fulwowy może wpływać na wchłanianie lub skuteczność niektórych leków, zwłaszcza antybiotyków, leków modyfikujących pH żołądka oraz suplementów mineralnych, ze względu na swoje właściwości chelatujące i wpływ na funkcje jelitowe. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny rozważyć, czy ewentualne korzyści będą przeważały nad skutkami ubocznymi łączenia terapii i skonsultować się z lekarzem albo farmaceutą.

Potencjalne skutki uboczne stosowania kwasu fulwowego

W badaniach toksykologicznych na zwierzętach wykazano, że doustne podawanie kwasu fulwowego jest ogólnie bezpieczne.

Jednak, w praktyce suplementacyjnej, mogą wystąpić łagodne skutki uboczne, głównie związane z przewodem pokarmowym, w szczególności na początku stosowania:

  • nudności,
  • biegunka,
  • skurcze żołądka,
  • wzdęcia lub zaparcia.

Podsumowanie

Kwas fulwowy to substancja, która ma duży potencjał działania prozdrowotnego, jednak na dziś brakuje dowodów na pozytywne efekty działania u ludzi. Dodatkowym problemem w przypadku tej substancji jest fakt, iż czynnikiem determinującym bezpieczeństwo i efektywność stosowania jest źródło pochodzenia preparatu, który może być zanieczyszczony metalami ciężkimi i mieć różny skład. Dlatego – jeśli ktoś decyduje się na zakup suplementu – należy wybrać renomowanego producenta.

Bibliografia

  1. Winkler J, Ghosh S. Therapeutic Potential of Fulvic Acid in Chronic Inflammatory Diseases and Diabetes. J Diabetes Res. 2018 Sep 10;2018:5391014. doi: 10.1155/2018/5391014. PMID: 30276216; PMCID: PMC6151376.
  2. Wilson E, Rajamanickam GV, Dubey GP, Klose P, Musial F, Saha FJ, Rampp T, Michalsen A, Dobos GJ. Review on shilajit used in traditional Indian medicine. J Ethnopharmacol. 2011 Jun 14;136(1):1-9. doi: 10.1016/j.jep.2011.04.033. Epub 2011 Apr 20. PMID: 21530631.
  3. Gondal A., et al. (2025). „The role of humic and fulvic acids in the feed of poultry and swine: a review.” Journal of Animal Science and Biotechnology, 16(1): 12.

Dieta po operacji bariatrycznej. Co jeść i o czym pamiętać?

Jagoda Matusiak
-
0
Dieta po operacji bariatrycznej. Co jeść i o czym pamiętać?

Operacja bariatryczna jest jednym ze sposobów leczenia choroby otyłościowej. Jednak jej powodzenie zależy nie tylko od samego zabiegu, ale w ogromnym stopniu od pacjenta i tego, jak zastosuje się do nowych zasad żywienia. Pozwalają one utrzymać trwały efekt redukcji masy ciała i zapobiegać niedoborom pokarmowym. Z artykułu dowiesz się, co jeść po operacji bariatrycznej, jak wygląda żywienie na kolejnych etapach oraz o czym należy pamiętać, aby uniknąć niedoborów pokarmowych.

Spis treści:

  1. Przyczyny otyłości i wskazania do operacji bariatrycznej
  2. Czym jest operacja bariatryczna i na czym polega?
  3. Objawy i wyzwania po operacji bariatrycznej
  4. Diagnostyka po operacji bariatrycznej – jakie badania są konieczne i dlaczego?
  5. Dieta po operacji bariatrycznej – podstawowe informacje
  6. Co jeść po operacji bariatrycznej – etapy diety
  7. Przykładowy jadłospis po operacji bariatrycznej
  8. Zakończenie

Przyczyny otyłości i wskazania do operacji bariatrycznej

Otyłość to choroba przewlekła o złożonej etiologii. Jej przyczyny to splot czynników środowiskowych, psychologicznych, metabolicznych i genetycznych. Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości wskazaniem do operacji bariatrycznej jest BMI ≥40 kg/m² lub ≥35 kg/m² przy współistnieniu chorób metabolicznych, takich jak cukrzyca typu 2 czy nadciśnienie tętnicze.

Przeczytaj również:
>> Otyłość i jej zapobieganie – profilaktyka otyłości pierwotnej i wtórnej
>> Nadwaga a otyłość – czym się różnią? Klasyfikacja, leczenie i konsekwencje otyłości

Czym jest operacja bariatryczna i na czym polega?

Operacje bariatryczne mają na celu redukcję masy ciała, jak również wyrównanie metaboliczne. Obejmują m.in. rękawową resekcję żołądka („sleeve”) oraz gastric bypass. Zabiegi te zmniejszają objętość żołądka i/lub ograniczają wchłanianie składników odżywczych, co prowadzi do szybszego uczucia sytości i redukcji masy ciała. Wybór metody zależy od stanu zdrowia i indywidualnych wskazań pacjenta.

Sprawdź też:
>> Leptyna – hormon głodu i sytości
>> Odchudzanie – od czego zacząć i jak robić to zdrowo?  

Objawy i wyzwania po operacji bariatrycznej

Po zabiegu mogą wystąpić nudności, nietolerancja niektórych produktów, zespół poposiłkowy (ang. Dumping Syndrome). Stosowanie się do zaleceń żywieniowych po operacji bariatrycznej znacząco ograniczają objawy. Jednym z wyzwań po operacji bariatrycznej jest również zwiększone ryzyko niedoborów pokarmowych. Najczęstsze niedobory po operacji bariatrycznej obejmują: żelazo, wapń, miedź, cynk, witamina D3, witamina B12 oraz kwas foliowy.

Diagnostyka po operacji bariatrycznej – jakie badania są konieczne i dlaczego?

Badania laboratoryjne pozwalają na wykrycie i zapobieganie niedoborom pokarmowym, które są niemal nieuniknione po operacjach bariatrycznych. Należy zatem konsultować się ze swoim lekarzem zgodnie z wyznaczonymi terminami, wykonywać badania i uzupełniać dietę odpowiednimi preparatami zgodnie z zaleceniami. Do najczęściej wykonywanych badań po operacji bariatrycznej należą:

  • morfologia krwi – pozwala ocenić ogólny stan zdrowia,
  • gospodarka żelazowa (żelazo, ferrytyna, transferyna) – pozwala wcześnie wykryć niedokrwistość, która po operacji bariatrycznej często wynika z zaburzonego wchłaniania i niedoboru żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego,
  • witaminy B12 i kwas foliowy – ich niedobór może powodować osłabienie, zaburzenia neurologiczne i problemy z koncentracją,
  • wapń oraz witamina D – są badane w celu oceny ryzyka utraty masy kostnej i rozwoju osteoporozy,
  • parametry metaboliczne (glukoza, HbA1c, lipidogram) – pomagają ocenić wpływ operacji na choroby współistniejące oraz skuteczność długoterminowego leczenia.
badanie witaminy D

Dieta po operacji bariatrycznej – podstawowe informacje

Żywienie po operacji bariatrycznej jest procesem etapowym i wymaga przestrzegania zaleceń żywieniowych.

Zasady ogólne żywienia po operacji

Celem diety jest zabezpieczenie przed powikłaniami, zapewnienie odpowiedniego stanu odżywienia przy jednoczesnej redukcji masy ciała, jak również wypracowanie zdrowych nawyków żywieniowych.

Zasady ogólne żywienia po operacji:

  • posiłki małe objętościowo, ale częste (5-6 niewielkich posiłków dziennie),
  • bardzo powolne i uważne jedzenie – każdy kęs należy przeżuć nawet 20-30 razy, a na spożywanie posiłku należy przeznaczyć co najmniej 20 minut,
  • przerywanie jedzenia przy uczuciu sytości, nawet najmniejszej,
  • w każdym posiłku produkty będące źródłem białka – zgodnie z „talerzem bariatrycznym”,
  • zaprzestanie spożywania posiłku, gdy tylko pojawi się uczucie sytości (wypełniania żołądka),
  • picie 1,5-2 litrów płynów dziennie (głównie woda),
  • picie płynów pomiędzy posiłkami (30 minut przed i 30 minut po jedzeniu) – nie w trakcie i tuż po posiłku,
  • picie płynów małymi łykami.

>> To może Cię zainteresować: Odwodnienie i nawodnienie organizmu – fakty i mity

Jakich produktów unikać?

Po operacji bariatrycznej należy unikać poniższych produktów:

  • napoje gazowane – są całkowicie zakazane (bąbelki gazów uwalniają się w żołądku i go rozepchną),
  • alkohol,
  • produkty wysokocukrowe, tj. słodycze, kupne wyroby cukiernicze i czekoladowe, słodzone napoje, soki, dżemy (ryzyko dumpingu i brak wartości odżywczych),
  • pokarmy wysokotłuszczowe, tj. kupne fast-foody, tłuste rodzaje mięsa, smalec, sosy (obciążają przewód pokarmowy),
  • „puste kalorie”, czyli chipsy, paluszki, chrupki.
Pakiet profilaktyka ogólny (10 badań) banerek

Co jeść po operacji bariatrycznej – etapy diety

Dieta wprowadzana jest etapowo, aby umożliwić gojenie się żołądka i adaptację przewodu pokarmowego.

Dieta płynna (1.-2. dzień po operacji)

Stosowana bezpośrednio po zabiegu. Dieta obejmuje płyny bez dodatku cukru i kofeiny, takie jak przegotowana woda, woda mineralna, słaba herbata czarna, zielona, ziołowa, owocowa, bulion. Zaleca się ich picie w temperaturze pokojowej w objętości 30 ml co około 15 minut.

Dieta papkowata (3.-14. dzień po operacji)

Dieta obejmuje produkty i potrawy o konsystencji gęstego purée lub musu. Jej celem jest wprowadzenie białka. Wprowadza się przeciery warzywne, jogurty naturalne i zmiksowane chude mięso. Obejmuje: drobno zmielone chude mięso (z kurczaka, indyka), puree z ryby (dorsz, mintaj), twaróg zmiksowany z jogurtem, kefir, maślanka, naturalny serek homogenizowany, serek wiejski, jajko na miękko, dobrze ugotowane i przetarte warzywa, zupy z warzyw oraz mleczne z dodatkami, tj. kasza manna, płatki ryżowe, makaron pszenny, biały ryż. W praktyce sprawdzić się mogą również słoiczki dla niemowląt. Ważna jest obserwacja indywidualnej tolerancji na poszczególne potrawy oraz ich objętość. 

Dieta miękka łatwostrawna (ok. 3.-6. tydzień)

Dieta miękka łatwostrawna opiera się na delikatnych produktach stałych, takich jak jajka, ryby czy gotowane warzywa. Pokarmy miękkie, łatwe do pogryzienia. Zalecane produkty to mielone lub drobno pokrojone mięso i ryby, jajecznica na parze, ser mozzarella, miękkie warzywa gotowane (brokuł, kalafior), dojrzałe banany, miękkie owoce. Zaleca się spożywanie tych produktów w ramach posiłków (4-6 dziennie). Rekomenduje się płyny w ilości 1500-1900 ml w ciągu dnia, przy jednorazowej porcji około 100 ml (pół filiżanki).

Dieta stała (od ok. 7. tygodnia)

To docelowy model żywienia, bazujący na zbilansowanej diecie bogatej w białko, warzywa i produkty pełnoziarniste. Można wprowadzić produkty stałe, ale nadal obowiązują wszystkie zasady, zwłaszcza powolnego spożywania posiłków. Zaleca się spożywanie regularnych posiłków co ok 3 godziny, przy czym ostatni posiłek 2-3 godziny przed snem. Posiłki składają się z chudych mięs i rybach, jaj, naturalnych produktów mlecznych, wszystkich warzyw (najpierw gotowane, później surowe), owoców, pełnoziarnistych produktów zbożowych (w małych ilościach, jeśli są tolerowane). Rekomenduje się dobrej jakości tłuszcze do przygotowywania posiłków, tj. olej rzepakowy, oliwa z oliwek oraz olej lniany (na zimno).

Przykładowy jadłospis po operacji bariatrycznej

Przykładowy jadłospis po kilku tygodniach od operacji bariatrycznej. Kaloryczność należy dostosować indywidualnie do zapotrzebowania, a objętość w zależności od indywidualnej tolerancji i pojawienia się uczucia sytości.

  • Śniadanie (7:00): 2-3 łyżki płatków owsianych błyskawicznych, 1 mała szklanka mleka 2%, ½ banana, garść jagód
  • II śniadanie (10:00): 2 łyżki chudego twarogu, 1 łyżeczka oleju lnianego, kromka chleba graham
  • Obiad (13:00): 60-80 g pieczonego dorsza z cukinią z dodatkiem 1 łyżki oleju rzepakowego, 2-3 sztuki małych ziemniaków
  • Podwieczorek (16:00): 1 szklanka koktajlu białkowego z owocami i łyżeczką masła z migdałów
  • Kolacja (19:00): Omlet z 1 jajka, szpinaku i 1 łyżeczki oliwy, 1-2 kromki chleba graham

Dieta po operacji bariatrycznej – przepisy

Warto sięgać po proste przepisy. Poniżej przykładowe sposoby przygotowania potrawy w zależności od etapu. Ilość i objętość należy dostosować indywidualnie.  

Składniki: 100-120 g dorsza, 1 łyżka oleju rzepakowego, 1-3 ziemniaki, ¼ cukinii

Dieta papkowata: Ziemniaki obrać i ugotować, dorsza poddusić na oleju z obraną i pokrojoną cukinią. Przyprawić lekko solą i pieprzem. Zmiksować do uzyskania papkowatej konsystencji.

Dieta miękka łatwostrawna: Ziemniaki obrać i ugotować, dorsza poddusić na patelni pod przykryciem z obraną i pokrojoną cukinią z dodatkiem oleju. Przyprawić lekko solą i pieprzem.

Dieta stała: Ziemniaki obrać i ugotować, dorsza skropić olejem, upiec w piekarniku z pokrojoną cukinią. Przyprawić solą, pieprzem i curry.  

Zakończenie

Dieta po operacji bariatrycznej to kluczowy element leczenia otyłości i utrzymania efektów zabiegu. To trwała, świadoma zmiana, która wymaga dyscypliny, cierpliwości i edukacji. Nie chodzi jedynie o utratę kilogramów, ale o odzyskanie zdrowia, poprawę jakości życia i zapobieganie powikłaniom. Ścisła współpraca z zespołem bariatrycznym, kontrolne badania i pozytywne nastawienie pozwalają przejść pacjentom tę drogę bezpiecznie i z trwałym efektem.

Bibliografia

  1. Major P, Orłowski M, Małczak P, et al. Polish Expert Consensus on Metabolic and Bariatric Surgery: 2025 Update. Wideochir Inne Tech Maloinwazyjne. 2025; 20: 125-143.
  2. Busetto L, et al. Practical Recommendations of the Obesity Management Task Force of the European Association for the Study of Obesity for the Post-Bariatric Surgery Medical Management. Obes Facts. 2017;10(6):597-632.
  3. Bąk-Sosnowska M. i inni, Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024 – stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Med. Prakt. 2024: 1–116.
  4. Zalecenia żywieniowe po operacji bariatrycznej, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, wrzesień 2025.

Jakie badania profilaktyczne powinno się robić raz w roku? 

Agata Strukow
-
0
Jakie badania profilaktyczne powinno się robić raz w roku? 

Artykuł powstał 12.12.2024 r., ostatnia aktualizacja: 10.12.2025 r.

Regularne wykonywanie badań – obok diety i odpowiedniej aktywności fizycznej – jest ważnym elementem profilaktyki zdrowotnej. Badania kontrolne pozwalają na wykrycie choroby, zanim da ona o sobie znać w postaci objawów, co znacząco zwiększa szanse na skuteczne leczenie. W artykule znajdziesz zestawienie badań rekomendowanych dla różnych grup wiekowych. Sprawdź, jakie testy są odpowiednie dla Ciebie i zacznij dbać o swoje zdrowie już dziś.

Spis treści:

  1. Co to są badania profilaktyczne i dlaczego należy je wykonywać?
  2. Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 20+
  3. Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 30+
  4. Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 40+
  5. Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 50+
  6. Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 60+
  7. Inne ważne badania profilaktyczne
  8. Profilaktyka chorób przenoszonych drogą płciową
  9. Podsumowanie

Co to są badania profilaktyczne i dlaczego należy je wykonywać?

Według Słownika wyrazów obcych PWN, słowo profilaktyczny pochodzi od greckiego wyrazu prophylaktikos i oznacza zapobieganie. Profilaktyka zdrowotna to zatem działania mające na celu zapobieganie chorobom, wypadkom, uzależnieniom i innym negatywnym zjawiskom zanim się pojawią, lub ich wczesne wykrywanie.

Do działań profilaktycznych zalicza się:

  • zdrowy styl życia – dieta, aktywność fizyczna,
  • badania,
  • szczepienia,
  • edukację.

Badania profilaktyczne to diagnostyka opierająca się na systematycznym wykonywaniu badań laboratoryjnych i obrazowych, których zakres jest różny, w zależności od grupy wiekowej.

Ważnym aspektem badań profilaktycznych jest to, iż powinny być wykonywane niezależnie od samopoczucia, również, jeśli czujemy się w pełni zdrowi. Większość chorób w fazie początkowej przebiega bez żadnych objawów, dając o sobie znać dopiero gdy pojawiają się nieodwracalne powikłania. Należą do nich cukrzyca, miażdżyca, rak szyjki macicy i wiele innych.

Sprawdź także:

>> Kalendarz szczepień: szczepienia obowiązkowe i zalecane dla dzieci i młodzieży
>> Szczepienia osób dorosłych – które są zalecane i dlaczego?
>> Badania laboratoryjne na NFZ

Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 20+

W tej grupie wiekowej rekomendowane badania profilaktyczne to badania z krwi: morfologia, glukoza na czczo, lipidogram, witamina D oraz badanie ogólne moczu.

Ważnym elementem profilaktyki onkologicznej dla kobiet z tej grupy wiekowej jest badanie HPV. Cytologia wskazana jest u pacjentek z nieprawidłowym HPV.

Opcjonalnie w tym wieku warto rozważyć oznaczenie TSH, zwłaszcza jeśli w rodzinie są osoby z chorobami tarczycy.

WAŻNE!
Jeśli wynik badania HPV jest prawidłowy, nie trzeba go powtarzać co roku, następne badanie rekomendowane jest za 5 lat.
REKOMENDOWANE BADANIA♀️♂️MATERIAŁ
Profilaktyka
morfologia✔️✔️krew
glukoza✔️✔️krew
lipidogram✔️✔️krew
badanie ogólne moczu✔️✔️mocz
witamina D✔️✔️krew
HPV✔️✖️wymaz z szyjki macicy
Opcjonalnie
TSH✔️✔️krew
cytologia LBC✔️✖️wymaz z szyjki macicy

Sprawdź też:

>>> Pakiet badań dla kobiety 20+

>>> Pakiet badań dla mężczyzny 20+

Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 30+

W wieku 30+, czyli w czwartej dekadzie życia, rekomendowane badania są podobne, jak w poprzedniej grupie wiekowej: morfologia, glukoza, lipidogram, badanie ogólne moczu i witamina D.

Profilaktyka specyficzna dla kobiet obejmuje badanie HPV – podobnie jak w grupie kobiet młodszych, jeśli wynik jest prawidłowy, test należy powtórzyć za 5 lat.

Natomiast wskazane jest rozszerzenie badań opcjonalnych. Oprócz TSH do rozważenia są badania funkcji wątroby: aminotransferaza asparaginianowa (AST, AspAT) i aminotransferaza alaninowa (ALT, AIAT), a także – zwłaszcza u kobiet – oznaczenie ferrytyny i/lub żelaza.

W związku z faktem, iż po 35 r.ż rośnie ryzyko zachorowania na raka jajnika, dodatkową opcją dla kobiet jest test ROMA, pozwalający na wyliczenie ryzyka tej groźnej choroby.

REKOMENDOWANE BADANIA♀️♂️MATERIAŁ
Profilaktyka
morfologia✔️✔️krew
glukoza✔️✔️krew
lipidogram✔️✔️krew
badanie ogólne moczu✔️✔️mocz
witamina D✔️✔️krew
HPV✔️✖️wymaz z szyjki macicy
Opcjonalnie
TSH✔️✔️krew
aminotransferaza asparaginianowa (AST, AspAT)✔️✔️krew
aminotranferaza alaninowa (ALT, AIAT)✔️✔️krew
test ROMA✔️✖️krew
ferrytyna / żelazo✔️✔️krew
cytologia LBC✔️✖️wymaz z szyjki macicy

Sprawdź też:

>>> Pakiet badań dla kobiet 30+

>>> Pakiet badań dla mężczyzn 30+

Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 40+

Po 40. roku życia wzrasta ryzyko chorób układu krążenia (nadciśnienie, miażdżyca), metabolicznych (cukrzyca, insulinooporność), onkologicznych (rak jelita grubego, prostaty, piersi), układu kostno-stawowego (zwyrodnienia, osteoporoza, RZS) i hormonalnego (perimenopauza, menopauza). Jest to ten okres życia, w którym należy rozszerzyć zakres badań profilaktycznych o oznaczenie poziomu kwasu moczowego, funkcji wątroby i tarczycy. W profilaktyce onkologicznej u obu płci powinno się pojawić badanie na krew utajoną w kale. Kobiety nadal powinny poddawać się badaniu HPV.

U niektórych mężczyzn zaleca się wykonywanie PSA już po 40 roku życia. Szczegółowe rekomendacje wyglądają następująco:

  • po 40 roku życia – jeśli mężczyzna jest nosicielem mutacji genu BRCA2
  • po 45. roku życia – jeśli rak prostaty występuje lub występował u dziadka, ojca lub brata.

W badaniach opcjonalnych do rozważenia są hormonalne: estradiol, FSH dla kobiet i testosteron dla mężczyzn oraz pogłębione badanie funkcji tarczycy fT3, fT4. Poza tym sód, potas, kreatynina, wapń całkowity, fosforany, ferrytyna i/lub żelazo. Jeśli wynik HPV jest nieprawidłowy u kobiet nadal zaleca się cytologię LBC.

Sprawdź też:

>>> Pakiet badań dla kobiet 40+

>>> Pakiet badań dla mężczyzn 40+

Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 50+

Profilaktyka u osób 50+ to kontynuacja większości badań, ale w diagnostyce cukrzycy warto – oprócz glukozy na czczo– zrobić badanie hemoglobiny glikowanej, która pokazuje wyrównanie glukozy w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a wynik nie zależy od wahań glikemii po posiłkach.

Rutynowe badanie PSA dotyczy wszystkich mężczyzn po 50 r.ż.

REKOMENDOWANE BADANIA♀️♂️MATERIAŁ
Profilaktyka
morfologia✔️✔️krew
glukoza i hemoglobina glikowana✔️✔️krew
lipidogram✔️✔️krew
kwas moczowy✔️✔️krew
witamina D✔️✔️krew
TSH✔️✔️krew
aminotransferaza asparaginianowa (AST, AspAT)✔️✔️krew
aminotranferaza alaninowa (ALT, AIAT)✔️✔️krew
kreatynina✔️✔️krew
badanie ogólne moczu✔️✔️mocz
HPV✔️✖️wymaz z szyjki macicy
PSA całkowity / PSA wolny✖️✔️krew
krew utajona w kale✔️✔️kał
Opcjonalnie
test ROMA✔️✖️krew
fT3, fT4✔️✔️krew
estradiol, FSH✔️✖️krew
testosteron✖️✔️krew
sód✔️✔️krew
potas✔️✔️krew
ferrytyna / żelazo✔️✔️krew
wapń całkowity, fosforany✔️✔️krew
cytologia LBC✔️✖️wymaz z szyjki macicy

Sprawdź też:

>>> Pakiet badań dla kobiet 50+

>>> Pakiet badań dla mężczyzn 50+

Badania profilaktyczne dla kobiet i mężczyzn 60+

Po 60 r.ż. do panelu badań profilaktycznych warto dodać cały profil tarczycowy oraz markery stanu zapalnego. Opcjonalnie rozszerza się badania funkcji wątroby – gamma-glutamylotranspetydazę (GGTP), a ponadto fosfatazę alkaliczną (ALP), magnez we krwi pełnej, witaminę B12, d-dimery i homocysteinę.

Siódma dekada życia to okres, w którym mogą uaktywniać się niektóre choroby, dlatego pełen wachlarz badań kontrolnych zależy od stanu zdrowia.

REKOMENDOWANE BADANIA♀️♂️MATERIAŁ
Profilaktyka
morfologia✔️✔️krew
glukoza / hemoglobina glikowana✔️✔️krew
lipidogram✔️✔️krew
kwas moczowy✔️✔️krew
sód✔️✔️krew
potas✔️✔️krew
żelazo / ferrytyna✔️✔️krew
TSH, fT4, fT3✔️✔️krew
białko C-reaktywne (CRP)✔️✔️krew
wapń całkowity✔️✔️krew
fosfor nieorganiczny✔️✔️krew
witamina D✔️✔️krew
kreatynina✔️✔️krew
aminotransferaza asparaginianowa (AST, AspAT)✔️✔️krew
aminotranferaza alaninowa (ALT, AIAT)✔️✔️krew
badanie ogólne moczu✔️✔️mocz
HPV✔️✖️wymaz z szyjki macicy
PSA całkowity / PSA wolny✖️✔️krew
krew utajona w kale✔️✔️kał
Opcjonalnie
cytologia LBC✔️✖️wymaz z szyjki macicy
fosfataza alkaliczna (ALP)✔️✔️krew
gamma-glutamylotranspetydaza (GGTP)✔️✔️krew
magnez we krwi pełnej✔️✔️krew
witamina B12✔️✔️krew
test ROMA✔️✖️krew
d-dimery✔️✔️krew
homocysteina✔️✔️krew

Sprawdź też:

>>> Pakiet badań dla kobiet 60+

>>> Pakiet badań dla mężczyzn 60+

Inne ważne badania profilaktyczne

Badania profilaktyczne to nie tylko testy laboratoryjne. Do ważnych badań przesiewowych należą również pomiar ciśnienia tętniczego oraz niektóre badania obrazowe:

  • USG jamy brzusznej – dla wczesnego wykrywania zmian w narządach wewnętrznych;
  • kolonoskopia – zalecana rutynowo od 50. roku życia lub już po 40. roku życia w przypadku występowania raka jelita grubego lub polipów jelita u bliskich krewnych. Jest to najważniejsze badanie diagnostyczne w profilaktyce raka jelita grubego.
WAŻNE!
Domowy pomiar ciśnienia tętniczego jest ważnym narzędziem wykrywania nadciśnienia i profilaktyki jego powikłań.

>> Więcej o tym jak prawidłowo mierzyć ciśnienie tętnicze w artykule: Nadciśnienie tętnicze – nowe rekomendacje – część 1

Badania dla kobiet

Badania, które uzupełniają profilaktykę laboratoryjną u kobiet to badania piersi:

  • samobadanie piersi,
  • USG piersi,
  • mammografia (rutynowo od 40. lub 50. roku życia, w zależności od zaleceń).

Badania dla mężczyzn

Badania, które uzupełniają profilaktykę laboratoryjną u mężczyzn to:

  • samobadanie jąder,
  • badanie per rectum (przez odbyt) – ocena gruczołu krokowego (prostaty) od 40. roku życia, zwłaszcza przy podwyższonym PSA.

Przeczytaj też inne nasze artykuły:
>> Jakie mogą być przyczyny bólu jąder? 
>> Nowotwór jądra: objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Profilaktyka chorób przenoszonych drogą płciową

Do arsenału badań profilaktycznych warto również dodać badania w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową, takich jak chlamydioza, rzeżączka, kiła, wzw typu B i C oraz infekcja HIV.

Badania powinny wykonywać osoby po 25. roku życia, w niektórych przypadkach zalecane są co roku.

Należą do nich:

  • częsta zmiana partnerów seksualnych
  • każdy ryzykowny kontakt seksualny bez zabezpieczenia
  • zażywanie narkotyków drogą dożylną.

>> Więcej o tym jakie badania wykonywać w artykule: Choroby przenoszone drogą płciową (choroby weneryczne) – jakie badania wykonać i jak często się badać?

Podsumowanie

Badania profilaktyczne – w tym badania laboratoryjne – są ważnym elementem zdrowego stylu życia. W Polsce ciągle niechętnie podchodzimy to tej formy zapobiegania chorobom, większość badań wykonujemy, gdy już coś nam dolega. Warto zmienić to postrzeganie i dodać badania do swojego rutynowego kalendarza.

PIŚMIENNICTWO

  1. Słownik wyrazów obcych. Wydanie nowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.
  2. Płudowski, P.; Kos-Kudła, B.; Walczak, M.; Fal, A.; Zozulińska-Ziółkiewicz, D.; Sieroszewski, P.; Peregud-Pogorzelski, J.; Lauterbach, R.; Targowski, T.; Lewiński, A.; et al. Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland. Nutrients 2023, 15, 695. https://doi.org/10.3390/nu15030695 (dostęp: 10.12.2025)
  3. 2023 ESH Guidelines for the management of arterial hypertension. The Task Force for the management of arterial hypertension of the European Society of Hypertension; Journal of Hypertension 2023, 41:000–000
  4. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2024. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Current Topics in Diabetes 2023 | Curr Top Diabetes, 2023; 4 (3-4)
  5. https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-szyjki-macicy (dostęp 8.12.2025)
  6. Van Poppel H., Roobol M. J., Chapple C. R., Catto J. W. F, N’Dow J., Sønksen J., Stenzl A., Wirth M.,Prostate-specific Antigen Testing as Part of a Risk-Adapted Early Detection Strategy for Prostate Cancer: European Association of Urology Position and Recommendations for 2021, (w:) European Urology, Vol. 80, Issue 6, 2021, 703–711
  7. Crowley J.S., Geller A.B., Vermund S.H. Sexually Transmitted Infections: Adopting a Sexual Health Paradigm. National Academies Press, 2021.

Komórki endocerwikalne w cytologii – czym są i o czym świadczą?

Izabela Grabowska
-
0
Komórki endocerwikalne w cytologii – czym są i o czym świadczą?

Cytologia szyjki macicy to jedno z najważniejszych badań przesiewowych, które ratuje życie. Kluczowym elementem oceny każdego rozmazu jest obecność lub brak komórek endocerwikalnych – to one decydują o tym, czy pobrany materiał jest diagnostycznie miarodajny. Z tego artykułu dowiesz się, czym są komórki endocerwikalne, jakie funkcje pełnią oraz dlaczego są tak istotne dla prawidłowej interpretacji cytologii.

Spis treści:

  1. Czym są komórki endocerwikalne?
  2. Komórki endocerwikalne w cytologii
  3. Kiedy ponowić cytologię?
  4. Komórki endocerwikalne a choroby szyjki macicy
  5. Cytologia a inne badania profilaktyczne
  6. Zakończenie
  7. Komórki endocerwikalne w cytologii – czym są i o czym świadczą? – FAQ

Czym są komórki endocerwikalne?

Komórki endocerwikalne to specyficzny rodzaj komórek nabłonkowych, które stanowią ważny element anatomiczny kobiecego układu rozrodczego, a ich prawidłowa funkcja jest kluczowa dla zdrowia szyjki macicy.

Budowa i funkcja komórek endocervix

Komórki endocerwikalne (inaczej komórki gruczołowe kanału szyjki macicy) to komórki kolumnowe (walcowate), które wyściełają wewnętrzną część szyjki macicy, zwaną endocervix.

Pełnią one dwie ważne funkcje:

  1. Ochronną – większość z nich to komórki sekrecyjne, odpowiedzialne za wydzielanie śluzu szyjkowego. Śluz ten pełni rolę ochronną, a jego właściwości zmieniają się w zależności od fazy cyklu menstruacyjnego, regulując płodność;
  2. Oczyszczającą – część komórek to komórki rzęskowe, które pomagają w usuwaniu starego i zagęszczonego śluzu szyjkowego wraz z martwimy komórkami i patogenami, oczyszczając tym samym kanał szyjki macicy.

W preparacie cytologicznym komórki endocerwikalne często układają się w charakterystyczne struktury. Oglądane z góry tworzą wzór plastra miodu, a oglądane z boku – układ płotu palisadowego.

To również może Cię zainteresować:

>> Nieregularny okres i zaburzenia miesiączkowania. Objawy, przyczyny, badania i leczenie

>> Dni płodne – kiedy występują i jak je rozpoznać?

Komórki endocerwikalne w cytologii

Obecność i morfologia komórek endocerwikalnych jest jednym z najważniejszych kryteriów oceny wiarygodności wyniku badania cytologicznego, zgodnie z wytycznymi klasyfikacji Bethesda.

O czym świadczy obecność komórek endocerwikalnych w cytologii?

Obecność komórek endocerwikalnych w rozmazie (często wraz z komórkami metaplastycznymi) jest traktowana jako wskaźnik prawidłowo pobranego wymazu. Oznacza to, że materiał został pobrany ze strefy przejściowej (transformacji), czyli obszaru, w którym nabłonek gruczołowy spotyka się z nabłonkiem płaskim. Potwierdzenie pobrania materiału z tego rejonu świadczy o tym, że próbka jest diagnostycznie miarodajna.

Co oznacza brak komórek endocerwikalnych w cytologii?

Brak komórek endocerwikalnych w cytologii oznacza, że nie pobrano materiału z kanału szyjki macicy i strefy transformacji. Chociaż w niektórych przypadkach (zwłaszcza przy prawidłowym wyniku końcowym, NILM) nie wymaga to natychmiastowego powtórzenia, może prowadzić do uznania rozmazu za nieadekwatny (niezadowalający do pełnej oceny).

Brak tych komórek jest niekorzystny, ponieważ:

  1. Badanie nie objęło kluczowego obszaru rozwoju zmian, co teoretycznie zwiększa ryzyko uzyskania fałszywie ujemnego wyniku;
  2. Może świadczyć o technicznych trudnościach lub nieprecyzyjnym pobraniu materiału (np. z powodu zarośnięcia kanału szyjki macicy u kobiet po menopauzie).

>> Zobacz też: Wynik cytologii i co dalej? Uproszczona interpretacja wyników

Kiedy ponowić cytologię?

Decyzja o powtórzeniu cytologii zależy od końcowej interpretacji wyniku, ale zawsze dąży się do uzyskania w pełni adekwatnego rozmazu, co potwierdza obecność komórek endocerwikalnych.

Rekomendacje dotyczące przygotowania do kolejnej cytologii

Aby zmaksymalizować szansę na prawidłowe pobranie materiału ze strefy transformacji, należy przestrzegać podstawowych zaleceń dotyczących przygotowania do badania:

  • cytologię powinno się wykonać między 10. a 20. dniem cyklu (nie wcześniej niż 4 dni po i nie później niż 4 dni przed menstruacją),
  • na co najmniej 48 godzin przed badaniem należy unikać stosunków płciowych,
  • na 2-3 dni przed badaniem należy zrezygnować z irygacji pochwy, stosowania globulek dopochwowych oraz leków aplikowanych miejscowo (jeśli nie jest to bezwzględnie konieczne).
Badanie cytologia płynna(LBC) banerek

Komórki endocerwikalne a choroby szyjki macicy

Komórki endocerwikalne, a właściwie obszar, w którym się znajdują, są miejscem, gdzie najczęściej dochodzi do zakażenia wirusem HPV i rozwoju zmian nowotworowych.

Jak obecność komórek endocerwikalnych wpływa na wykrywalność zmian przedrakowych?

Prawidłowo pobrana próbka, zawierająca komórki endocerwikalne, jest istotnym warunkiem dla wysokiej wykrywalności zmian. Wynika to z faktu, że:

  • potwierdzają one, że próbka została pobrana ze strefy transformacji, czyli obszaru, w którym powstaje większość przypadków raka szyjki macicy, wywołanego przewlekłym zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV),
  • obecność tych komórek pozwala także na wykrycie rzadszych, ale często bardziej agresywnych zmian, takich jak atypowe komórki gruczołowe (AGC) oraz gruczolakorak(adenocarcinoma), które rozwijają się właśnie z nabłonka endocerwikalnego.

Przeczytaj również:
>> Profilaktyka raka szyjki macicy

>> Objawy HPV u kobiet. Przyczyny, diagnostyka i leczenie

Rola komórek endocervix w ocenie strefy transformacji

Strefa transformacji jest najbardziej wrażliwym na infekcję HPV obszarem szyjki macicy. Jest to miejsce, w którym nabłonek gruczołowy (endocerwikalny) jest zastępowany przez nabłonek płaski (proces metaplazji). Prawidłowo pobrana cytologia, zawierająca komórki endocerwikalne, jest dowodem na to, że cały ten krytyczny dla diagnostyki obszar został objęty badaniem.

Badanie HPV – wykrywanie i oznaczanie 32 genotypów wirusa (badanie wysyłkowe dla kobiet) banerek

Cytologia a inne badania profilaktyczne

Cytologia jest elementem profilaktyki wtórnej, ale coraz częściej jej wiarygodność i efektywność zwiększa się poprzez łączenie jej z testem na obecność wirusa HPV (test HPV HR), co jest określane jako ko-test (co-test, co-testing). Test połączony znacznie zwiększa czułość diagnostyczną i pozwala na dokładniejszą ocenę ryzyka rozwoju raka szyjki macicy. Dodatkowym elementem profilaktyki pierwotnej są szczepienia ochronne przeciwko HPV.

Zakończenie

Obecność komórek endocerwikalnych w wyniku cytologii świadczy o wiarygodnościbadania. Ich obecność potwierdza, że objęto badaniem strefę transformacji – główne miejsce powstawania zmian nowotworowych. Ich brak powinien być sygnałem do konsultacji z lekarzem i ewentualnego powtórzenia badania w odpowiednich warunkach. Wczesne wykrycie raka szyjki macicy jest kluczem do pełnego wyleczenia.

Komórki endocerwikalne w cytologii – czym są i o czym świadczą? – FAQ

Czy komórki endocerwikalne i endometrialne to te same komórki?

Nie, komórki endocerwikalne i endometrialne nie są tymi samymi komórkami. Są to różne typy komórek nabłonkowych, które wyściełają odmienne części żeńskiego układu rozrodczego.
Komórki endocerwikalne wyściełają kanał szyjki macicy (endocervix), zaś komórki endometrialne pochodzą z błony śluzowej jamy macicy (endometrium).

Piśmiennictwo

  1. https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-szyjki-macicy (dostęp 2.12.2025)
  2. KamalM. i Topiwala F. Nonneoplastic Cervical Cytology. Cytojournal, 2022, 19, 25,
  3. WłoszekE., Krupa K., Skrok E. i in. HPV and Cervical Cancer-Biology, Prevention, and Treatment Updates. Curr Oncol, 2025, 32(3), 122.

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – czym jest i jak je zdiagnozować?

Damian Matusiak
-
0
Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – czym jest i jak je zdiagnozować?

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK) to przewlekła choroba zapalna, która może prowadzić do znacznego ograniczenia ruchomości i trwałego usztywnienia naszego najważniejszego „rusztowania”. Co to w ogóle za choroba? U kogo występuje najczęściej? Jak postawić rozpoznanie? To tylko część nurtujących pytań, które pojawiają przy haśle ZZSK. 

Z tego artykułu dowiesz się:
>> co to jest ZZSK i jakie jest jego podłoże,
>> jakie objawy mogą świadczyć o chorobie,
>> czy choroba dotyka także innych narządów,
>> jakie badania pomagają w diagnozie,
>> jakie są metody leczenia – od ćwiczeń po leki biologiczne,
>> jakie są perspektywy leczenia i codziennego funkcjonowania.

Spis treści:

  1. Czym jest zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa?
  2. Objawy kliniczne zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa
  3. Objawy pozaszkieletowe ZZSK
  4. Jak zdiagnozować zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa?
  5. Leczenie ZZSK
  6. Rokowania w leczeniu ZZSK
  7. Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – FAQ

Czym jest zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa?

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK) to przewlekła choroba zapalna należąca do grupy spondyloartropatii. Dotyka głównie stawów krzyżowo-biodrowych oraz struktur kręgosłupa (stawów, więzadeł i krążków międzykręgowych). W ich obrębie rozwija się stan zapalny, który z czasem prowadzi do włóknienia i kostnienia, co skutkuje stopniowym usztywnianiem kręgosłupa.

Choroba ma silny komponent genetyczny, ale wpływ mają również czynniki immunologiczne i środowiskowe. ZZSK dotyka najczęściej ludzi młodych, między 15. a 30. rokiem życia i częściej występuje u mężczyzn.

Badanie wykrywanie genu HLA-B27 metodą mikromacierzy banerek

Objawy kliniczne zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa

Objawy ZZSK pojawiają się stopniowo i często są niespecyficzne, co sprawia, że choroba bywa rozpoznawana z dużym opóźnieniem. Do najczęstszych należą:

  • przewlekły ból w okolicy lędźwiowo-krzyżowej – tępy, nasilający się nocą i nad ranem, często promieniujący do pośladków,
  • poranna sztywność kręgosłupa – utrzymująca się powyżej 30 minut i zmniejszająca się po ruchu,
  • stopniowe ograniczenie ruchomości – trudności w prostowaniu pleców, skrętach tułowia, pochylaniu,
  • zmniejszona ruchomość klatki piersiowej – wynikająca ze sztywności połączeń żebrowo-kręgowych,
  • zajęcie innych stawów – kolan, bioder, barków lub przyczepów ścięgnistych.
Pamiętaj:
Młody wiek zachorowania to pułapka. Pierwsze objawy bywają mylone z przeciążeniem lub wadami postawy.

>> Sprawdź: Ból kolan –  przyczyny, diagnostyka i leczenie

Objawy pozaszkieletowe ZZSK

ZZSK to choroba ogólnoustrojowa – zmiany zapalne mogą dotyczyć wielu narządów poza układem ruchu.

Nawracające zapalenie tęczówki

To jeden z najczęstszych objawów pozastawowych. Objawia się:

  • bólem oka,
  • światłowstrętem,
  • łzawieniem,
  • pogorszeniem ostrości widzenia.

Wymaga to pilnej konsultacji okulistycznej.

Objawy sercowo-naczyniowe

W przebiegu ZZSK mogą pojawić się zaburzenia rytmu serca lub dysfunkcja zastawki aortalnej. Objawy bywają skryte i często wymagają oceny kardiologicznej.

>> Warto przeczytać też: Najczęstsze choroby serca – objawy i diagnostyka

Zmiany w płucach

U części pacjentów pojawiają się zmiany włókniste w górnych płatach płuc, torbiele lub rozstrzenia. Sprzyja to nadkażeniom i pogorszeniu wydolności oddechowej.

Zmiany w nerkach

Czasami występuje białkomocz, kamica nerkowa lub zaburzenia filtracji. Część zmian może wynikać także z przewlekłego stosowania leków przeciwzapalnych.

>> Może Cię zainteresować: Kamica układu moczowego – przyczyny, rodzaje, objawy, zalecenia dietetyczne

Powikłania neurologiczne

Zaawansowane kostnienie kręgosłupa zwiększa ryzyko złamań kręgów i ucisku na struktury nerwowe, co prowadzi do zaburzeń czucia, osłabienia siły mięśniowej, a nawet problemów z kontrolą zwieraczy.

Osteoporoza a ZZSK

Przewlekły stan zapalny i ograniczona aktywność sprzyjają spadkowi masy kostnej, co zwiększa ryzyko złamań – szczególnie w kręgosłupie.

Jak zdiagnozować zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa?

Diagnoza ZZSK opiera się na połączeniu wywiadu, badań obrazowych i laboratoryjnych.

Najważniejsze elementy procesu diagnostycznego to:

  • wywiad i badanie przedmiotowe,
Uwaga:
Czytelniku, zapamiętaj – przygotowanie się do wywiadu (precyzyjny opis dolegliwości, dokumentacja medyczna) znacznie ułatwia pracę lekarzowi i skraca czas potrzebny do rozpoznania.
  • badania obrazowe – RTG stawów krzyżowo-biodrowych (obecnie rzadziej) lub rezonans magnetyczny, który może wykazać zmiany zapalne nawet we wczesnym stadium,
  • badania laboratoryjne – podwyższone markery zapalne (CRP, OB), obecność antygenu HLA-B27.

Wczesne rozpoznanie jest kluczowe, ponieważ umożliwia szybkie rozpoczęcie terapii i spowolnienie postępu choroby.

>> Dowiedz się więcej: CRP – jak interpretować wyniki badania?

Leczenie ZZSK

Leczenie ma na celu zmniejszenie stanu zapalnego, poprawę ruchomości i zapobieganie powikłaniom.

Leczenie niefarmakologiczne

Ten element terapii to przede wszystkim:

  • regularna fizjoterapia – ćwiczenia rozciągające, oddechowe, stabilizacyjne,
  • utrzymywanie prawidłowej postawy ciała oraz ergonomii pracy,
  • aktywność fizyczna – spacery, pływanie, ćwiczenia mobilizujące.

>> Zobacz: Ile kroków dziennie powinno się robić? Fakty i mity

Standardowe leczenie farmakologiczne

Do najczęściej stosowanych grup leków należą:

  • niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – podstawowe i najczęściej stosowane,
  • leki biologiczne,
  • leki łagodzące objawy towarzyszące.

W uzasadnionych przypadkach, po ocenie wielospecjalistycznej, opcją jest także leczenie operacyjne.

Rokowania w leczeniu ZZSK

Przebieg choroby jest indywidualny. U niektórych osób postęp jest powolny i niewielki, u innych dochodzi do znacznego usztywnienia kręgosłupa. Dzięki współczesnej farmakoterapii i fizjoterapii wielu pacjentów może funkcjonować aktywnie przez lata, zachowując dobrą jakość życia. Regularne kontrole i stałe leczenie są podstawą utrzymania sprawności.

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – FAQ

Od czego zaczyna się ZZSK?

Najczęściej od przewlekłego bólu krzyża i porannej sztywności, pojawiającej się u młodych dorosłych.

Czy przy ZZSK jest wysokie CRP?

Często tak, ale prawidłowe CRP nie wyklucza choroby.

Czy ZZSK to nowotwór?

Nie. To choroba zapalna, a nie nowotworowa.

Czego nie wolno przy ZZSK?

Unikać długiego bezruchu, palenia, niewłaściwej postawy i samodzielnego nadużywania leków przeciwzapalnych.

Jak długo można żyć z ZZSK?

Długość życia zwykle nie jest skrócona — kluczowa jest właściwa terapia.

Czy przy ZZSK bolą ręce?

Może tak być, jeśli zajęte są stawy obwodowe lub przyczepy ścięgniste.

ZZSK to choroba wymagająca długoterminowej opieki i zaangażowania w leczenie, zarówno farmakologiczne, jak i niefarmakologiczne. Odpowiednia aktywność fizyczna, szybkie reagowanie na objawy i współpraca ze specjalistami pozwalają minimalizować dolegliwości i spowolnić postęp choroby.

Źródła

  1. Agrawal P, Tote S, Sapkale B. Diagnosis and Treatment of Ankylosing Spondylitis. Cureus. 2024 Jan 19;16(1):e52559. doi: 10.7759/cureus.52559. PMID: 38371049; PMCID: PMC10874590., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10874590/ [dostęp: 15.12.2025 r.].
  2. Ward MM, Deodhar A, Gensler LS, Dubreuil M, Yu D, Khan MA, Haroon N, Borenstein D, Wang R, Biehl A, Fang MA, Louie G, Majithia V, Ng B, Bigham R, Pianin M, Shah AA, Sullivan N, Turgunbaev M, Oristaglio J, Turner A, Maksymowych WP, Caplan L. 2019 Update of the American College of Rheumatology/Spondylitis Association of America/Spondyloarthritis Research and Treatment Network Recommendations for the Treatment of Ankylosing Spondylitis and Nonradiographic Axial Spondyloarthritis. Arthritis Care Res (Hoboken). 2019 Oct;71(10):1285-1299. doi: 10.1002/acr.24025. Epub 2019 Aug 21. PMID: 31436026; PMCID: PMC6764857., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6764857/ [dostęp: 15.12.2025 r.].
  3. Zhao SS, Harrison SR, Thompson B, Yates M, Eddison J, Chan A, Clarke N, Corp N, Davis C, Felix L, Flora K, Gregory WJ, Jones GT, Lamb CA, Marzo-Ortega H, Murphy DJ, Petrushkin H, Sandhu V, Sengupta R, Siebert S, Van Der Windt DA, Webb D, Yiu ZZN, Gaffney K. Executive Summary: The 2025 British Society for Rheumatology guideline for the treatment of axial spondyloarthritis with biologic and targeted synthetic DMARDs. Rheumatology (Oxford). 2025 Jun 1;64(6):3234-3241. doi: 10.1093/rheumatology/keaf090. PMID: 40199508; PMCID: PMC12107059., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12107059/ [dostęp: 15.12.2025 r.].
  4. Zhu W, He X, Cheng K, Zhang L, Chen D, Wang X, Qiu G, Cao X, Weng X. Ankylosing spondylitis: etiology, pathogenesis, and treatments. Bone Res. 2019 Aug 5;7:22. doi: 10.1038/s41413-019-0057-8. PMID: 31666997; PMCID: PMC6804882., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6804882/ [dostęp: 15.12.2025 r.].

Badania laboratoryjne w diagnostyce chorób wątroby

Agata Strukow
-
0
Badania laboratoryjne w diagnostyce chorób wątroby

Artykuł został zaktualizowany 25.12.2025 r.

Choroby wątroby w znacznej części przebiegają bez objawów lub jest ich niewiele. Dlatego badania, w tym badania laboratoryjne, są ważną częścią procesu diagnostycznego. Jak wygląda diagnostyka chorób wątroby? Jakie badania „na wątrobę” można zrobić w laboratorium diagnostycznym i jak intepretować wyniki? Zapraszamy do artykułu.

Spis treści:

  1. Badania wątroby – ścieżka diagnostyczna
  2. Objawy chorób wątroby
  3. Wątroba – biochemiczne badania z krwi
  4. Markery uszkodzenia miąższu wątroby
  5. Markery cholestazy – zastoju żółci i uszkodzenia dróg żółciowych
  6. Badania oceniające funkcje syntetyzujące miąższu wątroby
  7. Markery nowotworowe wątroby
  8. Podsumowanie

Badania wątroby – ścieżka diagnostyczna

Rozpoznanie choroby wątroby jest procesem wieloelementowym, w którym należy wziąć pod uwagę:

  • wywiad chorobowy – potencjalne narażenie pacjenta na czynniki chorobotwórcze, np. wirusy, alkohol, dieta, zażywane leki i suplementy, choroby w rodzinie,
  • objawy,
  • badanie fizykalne przez lekarza,
  • badania laboratoryjne – biochemiczne, serologiczne, molekularne,
  • badania obrazowe – USG, Doppler, NMR (jądrowy rezonans magnetyczny), tomografia komputerowa,
  • nieinwazyjne techniki oceny stopnia zwłóknienia miąższu wątroby – wskaźnik zwłóknienia wątroby – badanie FIB-4, elastografia FibroScan,
  • badania histopatologiczne – biopsja wątroby.
Pakiet watrobowy banerek

Objawy chorób wątroby

Znaczna część chorób wątroby przebiega bezobjawowo lub skąpoobjawowo – czyli z objawami o niewielkim nasileniu. Należy mieć również świadomość, iż występujące objawy rzadko mają charakter swoisty dla wątroby, dodatkowo pojawiają się stopniowo, dlatego łatwo ich nie zauważyć.

Do tych objawów należą:

  • męczliwość, zaburzenia koncentracji,
  • brak apetytu, jadłowstręt, dyskomfort w jamie brzusznej, nudności, wymioty,
  • odwrócenie rytmu snu,
  • depresja,
  • gorączka
  • bole stawów,
  • świąd skóry,
  • suchość spojówek,
  • zaburzenia libido.

>> Sprawdź: Objawy chorej wątroby. Na co zwrócić uwagę i jakie badania wykonać?

Wątroba – biochemiczne badania z krwi

Badania biochemiczne wątroby to testy z krwi, pozwalające ocenić funkcje tego narządu. Dzięki temu są pomocne w wykrywaniu uszkodzeń wątroby, chorób upośledzających jej prawidłowe funkcjonowanie (stłuszczenie, zapalenie, marskość), problemów z przepływem żółci.

Badania biochemiczne wątroby to:

  • markery uszkodzenia miąższu wątroby,
  • markery cholestazy,
  • badania oceniające funkcje syntetyzujące miąższu wątroby,
  • znaczniki nowotworzenia.

>> Warto przeczytać także: Marskość wątroby – przyczyny, objawy i diagnostyka

Markery uszkodzenia miąższu wątroby

Najczęściej stosowane markery uszkodzenia komórek wątroby to aminotransferaza alaninowa (ALT) i aminotransferaza asparaginowa (AST). Są to badania powszechnie zalecane w diagnostyce i traktowane jako badanie przesiewowe. Nasilenie aktywności tych enzymów zwykle odzwierciedla stopień uszkodzenia wątroby.

Aminotransferaza alaninowa (ALT) jest enzymem występującym przede wszystkim w cytoplazmie komórek wątrobowych – hepatocytów. W mniejszych ilościach jest obecny w mięśniach, sercu i nerkach. Zaburzenia aktywności ALT są bardziej swoiste dla chorób wątroby niż AST.

To ważne:
ALT jest czułym wskaźnikiem trwającego uszkodzenia miąższu wątroby.

Aminotransferaza asparaginowa (AST) to enzym obecny w największych ilościach w sercu oraz w mitochondriach i cytoplazmie komórek wątrobowych. Mniejsze stężenia występują w mięśniach prążkowanych, trzustce, nerkach, mózgu, płucach i komórkach krwi (erytrocytach i leukocytach). Dlatego podwyższenie stężenia aminotransferazy asparaginowej (AST) jest uważane za mniej swoiste dla chorób wątroby.

  • Podwyższona aktywność aminotransferaz
Podwyższona aktywność ASTPodwyższona aktywność ALT
Choroby zapalne wątroby niezależnie od przyczynyChoroby zapalne wątroby niezależnie od przyczyny
Alkoholowe uszkodzenie wątroby – stosunek AST/ALT > 1Alkoholowe uszkodzenie wątroby – w mniejszym stopniu niż AST
Uszkodzenie mięśnia sercowegoUszkodzenie mięśnia sercowego
Uszkodzenie mięśni szkieletowych, np. urazy, zatrucia, leki – stopień znacznyUszkodzenie mięśnie szkieletowych – wzrost umiarkowany
Inne przyczyny: hemoliza, zawał nerki, zapalenie trzustki, nowotwory, nadczynność nadnerczy. 

Podwyższona aktywność aminotransferaz może być również wynikiem zażywania leków w przebiegu polekowego uszkodzenia wątroby (DILI). Jest to coraz częstszy problem, związany z nadużywaniem suplementów diety oraz stosowaniem produktów nieznanego pochodzenia. Obserwuje się również wzrost liczby pacjentów z wysokim wzrostem aktywności aminotransferaz po dużym obciążeniu fizycznym, np. maratonie.

  • Obniżona aktywność transaminaz ALT i AST

Stany obserwowane dość rzadko. Jest to możliwe w stanach niedoboru witaminy B6, w schyłkowej fazie chorób wątroby, u pacjentów dializowanych.

Aminotransferazy – przydatność w chorobach wątroby

Wysoka aktywność tych enzymów nie zawsze jest oznaką poważnej choroby. Wydaje się, iż mniej niż 5% pacjentów z wysokimi wartościami aminotransferaz zmaga się z poważnym uszkodzeniem wątroby. Chociaż stopień aktywności AST i ALT w chwili rozpoznania zwykle odzwierciedla stopień uszkodzenia hepatocytów, to nie ma znaczenia prognostycznego.

Wartości wysokie to zwykle pierwsze zaburzenie w:

To ważne:
Podwyższony poziom enzymów wątrobowych, takich jak AST (powyżej 35-40 IU/L) jest jednym z kluczowych wskazań do wykonania testu w kierunku WZW typu C – przeciwciał anty-HCV.

Markery cholestazy – zastoju żółci i uszkodzenia dróg żółciowych

Znaczniki uszkodzenia dróg żółciowych i zastoju żółci to:

  • gamma-glutamylotranspeptydaza – GGTP,
  • fosfataza zasadowa – ALP.

Fosfataza zasadowa (ALP) to podstawowy parametr służący ocenie funkcji dróg żółciowych i stanów upośledzenia transportu lub wytwarzania żółci. Fosfataza zasadowa nie jest enzymem swoistym dla wątroby. Ponieważ występuje także w układzie kostnym jej aktywność bywa zwiększona w patologiach kości. Dlatego, jeśli objawy kliniczne nie są charakterystyczne, lub ALP bardzo znacznie przekracza zakres wartości referencyjnych, można oznaczyć frakcję kostną ALP, aby zróżnicować przyczyny choroby. Podwyższone wartości fosfatazy zasadowej obserwuje się w chorobach wątroby (nowotwory, chłoniaki, marskość), dróg żółciowych (kamica, guzy), kości (choroba Pageta, złamania, przerzuty nowotworowe). Fizjologicznie jest podwyższona w ciąży.

Gamma-glutamylotranspeptydaza (GGTP) to enzym aktywnyw drogach żółciowych i wątrobie, ale także w trzustce, jelicie cienkim, śledzionie, sercu, mózgu, nerkach i płucach. Nie jest to parametr swoisty dla wątroby, jednak może potwierdzać wątrobowe pochodzenia wzrostu aktywności ALP. Duży wpływ na podwyższenie jej poziomu mają leki oraz alkohol.

Pakiet wątrobowy rozszerzony (8 badań) banerek

Badania oceniające funkcje syntetyzujące miąższu wątroby

Ważną funkcją wątroby jest wytwarzanie białek, produkuje ona aż 85% białek obecnych w osoczu, m.in. albuminy i wiele białek biorących udział w procesach krzepnięcia krwi. Dlatego głównymi badaniami oceniającymi funkcję syntetyzującą miąższu wątroby są:

  • stężenie albuminy w surowicy,
  • określenie czasu protrombinowego (INR) w osoczu,
  • stężenie bilirubiny.

Do wskaźników oceniających zdolność syntetyzującą wątroby należy także cholesterol – ok. 80% cholesterolu obecnego w organizmie produkowane jest w wątrobie.

Zmiany stężenia tych parametrów, przy jednoczesnym wzroście aktywności aminotransferaz, są wskazówką do poszerzenia diagnostyki w kierunku chorób wątroby. Szczególnie jeśli towarzyszy im trombocytopenia, czyli stan obniżonej liczby płytek krwi, który jest czułym wskaźnikiem postępującego włóknienia miąższu wątroby.

Stężenie albuminy

Stężenie albuminy w surowicy ze względu na długi okres półtrwania (20 dni) w ostrych chorobach wątroby, często jest prawidłowe lub zmienia się powoli. Ponadto, dwie trzecie ilości albuminy w organizmie znajduje się w przestrzeni zewnątrznaczyniowej i pozakomórkowej, dlatego przesunięcie do przestrzeni wewnątrznaczyniowej może powodować podwyższenie jej stężenia w surowicy.

W praktyce niskie stężenie albumin we krwi, bez innych nieprawidłowości w testach czynnościowych wątroby, prawdopodobnie odzwierciedla słabe spożycie białka (niedożywienie, złe wchłanianie), jego nadmierną utratę (zespół nerczycowy, enteropatię z utratą białka) lub stan zapalny.

Czas protrombinowy

Protrombina ma znacznie krótszy od albuminy okres półtrwania w osoczu, dlatego czas protrombinowy jest pomocny w ocenie rokowania przebiegu piorunującej niewydolności wątroby.

Czas protrombinowy (PT) odzwierciedla również zdolność wytwarzania skrzepu przez czynniki krzepnięcia: I- fibrynogen, II – protrombinę, V, VII i X. Wszystkie te substancje wytwarzane są w wątrobie, dlatego w przypadku ciężkiego uszkodzenia hepatocytów dochodzi do upośledzania ich syntezy, efektem czego jest wydłużenie czasu protrombinowego.

Stężenie bilirubiny

Bilirubina jest najczęściej stosowanym i znakomitym wskaźnikiem funkcji syntetyzującej wątroby.

Bilirubina, uwalniana podczas rozpadu starych erytrocytów usuniętych z krążenia, jest w głównej mierze produktem degradacji grupy hemowej hemoglobiny.

Około 20% jej dziennej produkcji pochodzi z innych białek hemowych takich jak: izoenzymy cytochromu P 450, mioglobina, katalazy i niesprawnej erytropoezy.

Metabolizm bilirubiny zachodzi głównie w wątrobie w trzech etapach:

  • wychwytywania bilirubiny przez komórki miąższowe wątroby,
  • sprzęganie bilirubiny z kwasem glukuronowym,
  • wydzielania sprzężonej bilirubiny do żółci.

Bilirubina sprzężona z kwasem glukuronowym i wydalona z żółcią ulega dalszym przemianom w okrężnicy, gdzie jest przetwarzana przez bakterie do – wydalanego z moczem i kałem – urobilinogenu. Produkt przekształcenia urubilinogenu to sterkobilina, która powoduje, iż stolec ma charakterystyczny brązowy kolor. Odbarwiony, bardzo jasny kał wskazuje na problemy z wydzielaniem żółci.

Wydalanie bilirubiny jest upośledzone tylko w przypadku rozległej niedrożności dróg żółciowych lub rozlanego uszkodzenia komórek wątroby. Dlatego podwyższone wartości ALP (fosfatazy alkalicznej) i GGTP (gamma-glutamylotranspeptydazy) w stosunku do bilirubiny w surowicy stanowią wczesny wskaźnik stanów związanych z niedrożnością. Uszkodzenia komórek wątrobowych objawiają się hiperbilirubinemią i wyraźnym zwiększeniem w surowicy enzymów miąższowych – aminotransferaz (AST i ALT).

Hiperbilirubinemia – stan podwyższonego poziomu bilirubiny

Stan podwyższonego stężenia bilirubiny we krwi nazywa się hiperbilirubinemią. Pierwszym krokiem w ocenie hiperbilirubinemii jest oznaczenie bilirubiny sprzężonej (bezpośredniej) i niezwiązanej (pośredniej).

  • Hiperbilirubinemia wolna (pośrednia)

Hiperbilirubinemia niezwiązana, wolna (pośrednia) – niesprzężona z kwasem glukuronowym jest spowodowana nadprodukcją bilirubiny, upośledzonym jej wychwytem przez wątrobę (głodzenie, posocznica) lub upośledzeniem sprzęgania (najczęstszą przyczyną jest zespół Gilberta ale również np. zespoły polekowe]).  

  • Hiperbilirubinemia sprzężona (bezpośrednia)

Hiperbilirubinemia sprzężona (bezpośrednia) zwykle oznacza uszkodzenie miąższu wątroby lub niedrożność dróg żółciowych.

Prawidłowy poziom bilirubiny całkowitej we krwi nie powinien przekraczać 1 mg/dl. Gdy jej stężenie wynosi 2-2,5 mg/dl, zaczyna ona dyfundować do tkanek powodując ich żółte zabarwianie. Pojawia się żółtaczka, charakteryzująca się zmianą koloru skóry, białkówek i śluzówek.

Zmiany stężenia bilirubiny wraz ze wzrostem aktywności AST i ALT są również istotnym wskazaniem do  poszerzenia diagnostyki hepatologicznej.

>> Może Cię zainteresować: Przyczyny, rodzaje i diagnostyka żółtaczek

Markery nowotworowe wątroby

Głównym markerem nowotworzenia wątroby jest alfa-fetoproteina (AFP), która podwyższa się u wielu pacjentów, choć ma ograniczoną czułość i swoistość, ponieważ wzrost jej poziomu obserwuje się także w innych chorobach wątroby.

>> Warto przeczytać również: Markery nowotworowe – czym są i jakich informacji dostarczają?

Podsumowanie

  • Choroby wątroby przebiegają bezobjawowo lub skąpoobjawowo, dlatego badania z krwi stanowią ważną części ich diagnozowania.
  • Zwiększenie aktywności AST i ALT nieproporcjonalnie duże w porównaniu z fosfatazą zasadową (ALP) świadczy o uszkodzeniu komórek wątroby.
  • Zwiększenie aktywności fosfatazy zasadowej  (ALP) nieproporcjonalnie duże w porównaniu z AST i ALT jest markerem cholestazy – zastoju żółci i uszkodzenia dróg żółciowych.
  • Zwykle w większości chorób wątroby, w tym w przewlekłych wirusowych zapaleniach wątroby i niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD), aktywność ALT jest większa niż AST.
  • W około 90% przypadków alkoholowej choroby wątroby aktywność AST jest większa niż ALT, a w 70% przypadków stosunek AST:ALT wynosi >2:1.

Piśmiennictwo

  1. Badrick T, Turner P. Review and Recommendations for the Component Tests in the Liver Function Test Profile. Indian J Clin Biochem. 2016 Mar;31(1):21-9. doi: 10.1007/s12291-015-0493-1. Epub 2015 May 12. PMID: 26855484; PMCID: PMC4731367.
  2. Hartleb M, Simon K, Lipiński M, et al. Rekomendacje postępowania u chorych z zaburzeniami czynności wątroby i kamicą dróg żółciowych dla lekarzy POZ. Lekarz POZ. 2017;3(4):225-248.
  3. Dembińska -Kieć A, Naskalski J, Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej.WYD.Urban & Partner, Wrocław 2010.
  4. Burke MD. Liver function: test selection and interpretation of results. Clin Lab Med 2002; 22: 377-390.
  5. Strzeszyński Ł.: Interpretacja nieprawidłowych wyników badań biochemicznych wątroby. Omówienie wytycznych American College of Gastroenterology 2017. Med. Prakt., 2017; 9: 10–24
  6. Simon K., Choroby wątroby – zapobieganie, webinarium online, Ośrodek Kształcenia Naczelna Izba Lekarska, 20.11.2025

POCHP (przewlekła obturacyjna choroba płuc) – objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Damian Matusiak
-
0
POCHP (przewlekła obturacyjna choroba płuc) – objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POCHP) to jedno z najczęściej występujących schorzeń układu oddechowego, które prowadzi do postępującego ograniczenia przepływu powietrza przez drogi oddechowe.

Co więcej, ponad 50% pieniędzy wydawanych na leczenie chorób układu oddechowego przypada tylko na tę jedną. Jakie są przyczyny tej dewastującej choroby? Jak się objawia? Czy istnieją skuteczne metody diagnostyczne? Co z aktualnymi możliwościami leczenia?

Z tego artykułu dowiesz się m.in.:
– czym dokładnie jest POCHP,
– jakie są najczęstsze przyczyny i czynniki ryzyka,
– jak wyglądają pierwsze objawy oraz przebieg choroby,
– na czym polega zaostrzenie POCHP i jak odróżnić je od objawów astmy,
– jakie badania są kluczowe w diagnostyce,
– jakie są współczesne zasady leczenia stabilnego i zaawansowanego POCHP,
– z jakimi problemami mierzą się pacjenci w ciężkich stadiach.  

Spis treści:

  1. Co to jest przewlekła obturacyjna choroba płuc (POCHP)?
  2. Jakie są przyczyny POCHP?
  3. Objawy przewlekłej obturacyjnej choroby płuc
  4. Objawy POCHP i astmy – różnice
  5. Ścieżka diagnostyczna POCHP
  6. Leczenie POCHP
  7. Problemy osób chorych na zaawansowaną przewlekłą obturacyjną chorobę płuc
  8. Na czym polega model zintegrowanej opieki chorych na POCHP?
  9. POCHP – sekcja FAQ

Co to jest przewlekła obturacyjna choroba płuc (POCHP)?

POCHP to przewlekła choroba układu oddechowego, w której dochodzi do trwałego, postępującego zwężenia dróg oddechowych. Jej istotą jest przewlekły stan zapalny wywołany najczęściej długotrwałą ekspozycją na dym tytoniowy. Choroba obejmuje zarówno przewlekłe zapalenie oskrzeli, jak i rozedmę płuc, prowadząc do destrukcji pęcherzyków płucnych oraz ograniczenia przepływu powietrza.

Jakie są przyczyny POCHP?

Najważniejszym czynnikiem ryzyka pozostaje palenie papierosów. Ryzyko rośnie proporcjonalnie do liczby wypalanych papierosów. Do innych przyczyn należą narażenie na:

  • pyły organiczne i nieorganiczne,
  • dym z biomasy stosowanej do ogrzewania,
  • zanieczyszczenia powietrza,
  • predyspozycje genetyczne, w tym niedobór alfa-1-antytrypsyny.

U części pacjentów istotną rolę odgrywa również nadreaktywność oskrzeli.

Objawy przewlekłej obturacyjnej choroby płuc

Wczesne objawy POCHP

Początkowo mogą być dyskretne, dlatego choroba często pozostaje nierozpoznana przez wiele lat. Najczęstsze to:

>> Przeczytaj: Kaszel palacza, jakie są jego objawy i przyczyny? Kiedy jest powodem do niepokoju?

Pakiet alergenów – nieżyt nosa u dorosłych (9 badań) banerek

Obraz kliniczny zaawansowanego stadium POCHP

W późniejszych etapach dominują:

  • duszność spoczynkowa,
  • znaczne ograniczenie tolerancji wysiłku,
  • świsty i furczenia,
  • sinica i palce pałeczkowate,
  • cechy przewlekłej niewydolności oddechowej,
  • wyniszczenie lub przeciwnie – tendencja do otyłości brzusznej.

>> Może Cię zainteresować: Otyłość brzuszna a dieta. Co jeść, a czego unikać? Przykładowy jadłospis

Jakie są objawy zaostrzonej obturacyjnej choroby płuc?

Zaostrzenie to nagłe pogorszenie objawów wymagające modyfikacji leczenia. Typowe są:

  • nasilona duszność,
  • wzrost ilości wydzieliny i jej ropny charakter,
  • gorączka,
  • nasilenie się kaszlu.
Uwaga:
Nieleczone lub leczone nieodpowiednio może prowadzić do hospitalizacji i trwałego pogorszenia czynności płuc.

Objawy POCHP i astmy – różnice

Obie choroby, mimo że posiadają wspólny mianownik w postaci wielu objawów, różnią się od siebie istotnie:

  • astma charakteryzuje się zmiennością objawów i zwykle pojawia się w młodszym wieku,
  • przebieg astmy jest odwracalny, obturacja poprawia się po lekach rozszerzających oskrzela,
  • w POCHP obturacja jest trwała, rozwija się głównie u palaczy, a objawy są przewlekłe i postępujące.

>> Sprawdź też: Świszczący oddech – dlaczego się pojawia i o czego może być objawem?

Ścieżka diagnostyczna przy POCHP

Diagnostyka opiera się na wywiadzie, objawach oraz badaniach czynnościowych układu oddechowego. Ocena stopnia duszności, tolerancji wysiłku oraz liczby zaostrzeń jest konieczna do ustalenia stadium choroby.

Rola badań spirometrycznych w diagnostyce POCHP

Spirometria to podstawowe badanie potwierdzające rozpoznanie. O POCHP świadczy stosunek parametrów FEV1/FVC < 0,7 po inhalacji leku rozkurczającego (FEV1 – objętość powietrza, którą można z maksymalną siłą wydmuchnąć z płuc w ciągu pierwszej sekundy natężonego wydechu; FVC – maksymalna objętość powietrza, którą można gwałtownie wydmuchać z płuc po maksymalnym wdechu).

Dodatkowo parametr FEV1 określa jednocześnie stopień ciężkości choroby i pozwala monitorować jej postęp.

Leczenie POCHP

Współczesna medycyna ma do zaoferowania skuteczne metody leczenia. Celem terapii są:

  • złagodzenie objawów,
  • zmniejszenie liczby zaostrzeń,
  • spowolnienie progresji choroby.

Jak leczyć stabilną przewlekłą obturacyjną chorobę płuc?

Podstawą jest:

  • rzucenie palenia (! absolutnie kluczowy czynnik !),
  • leki wziewne: sterydy oraz długodziałające leki rozszerzające oskrzela (LAMA, LABA),
  • szczepienia przeciw grypie i pneumokokom,
  • aktywność fizyczna i rehabilitacja oddechowa.

Zasady leczenia zaawansowanego stadium choroby

W zaawansowanym stadium stosuje się tlenoterapię domową, farmakoterapię wielolekową, wspomaganie żywieniowe,a u wybranych pacjentów– zabiegi redukcji objętości płuc lub kwalifikację do przeszczepu.

Problemy osób chorych na zaawansowaną przewlekłą obturacyjną chorobę płuc

Pacjenci często borykają się z izolacją społeczną, depresją, lękiem przed dusznością, ograniczoną mobilnością oraz zwiększoną podatnością na infekcje. Duże znaczenie ma wsparcie psychologiczne i edukacja pacjenta.

>> Może Cię zainteresować: Stany lękowe – czym są i jakie są ich objawy? Przyczyny i leczenie

Na czym polega model zintegrowanej opieki chorych na POCHP?

Model opiera się na współpracy pulmonologa, pielęgniarki, fizjoterapeuty, dietetyka i psychologa. Skupia się na kompleksowej opiece, monitorowaniu stanu pacjenta, edukacji, modyfikacji leczenia i szybkim reagowaniu na zaostrzenia. Udowodniono, że taki model zmniejsza liczbę hospitalizacji.

POCHP – sekcja FAQ

Czy POChP jest chorobą uleczalną?

Nie, jest chorobą przewlekłą i postępującą, ale odpowiednie leczenie może wyraźnie spowolnić jej rozwój.

Jakie są cztery stadia objawów POChP?

Według obowiązujących wytycznych naukowych GOLD 1-4: od lekkiego (FEV1 ≥ 80%) do bardzo ciężkiego (FEV1 < 30%).

Czego nie wolno robić przy POCHP?

Palić papierosów, unikać aktywności fizycznej, ignorować zaostrzeń, narażać się na pyły i dym.

Czy osoby chore na POCHP mają uderzenia gorąca?

Mogą występować w czasie infekcji lub zaostrzeń, ale nie są typowym objawem samego POCHP.

Czy przy POChP się tyje?

Część chorych przybiera na wadze z powodu ograniczenia aktywności; może także dojść do utraty masy ciała wskutek zwiększonego wysiłku oddechowego i niepełnowartościowej diety.

POCHP pozostaje poważną chorobą, ale dzięki wczesnemu rozpoznaniu i odpowiedniemu leczeniu można znacząco spowolnić jej rozwój i poprawić jakość życia. Kluczowe znaczenie ma świadomość pacjentów, regularna kontrola i aktywne uczestnictwo w procesie terapii.

Źródła

  1. Agustí A, Celli BR, Criner GJ, Halpin D, Anzueto A, Barnes P, Bourbeau J, Han MK, Martinez FJ, Montes de Oca M, Mortimer K, Papi A, Pavord I, Roche N, Salvi S, Sin DD, Singh D, Stockley R, López Varela MV, Wedzicha JA, Vogelmeier CF. Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease 2023 Report: GOLD Executive Summary. Am J Respir Crit Care Med. 2023 Apr 1;207(7):819-837. doi: 10.1164/rccm.202301-0106PP. PMID: 36856433; PMCID: PMC10111975., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10111975/ [dostęp: 09.12.2025 r.].
  2. Hikichi M, Mizumura K, Maruoka S, Gon Y. Pathogenesis of chronic obstructive pulmonary disease (COPD) induced by cigarette smoke. J Thorac Dis. 2019 Oct;11(Suppl 17):S2129-S2140. doi: 10.21037/jtd.2019.10.43. PMID: 31737341; PMCID: PMC6831915., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6831915/ [dostęp: 09.12.2025 r.].
  3. Boers E, Barrett M, Su JG, Benjafield AV, Sinha S, Kaye L, Zar HJ, Vuong V, Tellez D, Gondalia R, Rice MB, Nunez CM, Wedzicha JA, Malhotra A. Global Burden of Chronic Obstructive Pulmonary Disease Through 2050. JAMA Netw Open. 2023 Dec 1;6(12):e2346598. doi: 10.1001/jamanetworkopen.2023.46598. PMID: 38060225; PMCID: PMC10704283., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10704283/ [dostęp: 09.12.2025 r.].

Jak przygotować się do morfologii krwi?

Agata Strukow
-
0
Jak przygotować się do morfologii krwi?

Morfologia krwi to najczęściej wykonywane badanie laboratoryjne, a jednym z najczęstszych pytań, które słyszymy w laboratorium brzmi: „czy na morfologię należy przyjść na czczo”? Sprawdź, dlaczego przed morfologią nie należy jeść i dowiedz się, jakie są inne czynniki wpływające na wiarygodność tego badania. Zapraszamy do artykułu.

Z artykułu dowiesz się m.in:
>> dlaczego przygotowanie do morfologii jest ważne,
>> dlaczego na pobranie należy przyjść na czczo (8-14 godzin po posiłku) i w godzinach porannych (7:00-10:00),
>> jak na morfologię wpływa stres i wysiłek fizyczny,
>> jak ważne jest odpowiednie nawodnienie – odwodnienie lub przewodnienie może fałszować wyniki hematokrytu (HCT) i poziomu krwinek czerwonych/hemoglobiny,
>> że alkohol wpływa na parametry krwi, dlatego należy go unikać alkoholu na 2-3 dni przed badaniem.


Spis treści:

  1. Przygotowania do morfologii – dlaczego jest to ważne?
  2. Morfologia a pora dnia
  3. Czy morfologię należy wykonywać na czczo?
  4. Morfologia a odpowiednie nawodnienie
  5. Morfologia a stres
  6. Wysiłek fizyczny a morfologia krwi
  7. Morfologia a alkohol
  8. Morfologia a leki
  9. Podsumowanie
  10. FAQ – Jak się przygotować do morfologii krwi?

Przygotowania do morfologii – dlaczego jest to ważne?

Badanie morfologii krwi jest podstawowym, standardowym testem laboratoryjnym, zlecanym przez lekarzy rodzinnych. Jest również badaniem, które znalazło swoje miejsce w takich obszarach jak np. onkohematologia.

>> Więcej o tym, czym jest morfologia i jakie jest jej miejsce we współczesnej diagnostyce w artykule: Morfologia krwi – co oznaczają wyniki i jak je odczytać?

Morfologia jest badaniem, które wymaga przygotowania, dzięki czemu uzyskuje się bardziej wiarygodne wyniki. Przygotowanie do morfologii jest ważne dla każdego pacjenta, ale szczególne znaczenie ma w przypadku osób, które mają wyniki na granicy wartości referencyjnych. Jeśli wynik niektórych parametrów jest „trochę powyżej normy” lub „trochę poniżej” lekarz musi mieć pewność, iż nie jest to spowodowane nieodpowiednim przygotowaniem. Dzięki temu unika się dalszej, często niepotrzebnej diagnostyki.

Morfologia banerek

Morfologia a pora dnia

Materiał do rutynowej i zaplanowanej morfologii powinien być pobrany w godzinach porannych, pomiędzy 7 a 10 przed południem. Jest to czas po całonocnym wypoczynku, gdy wszystkie oznaczane parametry są stabilne, dzięki czemu można uzyskać miarodajne wyniki.

Czy morfologię należy wykonywać na czczo?

Na badanie morfologii krwi pacjent powinien przyjść na czczo, po co najmniej 8 godzinnej przerwie od ostatniego posiłku.

Zjedzony przed morfologią posiłek, zwłaszcza bogatobiałkowy, może spowodować podwyższenie poziomu leukocytów – następuje przesunięcie granulocytów obojętnochłonnych z puli marginalnej do puli krążącej.

Inną nieprawidłowością pojawiającą się po zbyt późno zjedzonym posiłku, zwłaszcza bogatotłuszczowym, jest pojawienie się hiperlipemii. Próbki hiperlipemiczne, bogate w trójglicerydy, mogą fałszować odczyty analizatorów, zawyżając nie tylko liczbę leukocytów, ale również poziom hemoglobiny.

>> Sprawdź nasz artykuł: Leukocyty w moczu – co oznaczają, jakie są normy i wskazania do badania?

Produkty dozwolone przed morfologią

W dniu badania nie można jeść żadnych posiłków. Natomiast w dniu poprzedzającym badanie należy zachować swoją zwyczajową dietę, zwracając uwagę aby kolacja była lekkostrawna.

Czego unikać przed morfologią?

Dzień przed morfologią nie powinien być czasem zbyt obfitego jedzenia, dlatego nie planujmy rutynowego pobrania krwi po wystawnej kolacji, przyjęciu weselnym czy po dniach świątecznych.

W dniu poprzedzającym badanie nie należy się również głodzić. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Diagnostyki Laboratoryjnej i Kolegium Medycyny Laboratoryjnej zalecają, aby post przed badaniem morfologii trwał od 8 do 14 godzin.

Niektóre badania podkreślają wpływ długotrwałego postu na parametry białokrwinkowe, w innych nie notuje się odchyleń. Dlatego aby mieć pewność, iż otrzymany wynik jest w pełni miarodajny, unikajmy zbyt długiego postu przed morfologią.

Morfologia a odpowiednie nawodnienie

Morfologia jest badaniem oceniającym elementy morfotyczne (komórki) krwi, jednak są one wrażliwe na zmiany objętości płynu w organizmie. Z tego powodu zarówno nadmierne „zagęszczenie” krwi, spowodowane odwodnieniem, jak i nadmierne „rozcieńczenie” krwi spowodowane przewodnieniem, mają wpływ na ostateczne wyniki.

Odpowiednie nawodnienie organizmu przed morfologią zapewnia przyjęcie 1-2 litrów płynu w dniu poprzedzającym badanie. W dniu pobrania dopuszcza się wypicie szklanki niegazowanej wody. Większa ilość płynów przed tuż pobraniem nie jest wskazana.

>> Warto dowiedzieć się więcej z artykułu: Odwodnienie i nawodnienie organizmu – fakty i mity

Przewodnienie a morfologia

Przewodnienie, czyli nadmiar płynów w organizmie, wpływa na:

  • hematokryt (HCT) – wynik jest fałszywie zaniżony, przez nadmierne „rozcieńczenie” krwi
  • krwinki czerwone (RBC) i poziom hemoglobiny (HGB) – wyniki również są fałszywie zaniżone, mogą wskazywać na niedokrwistość.

>> Przeczytaj również: Niedokrwistość (anemia) z niedoboru żelaza – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Odwodnienie a morfologia

Odwodnienie, czyli zbyt mała ilość płynów w organizmie może skutkować:

  • fałszywie zawyżonym wynikiem hematokrytu,
  • fałszywie zawyżonymi poziomami krwinek czerwonych i hemoglobiny, które mogą maskować istniejącą niedokrwistość, prowadząc do względnej nadkrwistości.

Morfologia a stres

Stres jest czynnikiem, który ma duży wpływ na organizm, co znajduje również odzwierciedlenie w różnych badaniach laboratoryjnych, w tym w morfologii. Wiadomo, że stres sprzyja przesunięciu granulocytów obojętnochłonnych do krwi krążącej, co może wpływać na podwyższenie liczby leukocytów, która nie jest spowodowana czynnikami chorobowymi.

Dlatego zaleca się, aby przed samym pobraniem – już będąc w laboratorium – odpocząć 15-20 minut. Sprzyja to uspokojeniu i daje większość pewność uzyskania wiarygodnego wyniku.

>> Dowiedz się więcej z artykułu: Chroniczny (przewlekły) stres, jakie są jego objawy i skutki?

Wysiłek fizyczny a morfologia krwi

Wysiłek fizyczny również wpływa na liczbę białych krwinek, powodując wzrost ich ilości. Pod wpływem stresu, którym dla organizmu jest nasilona aktywność, większa ilość granulocytów obojętnochłonnych przesuwa się do krwiobiegu. Uzyskany w ten sposób wynik może być podstawą do niepotrzebnych decyzji diagnostycznych. Dlatego na 24 godziny przed planowaną morfologią należy unikać intensywnego wysiłki fizycznego, zwłaszcza takiego, który odbiega od rutynowych działań.

Morfologia a alkohol

Alkohol również ma wpływ na badanie morfologii krwi. Nadużywanie alkoholu powoduje wzrost wskaźnika MCV, czyli średniej objętości erytrocytu – zmiana tego parametru obserwowana jest u alkoholików. Jednak nawet krótkotrwałe spożywanie alkoholu powoduje przejściowy wzrost MCV, z tego powodu nie należy go spożywać na 2-3 dni przed planowanym badaniem.

>> Może Cię zainteresować: Alkohol a zdrowie. Jak wpływa na proces starzenia się?

Morfologia a leki

Niektóre leki mają wpływ na liczbę erytrocytów, leukocytów czy płytek krwi. Jeśli leki stosowane są w terapii przewlekłej rekomendowane jest, aby w miarę możliwości iść na badanie przed przyjęciem porannej dawki leków. Można to zrobić już w laboratorium, tuż po pobraniu krwi.

Jeśli natomiast kuracja jest krótkotrwała, np. chemioterapeutyki, antybiotyki – badanie należy wykonać po jej zakończeniu.

Wpływ niektórych grup leków na morfologię krwi ilustruje poniższa tabela.

Grupa lekówWpływ na morfologięZalecenia
Sterydy, chemioterapeutyki,WBC – liczba leukocytów  Rekomenduje się aby badanie przeprowadzić przed poranną dawką leków. Jeśli możliwe – badanie wykonać przed rozpoczęciem leczenia.
Antybiotyki, kwas acetylosalicylowy, leki przeciwkrzepliwePLT – liczba płytek krwi
Niektóre antybiotyki, cytostatyki, antymetabolityRBC – liczba leukocytów

Wszystkie modyfikacje w zażywaniu leków należy zawsze uzgodnić z lekarzem.

Podsumowanie

Morfologia to najczęściej wykonywane badanie laboratoryjne, które wymaga odpowiedniego przygotowania. Najważniejsze zmiany poszczególnych parametrów podsumowuje tabela.

Czynnik wpływający na wynik badaniaWpływ na parametr w morfologiiZalecenia
Posiłekwzrost WBC – liczba leukocytów8-14 godzin od posiłku
Wysiłek fizycznywzrost WBC – liczba leukocytówPowstrzymać się od intensywnego wysiłku 24 godziny przed badaniem
Streswzrost WBC – liczba leukocytówOdpocząć 15-20 minut przed badaniem. W dniu badania powstrzymać się od palenia tytoniu
Alkoholwzrost MCV – średnia objętość erytrocytuOdstawić na 2-3 dni przed badaniem
Odwodnieniewzględna nadkrwistość – wzrost poziomu erytrocytów i hemoglobinyNależy wypić 1-2 litry płynów w przeddzień pobrania. W dniu pobrania szklankę niegazowanej wody.
Przewodnieniewzględna niedokrwistość – spadek poziomu erytrocytów i hemoglobiny
LekiZmiana liczby leukocytów, płytek krwi, erytrocytówW miarę możliwości przyjść na pobranie przed poranną dawką leków

FAQ – Jak się przygotować do morfologii krwi?

Ile nie jeść przed morfologią?

Należy pozostać na czczo 8-14 godzin.

Morfologia z rozmazem czy na czczo?

Tak. Więcej o tym, czym jest morfologia z rozmazem dowiesz się z naszego artykułu o morfologii krwi (znajdziesz go w rozdziale Przygotowania do morfologii – dlaczego jest to ważne?).

Czy przed morfologią można umyć zęby?

Tak, nie ma medycznych przeciwwskazań do mycia zębów przed pobraniem krwi do morfologii, ponieważ nie ma ono negatywnego wpływu na wyniki tego konkretnego badania.

Czy przed morfologią można pić wodę?

Dopuszczalne jest wypicie szklanki niegazowanej wody. U osób z utrudnionym dostępem do żył jest to nawet wskazane.

Czego nie robić przed morfologią?

Przed morfologią krwi należy unikać intensywnego wysiłku fizycznego, niewskazany jest alkohol oraz zbyt późne zjedzenie posiłku.

Czy można wypić kawę przed morfologią?

Nie. Morfologię wykonuje się na czczo, co oznacza, że poza szklanką niegazowanej wody, nie można przyjmować żadnych napojów ani posiłków.

Czy można palić przed morfologią?

Nie. Palenie ma długoterminowy wpływ na parametry morfologii u palaczy tytoniu, obserwuje się i nich wyższe poziomy białych krwinek, hemoglobiny, średniej objętości krwinki czerwonej oraz średniego stężenia hemoglobiny w krwince. Wypalenie papierosa przed morfologią to dodatkowy czynnik stresowy dla organizmu, który może pogłębić zaburzenia ilości leukocytów.

Bibliografia

  1. Pietruczuk M, Eusebio M, Golański J et al. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Diagnostyki Laboratoryjnej i Kolegium Medycyny Laboratoryjnej dotyczące badania morfologii krwi do stosowania w medycznych laboratoriach diagnostycznych. 2024. Diagn Lab.. (2024);60(3):139-172. https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.7416. [dostęp: 15.12.2025 r.]
  2. Haasis E, Bettenburg A, Lorentz A. Effect of Intermittent Fasting on Immune Parameters and Intestinal Inflammation. Nutrients. 2024 Nov 19;16(22):3956. doi: 10.3390/nu16223956. PMID: 39599741; PMCID: PMC11597193.
  3. Malenica M, Prnjavorac B, Bego T, Dujic T, Semiz S, Skrbo S, Gusic A, Hadzic A, Causevic A. Effect of Cigarette Smoking on Haematological Parameters in Healthy Population. Med Arch. 2017 Apr;71(2):132-136. doi: 10.5455/medarh.2017.71.132-136. PMID: 28790546; PMCID: PMC5511531.

Co jeść przy niskim poziomie cukru we krwi? Jak szybko podnieść cukier?

Jagoda Matusiak
-
0
Co jeść przy niskim poziomie cukru we krwi? Jak szybko podnieść cukier?

Niski poziom cukru we krwi, czyli hipoglikemia, może objawiać się nagłym osłabieniem, drżeniem rąk lub problemami z koncentracją. Choć często kojarzona jest z cukrzycą, może dotyczyć także osób zdrowych. Odpowiednia dieta odgrywa kluczową rolę zarówno w szybkim reagowaniu na spadki glukozy, jak i w ich zapobieganiu. Sprawdź, jak postępować, aby szybko i bezpiecznie podnieść cukier oraz jak świadomie zadbać o stabilny poziom glukozy na co dzień.

Kluczowe informacje:
>> Stabilizacja poziomu cukru we krwi opiera się na regularnym spożywaniu i świadomym komponowaniu posiłków.
>> Kluczem prewencji hipoglikemii jest dieta bogata w węglowodany złożone, błonnik, białko i zdrowe tłuszcze, która zapewnia stopniowe uwalnianie energii.
>> W sytuacjach nagłego niedocukrzenia niezbędna jest natychmiastowa reakcja zgodna z zasadą 15/15, po której należy spożyć zbilansowany posiłek.
>> Dzięki połączeniu wiedzy, uważności i prawidłowych nawyków możliwe jest skuteczne zarządzanie poziomem glukozy i utrzymanie dobrego samopoczucia przez cały dzień.

Spis treści:

  1. Znaczenie glukozy dla organizmu człowieka
  2. Zasady diety na niski cukier – najważniejsze zalecenia
  3. Jak zapobiegać niskiemu poziomowi cukru po jedzeniu – jakich produktów unikać?
  4. Jak podnieść cukier za pomocą zdrowych przekąsek?
  5. Świadoma dieta na niski cukier zaczyna się od odpowiednich badań
  6. Jaki jest cel kontrolowania niskiego poziomu cukru w orgazmie: co jeść, by utrzymać balans cukru?

Znaczenie glukozy dla organizmu człowieka

Glukoza to podstawowe i niezbędne paliwo dla każdej komórki naszego ciała, a w szczególności dla mózgu. Dostarczana z pożywieniem jest transportowana przez krew i dzięki insulinie wnika do tkanek, gdzie ulega „spaleniu”, dostarczając energii (ATP) niezbędnej do utrzymania ciepłoty ciała oraz pracy:

Utrzymanie poziomu glukozy we krwi w bezpiecznym zakresie (norma na czczo: 70-99 mg/dL) jest zadaniem systemu hormonalnego, w którym kluczową rolę odgrywają insulina (obniżająca cukier) oraz glukagon, adrenalina i kortyzol (podwyższające go).

Warto wiedzieć:
Odpowiedni poziom cukru we krwi warunkuje prawidłową pracę narządów, koncentrację oraz sprawność fizyczną.

Czym jest niedocukrzenie?

Niedocukrzenie (hipoglikemia) to stan, w którym stężenie glukozy we krwi spada poniżej wartości uznawanych za prawidłowe, czyli poniżej 70 mg/dL (3,9 mmol/L). Dla osób z cukrzycą jest to wartość alarmowa. Dla osób bez cukrzycy objawy mogą pojawić się przy niższych wartościach. Hipoglikemia może pojawić się nagle i wymagać szybkiej reakcji żywieniowej i/lub modyfikacji dawki insuliny. Klasyfikuje się ją na:

  • łagodną – gdy chory jest w stanie sam sobie pomóc,
  • ciężką – wymagającą pomocy osób trzecich,
  • nocną – występującą podczas snu.

>> Może Cię zainteresować: Im wcześniej, tym lepiej – jak nowoczesna diagnostyka i leki mogą zmienić przebieg cukrzycy

pakiet ryzyko cukrzycy (2 badania) banerek

Jakie są przyczyny niedocukrzenia?

U osób z cukrzycą najczęstsze przyczyny to:

  • zbyt duża dawka insuliny lub leków przeciwcukrzycowych,
  • pominięcie lub opóźnienie posiłku po przyjęciu leku,
  • zbyt intensywny wysiłek fizyczny bez odpowiedniej modyfikacji diety lub podania leku,
  • spożycie alkoholu.

U osób bez rozpoznanej cukrzycy hipoglikemia może wynikać z:

  • tzw. hipoglikemii reaktywnej (poposiłkowej),
  • długotrwałego głodzenia,
  • intensywnego, nieplanowanego wysiłku,
  • chorób wątroby,
  • chorób nerek,
  • rzadkich nowotworów wydzielających insulinę (insulinoma).

>> Warto przeczytać również: Hipoglikemia reaktywna a dieta. Co jeść, a czego unikać?

Objawy niedocukrzenia organizmu

Objawy niedocukrzenia organizmu dzieli się na dwie grupy:

  • związane z reakcją układu nerwowego na niedobór energii: ból głowy, zaburzenia koncentracji, senność, zaburzenia widzenia (np. podwójne), trudności w mówieniu, a w skrajnych przypadkach drgawki i utrata przytomności,
  • związane z nadmiernym wyrzutem hormonów przeciwdziałających (głównie adrenaliny): silne uczucie głodu, nerwowość, niepokój, drżenie rąk, kołatanie serca, bladość skóry i pocenie się.

>> Zobacz też nasz artykuł: Nocne poty (pocenie się podczas snu) – najczęstsze przyczyny, diagnostyka

Zasady diety na niski cukier – najważniejsze zalecenia

Podstawą diety zapobiegającej hipoglikemii (zwłaszcza reaktywnej) jest regularność spożywania posiłków i ich odpowiednią komponowanie. Kluczowe jest spożywanie 4-6 posiłków, co około 3 godziny. Zapobiega to długim przerwom i gwałtownym spadkom glikemii.

Każdy posiłek powinien być prawidłowo zbilansowany i zawierać węglowodany złożone, produkty będące źródłem białka i zdrowe tłuszcze. Taka kombinacja spowalnia trawienie i wchłanianie glukozy, zapewniając jej stopniowe uwalnianie do krwi i stały poziom energii na dłużej.

>> Sprawdź: Jak obniżyć poziom cukru we krwi? Dieta cukrzycowa

Jak zapobiegać niskiemu poziomowi cukru po jedzeniu – jakich produktów unikać?

Aby uniknąć gwałtownego wzrostu, a następnie szybkiego spadku cukru, należy ograniczyć lub wyeliminować produkty o wysokim indeksie glikemicznym, zwłaszcza spożywane na pusty żołądek i przy braku ich połączenia z białkami i/lub z tłuszczami. Należą do nich:

  • słodkie napoje gazowane,
  • soki owocowe – nawet te bez dodatku cukru,
  • słodycze,
  • ciasta,
  • białe pieczywo,
  • drobne kasze, jak manna,
  • białe makarony,
  • płatki kukurydziane i słodzone,
  • miód,
  • dżemy,
  • przetworzone przekąski,
  • wyroby cukiernicze.

Należy również ostrożnie podchodzić do dużych ilości bardzo dojrzałych owoców (np. banany, winogrona) spożywanych w izolacji – dla gospodarki węglowodanowej korzystniej jest je zjeść w ramach zbilansowanego posiłku np. jogurt + banan + orzechy.

>> Ważne wskazówki znajdziesz w artykule: Dieta z niskim indeksem glikemicznym (IG). Dla kogo jest wskazana? Przykładowy jadłospis

Jak podnieść cukier za pomocą zdrowych przekąsek?

Jeśli już dojdzie do epizodu hipoglikemii z wyraźnymi objawami, konieczne jest szybkie dostarczenie łatwo przyswajalnych węglowodanów prostych – tzw. reguła 15/15. Polega ona na spożyciu 15 g szybko działających węglowodanów, np. 3-4 kostki cukru, 150 ml słodzonego napoju, łyżka miodu lub dżemu, a następnie odczekaniu 15 minut i ponownym zmierzeniu poziomu cukru. Jeśli jest nadal zbyt niski, procedurę powtarzamy.

Jednak kluczowym, drugim krokiem jest zjedzenie w ciągu godziny zbilansowanego posiłku, który ustabilizuje poziom cukru na dużej. Może to być np. kanapka z pełnoziarnistego pieczywa, wędliny z kurczaka i warzyw lub jogurt naturalny z garścią orzechów i owocami jagodowymi.

Świadoma dieta na niski cukier zaczyna się od odpowiednich badań

Nie każdy spadek energii i złe samopoczucie muszą oznaczać hipoglikemię, dlatego konieczne są:

  • konsultacja z lekarzem,
  • odpowiednia diagnostyka,
  • postepowanie dietetyczne.

Podstawowym badaniem jest oznaczenie glukozy na czczo. W przypadku podejrzenia hipoglikemii reaktywnej wykonuje się test obciążenia glukozą (OGTT) z pomiarem glukozy i insuliny w kilku punktach czasowych, co pozwala zaobserwować nieprawidłowe reakcje organizmu.

Pakiet krzywa cukrowa i insulinowa banerek

Jaki jest cel kontrolowania niskiego poziomu cukru w orgazmie: co jeść, by utrzymać balans cukru?

Ostatecznym celem nie jest ciągłe „gaszenie pożarów” poprzez szybkie podnoszenie cukru, ale wypracowanie takich nawyków żywieniowych, które zapewnią jego stabilny poziom przez cały dzień i zmniejszą ryzyko niedocukrzenia. Kluczem jest odpowiednie komponowanie posiłków (węglowodany + białka i/lub tłuszcze), jak również przewaga produktów nieprzetworzonych:

  • warzyw,
  • pełnoziarnistych zbóż – kasze gruboziarniste, płatki owsiane górskie, pełnoziarniste makarony, komosa ryżowa,
  • produktów będących źródłem białka – chude części mięsa, ryby, tofu, jaja, produkty mleczne, rośliny strączkowe,
  • zdrowych tłuszczów – oleje roślinne, awokado, oliwki, orzechów i nasion.

Taki sposób odżywiania, w połączeniu z regularną aktywnością fizyczną dostosowaną do możliwości i odpowiednią ilością snu będą korzystnie wpływać na gospodarkę węglowodanową.

Bibliografia

  1. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2024. 
  2. Hipoglikemia (niedocukrzenie) – objawy, przyczyny i leczenie, Medycyna Praktyczna, 2022.
  3. Bell SJ, Forse RA. Nutritional management of hypoglycemia. Diabetes Educ. 1999 Jan-Feb;25(1):41-7.
  4. Hall M, Walicka M, Panczyk M, Traczyk I. Assessing Long-Term Impact of Dietary Interventions on Occurrence of Symptoms Consistent with Hypoglycemia in Patients without Diabetes: A One-Year Follow-Up Study. Nutrients. 2022 Jan 24;14(3):497.
Page 24 of 196
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196
1...232425...196Strona 24 z 196

Dowiedz się więcej
o naszych
badaniach

Sprawdź >
Dowiedz się więcej

Nasze
Punkty Pobrań

Sprawdź >
Punkty Pobrań

Centrum
Wiedzy

Sprawdź >
Centrum Wiedzy
Twój klub na całe życie

Program realizowany w Punktach Pobrań
w całej Polsce oraz w e-sklepie!

Poznaj korzyści:
  • 5% zniżki na całą ofertę ALAB laboratoria
  • voucher na kolejne zakupy w prezencie
  • specjalna oferta urodzinowa
Sprawdź